आगमछे मन्दिर बनाउने जिम्मा समुदायलाई

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — हनुमान दरबार क्षेत्रको गोप्य मन्दिर आगमछे पुनर्निर्माणको जिम्मा समुदायलाई दिइने भएको छ  । राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणको पहलमा समुदायलाई दिन सहमति भएको हो  ।

मंगलबार राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणमा स्थानीय जनसमुदाय, जनप्रतिनिधि र जापानका प्रतिनिधि संलग्न छलफलले यसको पुनर्निर्माणको जिम्मा समुदायलाई दिन सहमति भएको हो । यस अघि पुरातत्त्व विभागका तत्कालीन महानिर्देशक भेषनारायण दाहालले यसको निर्माणको जिम्मा जापानलाई दिने तयारी गरेका थिए । यसको स्थानीयवासीले विरोध गरेपछि जापानलाई दिने प्रक्रिया रोकिएको थियो ।

‘लामो समयको पहलपछि स्थानीय समुदायमार्फत मन्दिरको पुनर्निर्माण गर्न सहमति जुटेको छ,’ प्राधिकरणका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत सुशील ज्ञवालीले भने, ‘सबै पक्षको सहमति जुटेकाले अब मन्दिरको पुनर्निर्माण कार्य अघि बढ्ने विश्वास लिएको छु ।’ पुनर्निर्माणका लागि निर्देशक समिति, प्राविधिक समिति र उपभोक्ता समिति गठन हुने जानकारी दिए । ‘धार्मिक मान्यताको सम्मान एवं परम्परागत शैली, प्रविधि र स्थानीय सामग्री प्रयोग गरी नेपाली कालिगढले नै मन्दिर पुनर्निर्माण गर्नेछन्,’ उनले भने । हनुमानढोका दबारभित्रको गोप्य मन्दिरमध्येमा पर्छ– आगमछे । शाहवंशभरि बन्द भयो यो मन्दिर । अहिले पनि बन्द छ । तान्त्रिक दीक्षा पाएका बाहेक कोही छिर्न नहुने मान्यता भएको यो मन्दिर जीर्णोद्धार गर्न जापानलाई दिने तयारी भएको थियो ।


आगमछे जीर्णोद्धार गर्न जापाले अनुदानसमेत दिइसकेको छ । जापानले दुई मन्दिरका लागि ३३ करोड रुपैयाँ अनुदान दिएको छ । आगमछेका लागि १३ करोड रुपैयाँ र पाटनको देगु तलेजुको लागि २० करोड रुपैयाँ छुट्याइएको थियो । दुवैमा जापानले ‘काठमाडौं भ्याली प्रिजरभेसन ट्रस्ट’ मार्फत गराउने योजना बनाएको थियो । सरकारी अनुदान भएकाले एनजीओलाई दिन पुरातत्त्व विभाग नै मानेको थिएन । हनुमानढोका दरबारको पछाडि पर्छ आगमछे । लामो बार्दली भएको घर छ ।

त्यसको माथिल्लो तलामा छ आगमछे । पुरातत्त्वविद् विष्णुबहादुर कार्कीका अनुसार तलको दुई तला चन्द्रशमशेरले निओ क्लासिकल शैलीको बनाए । माथिल्लो तला आगमछे भने मल्लकालीन शैलीमै छ । मोहनकाली चोकका सम्पदाहरूमा तीन भिन्नभिन्न आकारका तीन बुर्जा छन् । तीमध्ये एउटा बुर्जा हो आगमछे मन्दिर । नेवार जातिमा प्रत्येक वंशको आआफ्नै आगम घर हुन्छन् । यो आगम घरचाहिँ मल्ल राजाहरूको हो । आगमछे भनेको कुलदेवता राख्ने घर हो ।

यस्तो घर कतै कोठामा बनाइएको हुन्छ । कतैचाहिँ मन्दिरै बनाइएको हुन्छ । इतिहासकार गौतमबज्र बज्राचार्यका अनुसार यस मन्दिरभित्र मल्ल राजाहरूले गुप्त तरिकाले पूजा गरिने आगम देवता स्थापना गरिएका छन् । आगमछेमा आफ्ना वंशबाहेक अरू छिर्न नमिल्ने कडा नियम बनाइएको हुन्छ । आफ्नो वंशका बाहेक अरू छिर्न नपाउने नियम भएकै कारण शाहवंश सुरु हुनासाथ यो मन्दिर बन्द भएको बज्राचार्य बताउँछन् । पृथ्वीनारायण शाहले विसं. १९२६ मा कान्तिपुर विजय गरेका थिए ।

कान्तिपुर विजय गरेपछि मसानचोक छेउमा बसेका थिए । पछि नौतले दरबार बनाएर सरेका थिए । नेपाल एकीकरण गरेपछि यहाँ प्रचलित सबै परम्परालाई पृथ्वीनारायण शाहले अंगिकार गरेका थिए । आगमछेमा नछिर्ने, कुमारी रथयाक्रालाई निरन्तरता दिनेलगायत सांस्कृतिक त्रियाकलापमा कुनै बाधा गरेका थिएनन् । आफ्ना कुनै संस्कृतिमा हस्तक्षेप नगरेकै कारण यहाँका नेवार समुदायले शासन सत्ता परिवर्तनलाई सजिलै स्वीकारेको इतिहासकार बताउँछन् ।


यसको निर्माण प्रताप मल्लले गरेका थिए । शाहकालमा भित्र नछिरे पनि बाहिर भागमा भने शाहवंशमा पनि केही काम भएका थिए । यस मन्दिरको बुइगलको सानो घण्टामा अभिलेख पनि छ । अभिलेखअनुसार यसमा घण्टा गीर्वाणयुद्धविक्रम शाह र सुवर्णप्रभादेवीले विसं. १८५७ मा चढाएका थिए । ‘दीक्षित भएका बाहेक अरू मन्दिरमा छिर्नै हुँदैन,’ सांसद कृष्णगोपाल श्रेष्ठले भने, ‘यस्तो मन्दिरसमेत विदेशीलाई दिने तयारी भएको थियो । अब विदेशीलाई नदिइने भयो । यसको आर्थिक पारदर्शितामा भने ध्यान दिनुपर्छ ।’ यो मन्दिरको चारैतिर तोरण छन् । तोरण नेपाली वास्तुकला भएका मन्दिरका जस्तै छन् । ढोकाको दायाँबायाँ याकु झ्याल छन् ।


याकुझ्यालले मन्दिरलाई चिटिक्क देखाएको छ । मन्दिरका केही संरचना भने छोपिएका छन् । लामो बार्दली भएको घरको छानाले दक्षिण र उत्तरतिरका ढोका छोपिएका छन् । पूर्वको ढोका पनि नासलचोकको सिसा बैठकको छानोले छोपिएको छ ।
पश्चिमतिरको ढोका मात्रै देख्न सकिन्छ । मन्दिरलाई पछिल्लो कालखण्डमा अन्य दरबारमा भएका जीर्णोद्धारले छोपिएका हुन् । प्रतापमल्लले स्थापना गर्ने बेलामा सबै भाग देखिने अवस्थामा थियो । मन्दिरका टुँडाल पनि कलाकृतिले भरिएका छन् । यहाँ शैव सम्प्रदायका देवीदेवताका चित्र अंकित छन् । यो मन्दिरका केही थप विशेषता छन्, जुन धेरै मन्दिरमा छैनन् । छानाको कुनाकुनामा कुँपा बनाइएका छन् । कुँपाको स्वरुप मयुरको जस्तो छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन १५, २०७५ ०९:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अग्लो घर रोक्न निर्देशन

हनुमानढोका क्षेत्र
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — सर्वोच्च अदालत फैसला कार्यान्वयन निर्देशनालयले वसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा एक व्यावसायिक भवन निर्माण रोक्नेसम्बन्धी आदेश कार्यान्वयन गराउन काठमाडौं महानगरपालिकालाई निर्देशन दिएको छ  । अदालतले दिएको आदेशविपरीत हनुमानढोका दरबार क्षेत्रको बफर जोनमा निर्माण भइरहेको महर्जन बिजनेस एसोसिएटस्ले उचाइ बढाउन थालेपछि कार्यान्वयन निर्देशनालयले रोक्न निर्देशन दिएको हो  ।

सर्वोच्चको परमादेशमा ‘साविकमा क्रिस्टल होटल रहेको कित्ता नम्बर १४२ को जग्गामा महर्जन बिजनस एसोसिएटस्ले बिजनेस कम्पलेक्स बनाइरहेको र सो क्षेत्र हनुमान दरबार क्षेत्रको सन्निकट क्षेत्रमा पर्ने भए तापनि भवन निर्माणबारे काठमाडौं महानगरपालिकाबाट स्वीकृत नक्साबमोजिम ३५ फिटको उचाइ रहने, झ्याल ढोका र भवनको बाहिरी आकृति हनुमानढोका स्मारक क्षेत्रमा हुने संरक्षण एवं निर्माण मापदण्डबमोजिम गर्न’ भनिएको छ । त्यस्तै, साविकको कुमारीको निराकार मूर्तिसमेत पुरातत्त्व विभाग, काठमाडौं महानगरपालिका र महर्जन बिजनेस कप्लेक्सबीच भएको त्रिपक्षीय सम्झौताबमोजिम उपयुक्त स्थानमा पुनर्निर्माण गर्ने गरी परमादेश जारी हुने ठहर्छ भन्ने आदेश सर्वोच्चको आदेशमा छ ।


जनहित संरक्षण मञ्चका तर्फबाट वरिष्ठ अधिवक्ता प्रकाशमणि शर्मासमेतले नेपाल सरकार, प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषदको कार्यलयलाई समेत विपक्षी बनाई रिट दायर गरेको थियो । निर्देशनालयका निर्देशक शिवकुमार पोख्रेलले महानगरलाई लेखेको पत्रमा छ, ‘सम्मानित अदालतको आदेश कार्यान्वयन गराइपाउँ भन्ने निवेदन परेको हुँदा उल्लेखित मितिको आदेश कार्यान्वयन गरी गराई सोको जानकारी यस निर्देशनालयमा समेत पठाइदिन निर्देशनअनुसार उक्त आदेशको प्रतिलिपि साथ अनुरोध छ ।’ वसन्तपुर विश्व सम्पदा क्षेत्रमा सर्वोच्चको आदेशविपरीत एक निजी व्यावसायिक भवन धमाधम बनिरहेको हो । विश्व सम्पदा क्षेत्रको मापदण्डअनुसार ३५ फिटभन्दा अग्लो नबनाउन महर्जन विजनेस एसोसिएटस्लाई सर्वोच्चले आदेश दिएको थियो । आदेश कार्यान्वयन गर्न पुरातत्त्व विभागले दुईपटक पत्र पठाइसकेको छ । पुरातत्त्वले पठाएको पत्रलाई पनि अटेर गर्दै महर्जनले घरको तला बढाइरहेका छन् ।


हनुमानढोका दरबार क्षेत्रको सन्निकट क्षेत्र (बफर जोन) मा पर्ने एसोसिएटस्लाई कुमारीको मूर्ति पुनर्स्थापना गर्न, ३५ फिटभन्दा माथि उचाइ नबढाउन सर्वोच्चका न्यायाधीशद्वय तेजबहादुर केसी र पुरुषोत्तम भण्डारीको संयुक्त इजलासले गत पुस ९ गते आदेश दिएको थियो । महर्जन एसोसिएटसा प्रमुख कृष्णलाल महर्जनले चार तला बनाउन काठमाडौं महानगरपालिकाबाट नक्सा पास गरेकाले तला बढाउन लागेको दाबी गरेका छन् । तर उनले भवनका तला बनाउँदा तोकिएको मापदण्डभन्दा अग्लो बनाइसकेका छन् । तीन तलामा नै ३२ फिट पुगिसेको छ । अब तला बढाउँदा ४२ फिट पुग्छ । मापदण्डअनुसार संरक्षित स्मारक क्षेत्रको उचाइ हरेक तलामा ७ फिटदेखि ८ फिटसम्म हुनुपर्छ । यो मादपण्ड महर्जनले पहिले मिचेर १० फिटसम्म उचाइ पुगेको जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौंले पठाएको प्राविधिक टोलीले दिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।


अदालतको फैसलाविपरीत निर्माण सुरु गरेपछि महानगरपालिका अनुगमन समितिकी संयोजक उपमेयर हरिप्रभा खड्गी श्रेष्ठले मंगलबार अनुगमन गरेकी छन् । उनले विश्व सम्पदा क्षेत्रको मापदण्डविपरीत बन्दै गरेको पाइएकाले त्यसलाई रोक्न आदेश दिइन् । ‘यो घरलाई छुट दिने कुरै आउँदैन,’ खड्गीले भनिन्, ‘यो घरले मापदण्ड मिच्यो भने अरू घरले पनि मिच्छन् । यसले उचाइ बढायो भने अरूले पनि बढाउँछन् । अरू घर पनि कति बेला उचाइ बढाऊँ भनेर कुरेर बसेका होलान् ।’ उपमेयर खड्गीले अनुगमन गर्नुअघि पुरातत्त्व विभाग, गुठी संस्थान, महानगरीय प्रहरी प्रभागका प्रतिनिधिबीच छलफल भएको थियो । छलफलमा उपत्यका विकास प्राधिकरणका प्रतिनिधि भने आएनन् ।


अदालतले यो भवनको बेसमेन्ट भने नभत्काउन र अब बन्ने घरलाई भने स्वीकृति नदिनसमेत आदेश दिएको छ । घर निर्माणका क्रममा सानातिना त्रुटि भए त्यसलाई सम्बन्धित निकायले सच्याउन सक्ने फैसलामा उल्लेख गरेको छ । ‘हनुमानढोका सन्निकट क्षेत्रमा बेसमेन्ट बनाउन पाउने वा नपाउने सम्बन्धमा सबै मापदण्डमा एकरुपता नभई उपक्षेत्रमा बेसमेन्ट बनाउन सम्बन्धित ऐन, नियम, निर्देशिका एवं मापदण्डहरूले निषेधित गरेको भन्ने अवस्था नदेखिँदा र फिल्ड/व्यवहारमा पनि विगतमा उक्त क्षेत्रमा बेसमेन्टसहितको व्यापारिक भवन बनेको स्थिति हुँदा महर्जन बिजनेस एसोसिएटस््मा पनि बेसमेन्ट बनेको,’ आदेशमा छ ।

काठमाडौं महानगरपालिकाको वडा नं २४ को किक्ता नम्बर ९४२ को रहेको त्रिस्टल भवन एसोसिएटस्ले किनेको थियो । त्यसलाई भत्काएर नयाँ भवन बनाउने प्रक्रिया सुरु गरेको थियो । उनले घर बनाउने क्रममा पुरातत्त्व विभागको स्वीकृति लिँदा मापदण्डअनुसारै बनाउँछु भनेर कागजसमेत गरेका थिए ।

प्रकाशित : फाल्गुन १५, २०७५ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्