मन्दिर पुनर्निर्माण : मौलिक सामग्री पाउनै गाह्रो

कान्तिपुर संवाददाता

भक्तपुर — विश्वसम्पदामा सूचीकृत भक्तपुर दरबार स्क्वायर परिसरको फसिदेवल (सिलु महादेव) मन्दिर ०७२ वैशाखको भूकम्पको धक्काले पूर्णरूपमा क्षतिग्रस्त भयो ।

१९९० सालको भूकम्पअघि शिखर शैलीको फसिदेवल भूकम्पपछि राणाकालीन समयमा गुम्बज शैलीमा निर्माण भयो । उक्त क्षतिग्रस्त गुम्बज शैलीको मन्दिरलाई स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय (पुरातत्त्व विभाग)ले १९९० सालको भूकम्प अघिकै शिखर शैलीमा पुनर्निर्माण थालेको छ ।

मौलिकता जोगाउन शिखरशैलीमै पुनर्निर्माण थाले पनि पुरातात्त्विक निर्माण सामग्रीको अभावले फसिदेग मन्दिर पुनर्निर्माणमा ढिलाइ भएको पुरातत्त्व विभाग भक्तपुर प्रमुख मोहनसिं लामा बताउँछन् । फसिदेग मन्दिरको पेटीमा ४ इन्च मोटाइ, १ फिट चौडाइ, २ फिट लम्बाइको पेटी इँटा आवश्यक पर्छ । उक्त पेटी इँटा उत्पादन नै हुन छोड्यो । ‘जति थियो, मन्दिरको पेटीमै थियो,’ उनले भने, ‘अहिले त्यो साइजको इँटा उत्पादन नै हुँदैन । किन्न खोज्दा व्यवसायीले पेटी इँटाको साँचो नै नभएको र बनाउन नसक्ने बताए ।’ पेटी इँटा
नपाउने भएपछि इँटा साइजकै ढुंगा राख्ने निर्णयमा पुगेको विभागले जनाएको छ ।

पुरातात्त्विक संरचना निर्माणका लागि पुरातत्त्वको माग अनुसारका परम्परागत कलात्मक इँटा, ढुंगा, काठ र दक्ष जनशक्ति अभाव हुँदा प्रभावकारी रूपमा सम्पदा पुनर्निर्माणको गति अघि बढ्न नसकेको लामा बताउँछन् । ‘सम्पदा संरक्षणको महत्त्वपूर्ण निर्माण सामग्री कलात्मक बुट्टे इँटा, नेपाली सालको काठ, नेपाली ढुंगा नै हो,’ उनले भने, ‘सर्वसुलभ रूपमा परम्परागत इँटा अभाव छ, काठ पाउन मुस्किल छ ।’ पर्याप्त इँटा उत्पादन हुने जिल्लामा परम्परागत इँटा अभाव हुनु दुर्भाग्य भएको उनी बताउँछन् ।

सम्पदा पुनर्निर्माणका लागि नभई नहुने सालको काठ अभावले पुनर्निर्माण प्रभावित भएको पुरातत्त्व विभाग भक्तपुरले जनाएको छ । ‘सर्वसुलभ रूपमा काठ नपाउँदा योजनाअनुरूप पुनर्निर्माण हुन सकेको छैन,’ पुरातत्त्व विभाग भक्तपुरका इन्जिनियर मोहनकृष्ण श्रेष्ठले भने, ‘मलेसियन, इन्डियन, बर्मिज काठ पाउन गाह्रो छैन तर हामी विशेषगरी सम्पदा पुनर्निर्माणमा नेपाली सालकै काठ प्रयोग गर्छौं ।’ टेम्बर कर्पोरेसन अफ नेपाल (टीसीएन)ले सर्वसुलभ रूपमा पुनर्निर्माणका लागि सालको काठ उपलब्ध गराउने भनिए पनि हालसम्म सम्पदा पुनर्निर्माणलाई चाहिने काठ उपलब्ध गराउन नसक्दा पुनर्निर्माण प्रभावित भएको उनले बताए ।

टीसीएनले आफ्नोसाइजको काठ उपलब्ध गराउँछ तर सम्पदा संरक्षणका लागि चाहिने काठ उपलब्ध नभएकाले पुनर्निर्माणमा कठिनाइ भएको विभागको भनाइ छ । विभागले क्षतिग्रस्त साना/ठूला २१ सम्पदा पुनर्निर्माण सम्पन्न गरेको र फसिदेवल मन्दिरको पुनर्निर्माण ४० प्रतिशत मात्र सम्पन्न गर्न सकेको जनाएको छ ।

त्यसैगरी, दरबार स्क्वायर परिसरकै तव सत्तलको ७० प्रतिशत, राष्ट्रियकला संग्रहालय (लाल बैठकबाहेक) सिंह ढोकाको भागको ४० प्रतिशत, जेठा गणेशद्यो छें २० प्रतिशत, नासमना भजन सत्तल २० प्रतिशत पुनर्निर्माण गरेको विभाग प्रमुख लामाले बताए । त्यस्तै, हनुमानघाटस्थित सत्तल ६० प्रतिशत, सूर्यविनायक मन्दिर परिसरको सत्तल ३० प्रतिशत, बाराही पीठ सत्तल ६० प्रतिशत, राममन्दिर परिसरको सत्तल २० प्रतिशत, दक्षिणबाराही मन्दिर परिसरको सत्तल २०प्रतिशत पुनर्निर्माण भएको जनाएको छ ।

बालाखु गणेशद्यो छें पुनर्निर्माण, दरबार क्षेत्रको प्रहरी भवन पुनर्निर्माण, महामञ्जुश्री मन्दिर परिसर संरक्षण, गणेश मन्दिर सत्तल नगदेश पुनर्निर्माण, चित्रपुरस्थित गणेश मन्दिरसहित भजन सत्तल पुनर्निर्माण, दधिकोट स्थित हिन्चोक भैरवस्थित सत्तल पुनर्निर्माण, वप्पा (विश्वेश्वर महादेव) मन्दिर संरक्षण, चाँगुनारायण मन्दिर चौघेरा सत्तल पुनर्निर्माण, अनन्तलिंगेश्वर मन्दिर संरक्षण,जंगम मठ संरक्षण, ज्योतिर्लिंगेश्वर मन्दिरपरिसर सत्तल पुनर्निर्माण, महेश्वरी पीठस्थित सत्तल भजन मण्डल संरक्षण र नीलबाराही परिसरको सत्तल निर्माणका लागि केन्द्रबाट बजेट स्वीकृति भएको विभागले जनाएको छ ।

प्रकाशित : माघ ९, २०७५ ०८:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बाल अस्पतालमा अभावै अभाव

फातिमा बानु

काठमाडौँ — राजधानीको महारागन्जस्थित कान्ति बाल अस्पतालको अब्जरभेसन वार्ड छिर्ने हो भने एकै बेडमा २/३ जना बिरामी सुतेका भेटिन्छन् । पछिल्लो समय रुघाखोकी र ज्वरोका बिरामी बढेकाले बिरामी बालबालिकाको चाप बढदो छ ।

देशको एक मात्र केन्द्रीय रिफरल बाल अस्पतालले चाप थेग्न नसक्दा एकै बेडमा एकभन्दा बढी बिरामी राखेर उपचार गरिरहेको छ ।
बेड अभाव त एउटा सामान्य उदाहरण हो । सरकारको प्राथमकितामा नपर्दा यो अस्पताल लामो समयदेखि विभिन्न अभाव र समस्याबीच चलिरहेको छ । बालरोग विशेषज्ञतामा अब्बल भए तापनि भौतिक पूर्वाधार अपुग हुँदा अस्पतालआफैं बिरामी अवस्थामा छ ।

धारामा धमिलो पानी आउँछ । पानी प्रशोधित गर्ने प्रविधि नहुँदा धमिलै पानीले काम चलाउनुपरेको अस्पतालका निर्देशक डा. गणेशकुमार राईले बताए । शौचालय मर्मत हुन सकेका छैनन् । उनले भने, ‘फोहोर छुट्याएर मात्रै फाल्नका लागि पनि कर्मचारीलाई तालिम दिनुपर्ने छ । बजेट अभावका कारण यति सानो काम पनि गर्न सकिएको छैन ।’

फोहोरमैला व्यवस्थित छैन । स्वास्थ्य संस्थाजन्य फोहोरमध्ये ९२ प्रतिशत जोखिमयुक्त हुन्छन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनको निर्देशिकाअनुसार स्वास्थ्यजन्य फोहोरलाई प्रशोधित गरेर १० प्रतिशत जोखिममा झारेर मात्रै अस्पताल बाहिर पठाउनुपर्छ । यो अस्पतालमा संक्रमण निर्मलीकरण गर्ने उपकरण (इन्सिनेटर) नहुँदा फोहोर व्यवस्थित हुन सकेको छैन जसले वातावरणलाई समेत असर पारिरहेको छ । प्रशोधान नगरी अस्पतालबाहिर पठाइएका फोहोरले जनस्वास्थ्यमा असर गर्छ ।रोग फैलिने जोखिम हुन्छ ।

झन्डै ६ दशक पुरानो यो अस्पतालका भवन पनि कमजोर भइसकेका छन् । २०७२ सालको भूकम्पले अस्पतालको दुई भवन बस्नै नमिल्ने भन्दै रातो स्टिकर लगाइदिएको थियो । भवनको विकल्प नहुँदा प्रशासन र जनरल वार्ड जोखिमयुक्त भवनबाटै सञ्चालन भइरहेको छ । दैनिक सात सयको हाराहारीमा बिरामी आउने यस अस्पतालमा बेडको संख्या पनि अत्यन्तै न्यून छ । ३ सय ६५ बेड क्षमता हुँदाहुँदै पनि जनशक्ति र पूर्वाधार अभावका अस्पतालले ३ सय ८ बेड मात्रै सञ्चालनमा ल्याएको छ । पर्याप्त आईसीयू बेड नहुँदा बिरामी बाहिर रिफर हुन्छन् । ५२ बेडको आईसीयू ३७ मा खुम्चिएको छ ।

रेडियोलोजी विभागका उपकरण पनि धेरै वर्ष पुराना भइसके । एक्सरे र सिटी स्क्यान उपकरण त कामै नलाग्ने स्थितिमा पुग्दा पनि चलाइरहनुपर्ने बाध्यता छ, अस्पताललाई । निर्देशक डा. राई भन्छन्, ‘बाल स्वास्थ्यका लागि केन्द्रीय मानिएको अस्पतालमा एमआरआई मेसिन छैन, बिरामीलाई अन्य सरकारी अस्पतालमा रिफर गर्छौं, रिफर गरिएका अस्पतालमा उनीहरूले ढिलो सेवा पाउँछन्,उपचार समयमा हुन सक्दैन ।’

डाक्टर, नर्स लगायतका जनशक्ति न्यून छन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्ड अनुसार बिरामी र नर्सको अनुपात मिलेको छैन । एकै नर्सले धेरै बिरामी हेर्नुपर्दा नर्स बिरामीसँग रिसाउने, झर्किने गर्छन् । प्याथोलोजिस्ट, हाडरोग विशेषज्ञ लगायत धेरै डाक्टरको दरबन्दी खाली छ । सेवा सुविधा कम भएकाले बाल अस्पतालमा डाक्टरको आकर्षण छैन । विकास समितिबाट खटाइएका ३ सय चिकित्सकलाई अस्पतालकै आम्दानीबाट तलब दिनुपर्छ तर तलब दिन बजेट अपुग हुने गरेको डा. राई गुनासो गर्छन् । उनी भन्छन्, ‘आवासीय डाक्टरले सेवामा सजिलो बनाएका छन्, यस्ता डाक्टरका लागि अस्पतालमा बस्ने/खाने सुविधा हुन सकेको छैन ।’

प्याथोलोजिस्टको दरबन्दी खाली हुँदा क्यान्सर जस्ता जटिल रोगको परीक्षण गर्नका लागि बाहिरका अस्पतालको भर पर्नुपरेको अस्पतालका डा.सुधीर सापकोटाले बताए । उनले भने, ‘विशेष परीक्षण गर्नुपरे हामीले जनस्वास्थ्य प्रयोगशालामा पठाउँछौं, केही अभावका कारण सेवा गुणस्तरीय बनाउन सकिएको छैन ।’ एम्बुलेन्स सेवा राम्रो छैन ।

केन्द्रीय अस्पतालमा एउटा मात्रै एम्बुलेन्स छ, त्यसमा पनि आधारभूत सुविधा छैन । धेरै अक्सिजन खपत हुने भए पनि अक्सिजन प्लान्ट छैन । किनेर अक्सिजन चलाउनुपर्ने हुँदा सेवा खर्चिलो भएको डा. राई सुनाउँछन् । उनी भन्छन्, ‘वर्षभरिमा ८० लाखको अक्सिजन नै किन्नुपर्छ, आफैं उत्पादन गर्न पाए कम खर्चिलो हुन्थ्यो ।’

प्रकाशित : माघ ९, २०७५ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्