भीमसेन मन्दिर पुनर्निर्माण अन्योलमा

प्रशान्त माली

ललितपुर — पाटन दरबार क्षेत्रको भीमसेन मन्दिर पुनर्निर्माण अन्योलमा परेको छ । स्थानीय बासिन्दाको सक्रियतामा निर्माण गर्न लागिएको मन्दिर पुरातत्त्व विभागले स्वीकृति नदिएपछि अन्योलमा परेको हो ।

पाटन दरबार क्षेत्रस्थित भूकम्पले क्षतिग्रस्त भीमसेन मन्दिर । तस्बिर : प्रशान्त/कान्तिपुर

यसअघि भारत सरकारको आर्थिक सहयोगमा पुरातत्त्व विभागले मन्दिर निर्माण गर्ने जनाएको थियो । तर लामो समयसम्म पनि उक्त सहयोग प्राप्त नभएपछि मन्दिर निर्माणका लागि सक्रिय स्थानीयले समिति गठन गरेका थिए ।

विभागले लामो समयसम्म निर्माणमा बेवास्ता गरेपछि २ महिनाअघि स्थानीय मिलेर बनाउने घोषणा गरेका थिए । दसैंपछि भत्काउने भनेर क्षमा पूजासमेत गरिएको थियो । तर, अहिले विभागले स्वीकृति नदिएपछि निर्माणबारे अन्योल उत्पन्न भएको छ ।

ललितपुर महानगरका मेयर चिरीबाबु महर्जनले मन्दिर भत्केर मानवीय क्षति भए नेपाल सरकार जिम्मेवारी हुने बताए । ‘मन्दिरको उत्तरपट्टिको चर्केको गारोबाट पटकपटक इँटा झरिसकेको छ,’ उनले भने, ‘यो कुनै पनि बेला भत्किन सक्ने खतराको संकेत हो ।’ मन्दिरको माथिल्ला तलामा गाह्रो थाम्ने थाम, दलिन र बिम भाँच्चिएको छ ।

भित्ताहरू चिराचिरा परेका छन् । उत्तरपट्टि ढल्केको छ । युनेस्कोबाट आएका इटालियन विशेषज्ञले मन्दिर अत्यन्त जोखिमपूर्ण रहेको भन्दै तत्काल पुनर्निर्माण गर्न विभागलाई सुझाव दिएको थियो । प्राविधिक टोलीले मन्दिरका भित्तामा खतराको सूची चिह्न लगाइएको छ । दुई साताअघि भारतीय दूतावासबाट प्राविधिक टोली आएर चेकचाँज गरेका थिए ।

मन्दिरका पुजारी रमेश कपालीले प्राविधिकलाई देखाउँदादेखाउँदै हरान परिसकेको बताए । ‘२०७० मा मन्दिर दुइटा ठेक्कामा जीर्णोद्धार भएको थियो,’ उनले भने, ‘ठेकेदारले वाल स्टिममा बनाएकाले भूकम्पमा नराम्रोसँग चर्केको रैछ ।’ उनले स्थानीय वा पुरातत्त्व जसले बनाएपछि बलियो गरेर चाँडै मौलिक शैलीमा बनाउनुपर्ने बताए । ‘ठेक्कापट्टा भने कुनै पनि हालतमा गर्न दिँदैनाैं,’ उनले भने । अहिले मन्दिरमा जुनसुकै बेला पनि भत्किन सक्ने भन्दै फलामको टेको लगाएको छ । मन्दिरमा हुने भजनकीर्तन बन्द छ । सर्वसाधारणलाई मन्दिर प्रवेशमा रोक लगाइएको छ ।

ललितपुर उद्योग वाणिज्य संघ अध्यक्ष एवं मन्दिर पुनर्निर्माण समिति संयोजक कृष्णलाल महर्जनले मन्दिर स्थानीयले बनाउँछु भन्दा पनि सरकार उदासीन भएको बताए । ‘विभागको स्वीकृति पखिरहेका छौं,’ उनले भने, ‘मन्दिरको अवस्थाका यसबारेमा प्रधानमन्त्री, संस्कृति मन्त्रालय र भारतीय दूतावासमा पनि लिखित रूपमा जानकारी गराइसकेका छौं ।’ उनले पनि मन्दिर जोसुकैलेबनाए पनि ठेक्कापट्टामार्फत काम गर्न नदिने बताए ।

पुरातत्त्व विभाग महानिर्देशक भेषनारायण दाहालले स्थानीयस्तरबाट प्राप्त पत्रका बारेमा निर्णय गर्ने अधिकार विभागलाई नभएको बताए । ‘संस्कृति मन्त्रालयमार्फत परराष्ट्र हुँदै राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणमा पठाएका छाैं,’ उनले भने, ‘भारत सरकारको अनुदान लिन ५० प्रतिशत सामान भारतबाट खरिद गर्नुपर्छ । यस्ता सर्त जलविद्युतमा लागू होला । तर, सम्पदाका लागि योग्य छैन । त्यसैले पनि ढिलाइ भएको हो ।’ उनका अनुसार दूतावासमा पुनर्निर्माण गर्न लगत इस्टिमेटसहितको डिजाइ पेस गरिसकेको छ । ‘कानुन प्रावधानअनुसार २० लाखभन्दा बढी रकम भएमा ठेक्कापट्टा नगरीकन काम गर्न मिल्दैन,’ उनले भने ।

पाटन दरबार क्षेत्रमा भूकम्पले क्षतिग्रस्त चार नारायण, विश्वेश्वर, हरिशंकर मन्दिर पुनर्निर्माणको क्रममा छन् । भीमसेन मन्दिर मात्र अलपत्रमा परेको हो । मंगल टोल सुधार समिति अध्यक्ष किरणमान प्रधानले भारत सरकारको सहयोगमा बनाउने भनेर धेरै कुरिसकेको बताए । ‘नबनाउने भए स्थानीयलाई छोडिदिनुपर्‍यो,’ उनले भने ।

प्रकाशित : मंसिर २, २०७५ १०:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दक्षिणकालीमा फोहोर बढ्दै

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — बढदो जनसंख्यासँगै काठमाडौंको धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थल दक्षिणकालीमा फोहोर बढदै गएको छ । जनसंख्या बढेसँगै नयाँ घर बन्ने क्रम जारी छ । सँगसँगै फोहोरको परिमाण पनि ।

फोहोर व्यवस्थापनमा नगरको बेवास्ता र मन्दिरमा आउने दर्शनार्थीले जथाभावी फाल्ने फोहोरका कारण हरियाली क्षेत्र कुरूप बन्दै गएको छ ।

खासगरी वडा नं. ५, ६ र ७ मा जथाभावी फोहोर फाल्ने गरिएको स्वयं जनप्रतिनिधि स्विकार्छन् । ‘धेरैजसो सहरीकरण भई नसकेका स्थान छन् । त्यसैले फोहोर कम हुन्छ । तर, फर्पिङ र वरपर फोहोरको निकै ठूलो समस्या छ,’ वडा नं. ६ का अध्यक्ष तथा दक्षिणकाली क्षेत्र प्रबन्ध समितिका अध्यक्ष शंकरमान महर्जनले भने । फोहोर व्यवस्थापनमा महानगरसहित सिसडोलको भर परेकाले कुनै व्यवधान हुनेबित्तिकै असर पर्ने गरेको उनले बताए । नगरको मुख्य सडक वरपर फोहोरका थुप्रा देखिन्छन् ।

नाइके खोल्चामा पनि चारैतिरबाट फोहोर फालिएको हुन्छ । वरपरका बासिन्दा आफैं फोहोर फाल्छन्, जसले जग्गाधनीलाई अप्ठयारो परेको ५ नं. का वडाध्यक्ष श्यामबहादुर खत्रीको भनाइ छ । उनका अनुसार स्थानीयले राति फोहोर फाल्ने गरेका छन् । ‘त्यो ठाउँ केही महिनाअघि डम्पिङ साइटको रूपमा भाडामा लिने कि भन्ने कुरा थियो । तर, त्यो निर्णय हुन नपाउँदैदेखि मान्छेले फोहोर फाल्न थालिसके,’ खत्रीले भने, ‘त्यो खाल्टोको फोहोर नगरको टिपरले पनि लादैँन, जस्ताको तस्तै हुन्छ ।’

बर्सेनि लाखौं पर्यटक पुग्ने धार्मिक महत्त्व भएको र नगरको नामकरण गरिएको दक्षिणकाली मन्दिर वरपरमा पनि फोहोर फाल्ने क्रम बढदै छ । २ वर्षपछि आइतबार मन्दिर दर्शनका लागि पुगेकी काभ्रेकी माया नेपाल प्लास्टिकका सामान र खानेकुराका झोलाले मन्दिर क्षेत्र फोहोर देखिएको बताइन् ।

‘मन्दिरतिर अलिअलि फूलमाला त जहाँ पनि हुन्छ । तर, यो चाउचाउ–बिस्कुटका खोल प्लास्टिकका पोका, पानीको बोतल, कार्टुन सबै यहीँ फालेर धार्मिक वन र मन्दिर क्षेत्र कुरूप भएको छ,’ उनले भनिन् । त्यही दिन काठमाडौं घुम्ने सिलसिलामा सपरिवार घुम्न पुगेका थिए बाराका जय नारायण साह पनि । दक्षिणकाली नगरपालिकाको हरियाली र वातावरणले जति प्रभावित बनायो त्यति नै उनी फोहोर देखेर खिन्न भए ।

मन्दिरसँगै रहेको बस स्टप र नजिकैका होटलले केही फोहोर जम्मा पारेर फोहोर लिन आउनेलाई दिन्छन् भने केहीले चाहिँ दिनभरिका फोहोर नजिकै जंगलमा मिल्काउँछन् । दक्षिणकाली क्षेत्र प्रबन्ध समितिकी नायब सुब्बा मन्दिरा महर्जन रञ्जित दर्शनार्थी र श्रद्धालुले उक्त क्षेत्रमा राखिएका डस्टबिन प्रयोग नगर्नु पनि फोहोर बढ्नुको एक प्रमुख कारण भएको बताइन् । ‘हामीले आवश्यक ठाउँमा फोहोर फाल्ने भाँडा राखिदिएका छौं । तर मन्दिर आउनेहरूले जथाभावी फाल्दिन्छन्,’ उनले भनिन्, ‘दर्जन जति सरसफाइ कर्मचारीले काम गरिरहे पनि सबै फोहोर उठाएर सकिन्न ।’

उनले नगरपालिकाको ट्रिपरले मन्दिरको फोहोर नलाने र त्यहीँ व्यवस्थापन गर्ने गरिएको जानकारी दिइन् । उनका अनुसार पूर्णवती र उदारवती गंगा (खोला) को दोभानमा अवस्थित दक्षिणकाली मन्दिरको फोहोर परिसरभित्रै व्यवस्थापन गर्ने गरिएको छ ।

बलिका लागि ल्याइने पशुपन्छीको वध गरिसकेपछिको फोहोर पनि पहिले खोलामै फालिने भए पनि हाल शौचालय मुन्तिर पर्खाल लगाई खाल्डोमा गाड्ने गरिएको छ । ‘यहाँको फोहोर दीर्घकालिन व्यवस्थापनका लागि धेरै बजेट चाहिन्छ । तर, नगरपालिका वा केन्द्रबाट यसका लागि पर्याप्त बजेट आउँदैन,’ महर्जनले भनिन् ।

वडा नं. ५ का अध्यक्ष खत्री नगरका ९ वटै वडामा दुई ट्रिपर र उक्त दुई वडामा एक ट्रिपर फोहोर उठ्ने गरेको बताउँछन् । एक दिन बिराएर फोहोर बोक्ने ट्रक आएर सडक छेउको र थुपारिएको फोहोर उठाउने गरेको उनले बताए । नगरसँग फोहोर उठाउने र ट्रक चलाउने चालकसहित जम्मा दुई कर्मचारी छन् ।

तिनले फोहोर व्यवस्थापनका सबै कार्य धान्न नसकेको नगरप्रमुख स्विकार्छन् । सरकारले एउटा फोहोर बोक्ने ट्रिपर नगरलाई हस्तान्तरण गरे पनि चालक र पेट्रोल खर्च महँगो पर्न जाने नगरप्रमुख मोहनकुमार बस्नेतको भनाइ छ ।

नगरप्रमुख बस्नेत सरसफाइको अवस्था सुधारका लागि कम्तीमा दुईदेखि चार महिना लाग्ने बताउँछन् ।

प्रकाशित : मंसिर २, २०७५ १०:१५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्