सम्पदा अतिक्रमण : मापदण्डविपरीत ठडिँदै घर

लीला श्रेष्ठ

भक्तपुर — भूकम्पपछि बनेका निजी घरहरूले चाँगुनारायणलाई मन्दिर छेकेको छ  । विश्वसम्पदामा सूचीकृत मन्दिरको गजुरै ढाकिने गरी मापदण्डविपरीत भवन बन्दै गर्दा नियमनकारी निकाय मौन छ  ।

विश्व सम्पदामा सूचीकृत चाँगुनारायण मन्दिर परिसरमा बनेका मापदण्डविपरीतका घरहरू । तस्बिर : लीला/कान्तिपुर

सम्पदा क्षेत्रमा परम्परागत शैलीका घरहरू निर्माण गर्नुपर्ने नियम छ । तर, भूकम्पपछि निर्माण गरिएका संरचनामा नियमको पालना ख्याल गरेको पाइँदैन । विशेषगरी मन्दिरवरिपरि घर बनाउँदा ३५ फिटभन्दा अग्लो बनाउन नपाइने, मन्दिरभन्दा अग्लो बनाउन नपाइने, बाहिरी मोहडा कलात्मक हुनुपर्ने, देखिने गरी झिंगटीको प्रयोग गर्नुपर्ने, डाँची अपा, माँ अपाको प्रयोग गर्नुपर्ने, चुनासुर्कीको प्रयोग गर्नुपर्ने, रूफटप राख्न नपाइने नियम छ ।

विश्व सम्पदामा सूचीकृत चाँगुनारायण मन्दिर, भक्तपुर दरबार स्क्वायर, पचपन्नझ्याले दरबार, यक्षश्वर महादेव (पशुपति), पाँचतले (न्यातपोल) मन्दिर, दत्तात्रय मन्दिरलगायत क्षेत्रमा नियमविपरीत घर ठडिने क्रम बढ्दो छ । सम्बन्धित निकायले अनुगमनसमेत गरेको छैन । चाँगुनारायण मन्दिर आसपासका कतिपय घरको नक्सापास नभएको र स्मारक संरक्षणको ख्यालै नगरी भवन निर्माण गरेको स्थानीय बासिन्दा बताउँछन् ।

‘मन्दिर छिर्ने मोहडाकै घरको नक्सा पास छैन, देखासिकीको गर्दै पहुँचको भरमा मापदण्ड मिचिँदै छ,’ स्थानीय उकेश श्रेष्ठले भने, ‘वडाध्यक्षकै घर मापदण्डभित्र छैन, नक्सापास भएको छैन ।’ चाँगुनारायण मन्दिर वरिपरिका अधिकांश घर मापदण्डविपरीत छन् । नवनिर्मित भवनमा रूफटप/स्लोभ कार्य भएको छ । ‘चाँगुनारायण संरक्षित स्मारक क्षेत्रमा हुने संरक्षण एवं निर्माणसम्बन्धी मापदण्ड २०६४ अनुसार मन्दिर वरिपरि बनेका अधिकांश नवनिर्मित भवन पनि मापदण्डअनुसार छैनन् । घरको छाना झिंगटी वा टायलले छाएको परम्परागत दुईपाखे शैलीको हुनुपर्ने मापदण्डमा उल्लेख छ ।

निर्माण हुने घरजग्गाको तीनैतिर अरू घरहरूले घेरिएको भएमा सडकपट्टि एकपाखे छाना राख्नुपर्ने, ढलानको स्लोप बनाई त्यसमाथि झिंगटी वा टायल टाँसी पनि निर्माण गर्न सकिने र छानाको बाहिरबाट देखिने तल्लो भागलाई काठले छोपी परम्परागत स्वरूप निर्माण गर्नुपर्ने उल्लेख छ । भूकम्पपछि बनेका घर आधुनिक शैलीमा (कौसी राखेर) बनेका छन् । तर, सम्बन्धित निकाय मौन छ ।

भक्तपुर दरबार स्क्वायरस्थित घट्खा जाने बाटोमा निर्माण गरिएका घरहरूको उचाइ मन्दिरभन्दा अग्ला छन् । ख्वपं छें, भक्तपुर स्विट होम, शिव गेस्ट हाउस, क्याफे डी ट्रेडिसनल, दरबार रेस्टुरेन्टलगायत ठूला व्यवसायीले मापदण्ड मिचेर भवन निर्माण गर्नुको साथै रूफटप राखिएको छ ।

भक्तपुर नगरपालिकाले सम्पदा संरक्षणका लागि जिल्लाको अन्य नगरपालिकाको दाँजोमा पर्याप्त कार्य गरिरहेको छ । तर, स्मारक क्षेत्रमा निर्माण भएका मापदण्डविपरीतका घरहरूलाई भने न कारबाही गरेको छ, न त अनुगमनकै कार्यलाई अघि बढाएको छ । पहुँचकै भरमा गन्यमान्य व्यक्तिहरूकै मिचाहा प्रवृत्ति बढेको स्थानीयको गुनासो छ ।

यस्तो प्रवृत्ति बढ्दै गए युनेस्कोले नेपालका सम्पदालाई विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाउने सम्पदा संरक्षणकर्मीहरू बताउँछन् । ‘बुद्धिजीवी र पहुँचवाला व्यक्तिहरूकै मिचाहा प्रवृत्ति बढेको छ,’ सम्पदा संरक्षणकर्मी रवीन्द्र पुरीले भने, ‘नेपालका जति पनि सम्पदा युनेस्कोबाट मान्यता प्राप्त छ, त्यसको संरक्षण गर्न सकेका छैनौं ।’

पुरातत्त्व र नगरपालिकाको बेवास्ताकै कारण सम्पदाको अवस्था धरासायी बन्दै गएको उनले बताए । यता स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय (पुरातत्त्व विभाग) भक्तपुरले भने घरको नक्सापास अनुगमन गर्ने, मापदण्डविपरीतको घर भत्काउने अधिकार नगरपालिकाको भएको जनाएको छ । ‘विश्व सम्पदा सूचीमा परेको नै हाम्रो परम्परागत मौलिक पहिचानको कारणले हो,’ पुरातत्त्व विभाग भक्तपुर प्रमुख मोहनसिं लामाले भने, ‘पहिचान जोगाउने जिम्मा पुरातत्त्व विभागको मात्र होइन ।’

स्थानीय बासिन्दा, नगरपालिका र पुरातत्त्व सँगसँगै मिलेर काम गर्न सके सम्पदाको पहिचान बच्ने उनले बताए । स्मारक क्षेत्रभित्र बनेका निजी संरचनाकै कारण युनेस्कोले उपत्यकाका सम्पदालाई विश्वसम्पदा सूचीबाट हटाउने जोखिम बढेको लामा बताउँछन् । ‘स्मारकलाई ढाकिने गरी संरचना निर्माण गर्नु, सम्पदामाथिको अतिक्रमण हो,’ उनले भने, ‘मापदण्ड विपरीतका संरचना भत्काउने हैसियत विभागसँग छैन, नगरपालिकासँग छ ।’

भक्तपुर नगरपालिकाले भने स्थानीय तह लागू हुनुअघि स्मारक क्षेत्रभित्र बन्ने संरचनाको नक्सापासमा कडाइ नगरे पनि अब सुधार गर्ने जनाएको छ । ‘जनप्रतिनिधि आउनुअघिको संरचना कस्तो थियो, हामीलाई थाहा भएन,’ नगरप्रमुख सुनील प्रजापतिले भने, ‘अब बन्ने संरचनामा कडाइ गरेका छौं, मापदण्ड विपरीत बनेका भवन भत्काएका छौं ।’

मापदण्डको पूर्ण पालना गरी निर्माण भएका घरहरूलाई ३५ प्रतिशत छुटको व्यवस्था गरेको नगरप्रमुख प्रजापतीले बताए । नगरपालिकाले मापदण्ड बमोजिम भवन निर्माण गर्न डकर्मीहरूलाई तालिम दिइँदै आएको उनले बताए । चाँगुनारायण नगरपालिका ४ का वडाध्यक्ष बुद्धिलाल मर्हजनले स्थानीय तहले अनुगमन गर्न नसक्दा मिचाहा प्रवृत्ति बढेको बताए ।

प्रकाशित : चैत्र ९, २०७५ ०८:२९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तिर्खाए ढुंगेधारा

प्रशान्त माली

ललितपुर — मार्च २२ लाई विश्व पानी दिवसका रुपमा संसारभर मनाइँदा काठमाडौंका विभिन्न स्थानमा पानी अभावका दृश्य छरपस्ट भेटिए  । ‘लिभिङ नो वान बिहाइन्ड’ अर्थात् ‘सबैलाई साथ लिँदै’ भन्ने मूल नारासाथ शुक्रबार काठमाडौंलगायत मुलुकका विभिन्न सहरमा २३औं पानी दिवस मनाइयो  ।

राजधानी उपत्यकाका विभिन्न क्षेक्रमा शुत्रबार पानी खोज्दै सर्वसाधारण  । तस्बिरहरू : अंगद ढकाल, सञ्जोग मानन्धर र बिजु महर्जन

कुनै बेला काठमाडौं उपत्यकाका ढुंगेधारा र पोखरीले सर्वसाधारणको तिर्खा मेटाउने मात्र नभई सहरको सौन्दर्य पनि उत्तिकै बढाएका थिए । बढ्दो सहरीकरण र अव्यवस्थित बस्तीले पहिले भएका मुहान सुक्दै गएका छन् । मेलम्चीको पानी काठमाडौंका बासिन्दाले पिउन पाउने आश गर्दै–गर्दा आयोजनाको मुख्य ठेकेदार कम्पनी सीएमसीले बीचमै काम छाडेर गएपछि बहुप्रतीक्षित यो सपना साकार हुने दिन पछि धकेलिएको छ ।

हिटी चले सित्तैमा पानी

काठमाडौं उपत्यका खानेपानी व्यवस्थापन बोर्डको लगानीमा साताअघि पुल्चोकमा सञ्चालित आधुनिक मेसिन जडित लःहिटी (वाटर एटीएम) ले धेरै चर्चा पायो । बटुवालाई लक्षित गरी खोलिएको यस्ता परम्परागत हिटी (पानी धारा) पाटनमा धेरै छन् ।

तीमध्ये अधिकांश बन्द भइसकेका छन् । बोर्डले यस्ता हिटी पुनः सञ्चालनमा ल्याउन दाता खोजी गरेको छ । ललितपुर महानगरपालिका १६, महापाल चोकको हिटीमा २५ वर्षअघिसम्म बुटवाले पानी खान्थे । अहिले लथालिंग छ । उक्त कलात्मक हिटीनजिकै अर्को हिटी छ ।

‘नाग/नागिनीको मूर्ति अंकित हिटी १५ वर्षअघिसम्म ठीक थियो,’ ८४ वर्षीय गोविन्द जोशी सम्झन्छन्, ‘हिटीमा पानी भर्न नजिकै इनार खनिएको थियो । अहिले इनार पनि जीर्ण बनेको छ ।’ मत्स्येन्द्र बहाल र मत्स्येन्द्रनाथ मन्दिरको पश्चिम ढोकामा पनि हिटी थियो । जहाँ पूजापाठ गर्न आउने भक्तजनले प्यास मेटाउँथे ।

गोल्डेन टेम्पल, कुम्भेश्वर क्षेत्रमा तिब्बत, ल्हासाका व्यापारीलाई लक्षित गरी बनाइएको थियो । पानीविज्ञ पद्मसुन्दर जोशी सुनाउँछन्, ‘पुर्खाले हिटी मात्र बनाएनन् । इनार, ढुंगेधारा, कुवालगायत खानेपानीका स्रोत पनि सरसफाइ गरी सिठी नखः चाड मनाउने परम्परा बसाले । यो चाड ग्रीष्म र वर्षा ऋतुको मध्यकालमा मनाइन्छ ।’

उनका अनुसार वर्षाका बेला पानीका मुहान बढी दूषित हुन्छ । ‘अनि सफा गरी रमाइलो गर्न चाडका रूपमा विकास गरिएको थियो,’ उनले भने, ‘हिटीमध्ये कोही मासिकेका छन् । कोहीको भग्नावषेश मात्र बाँकी छन् । कोही पुनः सुचारु गर्न सक्ने खालका छन् ।’ बोर्डको ९ लाख ८५ हजारमा स्थापित हिटी ललितपुर महानगरको सहकार्यमा सञ्चालन भइरहेको छ ।

ललितपुर महानगर १६ का वडासदस्य नागबहालका पञ्च वज्राचार्य भन्छन्, ‘अहिले स्थापना गरिएको आधुनिक हिटी चौबीसै घण्टा लोडसेडिङ भएमा सञ्चालनमा ल्याउन सकिँदैन । चिसोबाहेक तातो बनाउन मिल्दैन ।’ उनले परम्परागत हिटीको पानी शुद्ध र स्वादिलो हुने बताए । ‘जाडोमा पानी चिसो र चिसोयाममा पानी तातो हुन्छ,’ उनले भने, ‘पाटन विश्व सम्पदामा सूचीकृत हुनुको कारण आधुनिक एटीएम नभई परम्परागत हिटी हो ।’

खानेपानी व्यवस्थापन बोर्डका कार्यकारी निर्देशक सञ्जीवविक्रम राणाले बन्द भइसकेका परम्परागत हिटी पुनः सञ्चालनमा ल्याउन दाता खोजी गरेको बताए । ‘यसका लागि महानगरसँग सहकार्य गरी अगाडि बढ्ने योजना छ,’ उनले भने, ‘आधुनिक एटीएम परीक्षणकालको हो । चल्छ/चल्दैन थाहा छैन ।’ उनका अनुसार हिटी, ढुंगेधारा पुनः सञ्चालनमा ल्याउन आर्थिक वर्षभित्रमा लगत इस्टिमेटसहितको बजेट तयार गर्ने योजना छ ।

काठमाडौंका महेश थापा, भक्तपुरका प्रसन तिमिल्सेना, ललितपुर इमाडोलका रुमन महर्जनलगायत ६ जना पाटन दरबार क्षेत्रमा घुम्न आए । कलेज सकेर आएका उनीहरूले पुल्चोकमा मोटरसाइकल पार्किङ गरे । महानगरको पूर्वी उत्तरी ढोकमा हालै स्थापना गरिएको आधुनिक प्रविधिको हिटीमा प्यास मेटाए ।

‘तिर्खा पनि मेटाऔं पँधेरो पनि हेरेर जाँऔं भनेर यो रुट आएका हौं,’ महर्जनले भने, ‘आधुनिक हिटीसँगै बन्द भइसकेका परम्परागत हिटी पनि पुनः सञ्चालनमा ल्याउन पहल गर्नुपर्छ ।’ पाटनका राजु महर्जनले जोकोहीसँग सिक्का नहुने भएकाले मेसिन नोटबाट चल्ने भए बटुवालाई अझ सहिलो हुने बताए ।

एटीएममा बटुवाले २ रुपैयाँको सिक्का राखेपछि एक गिलास पानी पिउन सकिन्छ । गिलासमा २ सय मिलिलिटर पानी अट्छ । एक लिटर बोतलमा पानी लिएबापत् भने १० रुपैयाँ तिर्नुपर्छ । त्यसका लागि बोटल भने बटुवा आफैंले व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

महर्जनले हिटी सञ्चालनमा ल्याउन सकेमा सित्तैमा पानी उपलब्ध गराउन सकिने बताए । ‘चौबीसै घण्टा पनि सञ्चालनमा ल्याउन सकिन्छ,’ उनले भने । बोर्ड कार्यकारी निर्देशक राणाले मूल्य घटाउँदै लैजाने योजना रहेको बताए । ‘हामीले पानीको पैसा लिएका छैनौं,’ उनले भने, ‘एउटा कपको २ रुपैयाँ १५ पैसा पर्छ ।’ उनले मेलम्ची आएपछि पाइपबाट सिधै एटीएममा जोडिने बताए ।

प्रकाशित : चैत्र ९, २०७५ ०८:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्