माझखण्डमा छैन खानेपानी 

प्रशान्त माली

ललितपुर — माझखण्डका ५२ वर्षीय लवाङ दोर्जे बोम्जनको १८ रोपनी बारी छ । उनका डेढ वर्षअघि दुबई उडेका छोरा २७ वर्षीय वाङग्याल छुट्टीमा आएका छन् । उनी र श्रीमती मानकुमारी छोरालाई गाउँमै तरकारी, च्याउ खेती गराउन चाहन्छन् ।

इकुडोल माझखण्डमा खानेपानीका लागि वर्षाको पानी संकलन गर्न बनाइएको पोखरी ।तस्बिर : प्रशान्त

बीए फिजिक्समा गरेका वाङग्याल पनि आमाबुवाको सपना साकार पार्न चाहन्छन् । उनको परिवारसँग व्यावसायिक कृषि गर्न पैसा पनि छ । तर खानेपानीको हाहाकारका कारण उनीहरूको सपना अधुरो छ ।

पूर्वइकुडोल गाविस उपाध्यक्षसमेत रहेका लवाङ भन्छन्, ‘दक्षिणी दुर्गम पहाडी भेगको विकास कृषि र पर्यटनले मात्र सम्भव छ । चिसो हावापानीका कारण गर्मी मौसममा पनि च्याउ खेती गर्न सकिन्छ । खानेपानीका स्रोत खोलानाला प्रशस्त छन् । तर भौगोलिक विकटताका कारण खोलाको पानी गाउँसम्म ल्याउन सकेको छैन ।’

उनले खानेपानी समस्या नभएको भए गाउँमै इलम गरेर प्रशस्त आम्दानी गर्न सकिने बताए । चुच्चे करेला सुकाउँदै गरेको अवस्थामा भेटिएका उनको परिवारले समस्या समाधान गर्न केन्द्रीय सरकारले नै योजना बनाउनुपर्ने बताए । वाङग्याल भन्छन्, ‘बुखेल, इकुडोलको मुहानको पानी बर्खामा मात्र पुग्छ । हिउँदमा पुग्दैन ।’ उनका अनुसार तरकारी उत्पादन हुने समय माघदेखिजेठसम्म हो । ‘त्यही बेला बस्तुभाउलाई समेत खुवाउन पुग्दैन,’ उनले भने, ‘यसले मनोबल गिर्ने गरेको छ ।’

दक्षिणी भेगमा आलु पलाउन बीउ राख्न पर्दैन । प्रत्येक वर्ष त्यसै फल्छ । लेकको आलु व्यावसायिक रूपमा उत्पादन गरेर बिक्री गर्न सक्ने प्रचुर सम्भावना छ । खानेपानी समस्या मात्र नभई बर्खामा गाडी नचल्ने भएकाले बजारसम्म पुर्‍याउन समस्या हुने गरेको गाउँलेको भनाइ छ । माझखण्डमा दैनिक एउटा मात्र सार्वजनिक यातायात गुड्छ ।

४८ वर्षीय कर्साङ लामाको १८ रोपनी पाखो जमिन छ । उनी पनि परिवारसँग मिलेर च्याउ खेती गर्न चाहन्छन् । खेती गर्न ६ जनाको जनशक्ति पनि छ । खानेपानीको समस्याका कारण उनले पनि आँट गर्न सकेका छैनन् ।

भन्छन्, ‘खानेपानी पर्याप्त भएमा ३ लाख ऋण लिएर लगानी गर्थें ।’ उनले अहिले तोरी, मकै, गहँु, फापर बिक्री गरेर वार्षिक ५० हजार रुपैयाँ कमाउँदै आएका छन् । डन्डुप बोम्जनको समस्या पनि उस्तै छ । यी प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन् । माझखण्डमा डेढ सय घरधुरी छन् । अधिकांश युवा गाउँमै कृषि र पर्यटनमा व्यवसायीकरण गर्न चाहन्छन् । पानीको हाहाकारका कारण कसैले लगानी गर्न सकेका छैनन् ।

दक्षिणबाट दैनिक लेले–चन्दनपुर सडक भएर गोटीखेल, शंखु, बुखेल, नल्लु, भारदेउ, चौघर, ठूलादुर्लङ, कालेश्वरीबाट सिजनमा दैनिक ३० हजार किलोको हाराहारीमा तरकारी बजार आउँछ । अफसिजनमा ९ हजार किलो ।

भट्टेडाँडा, गिम्दी, आश्राङ, प्युटार, माल्टा, घुसेलबाट सिजनमा दैनिक १० देखि १५ हजार किलो र अफसिजनमा ९ हजार किलोसम्मतरकारी आउँछ । दक्षिणमा करिब ६० प्रतिशत कृषक दुग्ध र तरकारी व्यवसायमा आबद्ध छन् ।

खानेपानी हाहाकार भएको माझखण्ड उदाहरण मात्र हो । माझखण्डको पश्चिम उत्तरतर्फ प्युटारको सिम्ले गाउँ छ । यहाँ पनि पानीको समस्या उच्च छ । यहाँका गाउँले लुगा धुन, गाईबस्तुलाई पानी खुवाउन घन्टौं हिँडेर खानी खोलासम्म धाउन बाध्य छन् ।

शारदा शिक्षा सदन माविका पूर्वप्रिन्सिपल प्रकाश श्रेष्ठ भन्छन्, ‘गाउँलेबीच मुहानमा पालो थाप्न झगडासमेत हुने गरेको छ ।’ उनका अनुसार गाउँमा दातृ निकायका गाडी घुमिरहेका हुन्छन् । सहयोगमा केही पाइप दिन्छन् । तर, समस्या उस्तै छ ।’ व्यावसायिक रूपमा तरकारी खेती हुने दक्षिणका गाउँ अहिले सुक्खा छन् । ठाउँ ठाउँमा वर्षाको पानी संकलन गर्न कृतिम पोखरी बनाइएको छ ।

देवीचौरवासीको पानीको मुख्य स्रोत ओखरधारा मुहान हो । यो मुहानको पानी ६० घरधुरीले उपभोग गर्छन् । पर्याप्त नहुँदा गाउँले रेसा बारीका लागि मुख धोएको, भाँडा पखालेको पानी, गाईबस्तुको मलमूत्र जम्मा गरेर वितरण गर्ने गरिएको छ । भट्टेडाँडामा समस्या पनि उस्तै छ । खानेपानी समस्या समाधान गर्न सांसद कोषबाट ५० लाख बजेट परेको छ ।

प्रकाशित : मंसिर २४, २०७५ ०७:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बिन कम्पोस्टिङ : प्रभावकारी भएन

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — फोहोर उत्पादन कम गर्न तथा फोहोरजन्य मल बनाउन सहुलियतमा बिन वितरण गर्ने महानगरको कार्यक्रम प्रभावकारी हुन सकेको छैन ।

‘कुहिने र नकुहिनेछुट्याउ, कुहिनेलाई कम्पोस्ट मल बनाउ र कौसी खेती गर भनी बिन दिएका छौं, धेरैले बिनलाई घरैमा थन्काएका छन्,’ महानगरका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत यादवप्रसाद कोइराला भन्छन् ।

वातावरण विभागले नमुनाका रूपमा स्रोतमा नै फोहोर वर्गीकरण गर्ने, मल बनाउने तथा पु:न प्रयोग गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन तथा अनुगमन गर्न गतवर्ष १० लाख रुपैयाँ खर्चेको थियो । यस वर्ष कुहिने फोहोरजन्य मल बनाउन कम्पोस्ट बिन खरिदका लागि ५० लाख रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ ।

फोहोर व्यवस्थापनका चुनौतीलाई कम गर्न कार्यक्रम ल्याइए पनि महानगरवासीहरूले बेवास्ता गरिदिँदा प्रभावकारी नभएको महानगरका अधिकारीहरूको भनाइ छ । यसमा पानीको समेत समस्या दर्शाएका छन् ।

सरसफाइ तथा घरायसी काममा प्रयोग गर्न अपुग भइरहेका बेला कौसी खेती गर्न पानीको जोहो हुन नसकेको स्थानीयको गुनासो छ । ‘फोहोर बनाएर मात्रै नहुने, काठमाडौंमा खानालाई त पानी पुग्दैन, मल हालेर कौसी खेती गर्ने पानी कहाँबाट ल्याउनु ?’ रहर भएपनि प्राविधिक तथा भौतिक समस्याले बिन कम्पोस्टिङ प्रभावकारी नभएको उनीहरू बताउँछन् ।

बिन कम्पोस्टिङ मल बनाउने अवधारणाको सुरुवात करिब १६ वर्षअघि काठमाडौं महानगरपालिकाले थालेको थियो । महानगरमा फोहोरको मात्रा बढेर व्यवस्थापनमा चुनौती थपिएपछि वैकल्पिक समाधान स्वरूप यी दुई अवधारणा ल्याएको थियो ।

कुहिने र नकुहिने फोहोरलाईछुट्याउने, कुहिनेलाई बिनमा हालेर कम्पोस्ट मल बनाउने र नकुहिनेलाई पुन:प्रयोग गर्ने वा कवाडीलाई बिक्री गरी लाभ आर्जन गर्न सकिन्छ । उपत्यकामा दैनिक १ हजार ११ मेट्रिक टन फोहोर उत्पादन हुन्छ । जसमा ६ सय ६ मेट्रिक टन कुहिने फोहोर निस्किन्छ ।

कुहिने फोहोरलाई घरैमा व्यवस्थापन गर्ने हो भने मात्रै पनि ल्यान्डफिल्ड साइटमा विसर्जन गर्नुपर्ने फोहोर निकै कम हुन जान्छ । उपत्यकामा प्रदूषणको मात्रा कम हुन सहयोग पुग्ने तथा रोजगार सिर्जना गर्न सकिन्छ ।

कम्पोस्ट मल बनाएर कौसी खेती गर्ने हो भने विदेशबाट तरकारी आयात घट्छ, स्वच्छ ताजा तरकारी सेवन गर्न सकिन्छ, समय र खर्चको वचत हुन्छ, फोहोर उत्पादन पनि घट्छ । ‘आफैंले उत्पादन गरेको तरकारी खाँदा जति सन्तुष्टि लिन सकिन्छ उति नै वरपरको हरियाली वातावरणले पनि आनन्द दिलाउँछ,’ रातोपुलमा कौसी खेती गर्ने दिलीप श्रेष्ठको अनुभव छ । कौसी खेतीबाट चार/पाँच जनाको परिवारलाई पुग्ने तरकारी उत्पादन गर्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : मंसिर २४, २०७५ ०७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्