लिच्छविकालीन मूर्ति २० वर्षपछि प्रतिस्थापन

प्रशान्त माली

ललितपुर — पाटन दरबारस्थित मूलचोकमा आइतबार बिहान नाश भइसकेको लिच्छविकालीन गुठीका गुठियारको भीडभाड थियो । शरीरमा रातो कपडा लगाएर जम्मा भएका राजोपाध्याय समुदायबाहेक जनप्रतिनिधि, तलेजुका पुजारी, गुठी संस्थान त:बहाल कार्यालयका प्रतिनिधिको उपस्थित थियो ।

पाटन दरबार क्षेत्रको लिच्छविकालीन मन्दिरको मूर्ति २० वर्षपछि बाहिर ल्याइँदै । १९९० को भूकम्पले मन्दिरमा क्षति पुगेपछि मूर्ति पाटन संग्रहालय स्टोरमा राखिँदै आएको थियो । तस्बिर : प्रशान्त

पुरातत्त्व विभाग स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय मंगलबार, पाटन संग्रहालय, मंगलटोल सुधार समिति, प्रहरी तथा पर्यटक जम्मा भएका थिए ।

पाटनको सबैभन्दा पुरानो ऐतिहासिक खड्ग जात्रा पुन: सञ्चालन गर्न लिच्छविकालीन मू: छेँ आग: द्य: (मानमानेश्वरी देवी) को मूर्ति पाटन संग्रहालयबाट बाहिर ल्याउने साइत बिहान ११ बजे थियो ।

१९९० को भूकम्पले मानमानेश्वरी देवी मन्दिर भत्केपछि त्यहाँका मूर्ति, खड्गहरू संग्रहालयमा स्टोरमा राखिएको थियो । मन्दिरसँग सम्बन्धित जात्रा २० वर्षअघि बन्द भएको थियो । यस वर्ष जात्रा पुन: सञ्चालन गर्न संग्रहालयबाट मूर्ति बाहिर ल्याएर दरबारस्थित बहादुर शाह भवनको उत्तरपट्टिको भूकम्पले भत्केको मू: छेँ आँगन घरमा प्रतिस्थापन गरिएको छ ।

तान्त्रिक विधिपूर्वक होम जप गरेर क्षमापूजा पनि गरिएको छ । मू: छेँ आग: द्य: गुठी व्यवस्थापक साम्राज्यदेव श्रेष्ठ भन्छन्, ‘गुठियारको आफ्नै खर्चमा क्षमा पूजा गरेका छौं । जात्रा सञ्चालन गर्न भने ललितपुर महानगरले सहयोग गर्ने अपेक्षमा छौं ।’ उनले १९९० को भूकम्पले क्षति भएको मन्दिर ८५ वर्षपछि पनि पुनर्निर्माण हुन नसकेकामा दु:ख व्यक्त गरे । जात्रा गर्न संग्रहालयबाट बाहिर ल्याएर लिच्छविकालीन मुख्य देवतासँगै सिद्धिलक्ष्मी, शिव, सूर्य, शिवपार्वती, चामुण्डा, काली, सरस्वतीलगायत मूर्ति प्रतिस्थापन गरिएको छ ।

दरबार क्षेत्रसँग सम्बन्धित लोप भइसकेका नाच पुन: सञ्चालनमा ल्याउन जनप्रतिनिधि, तलेजु र कुम्भेश्वरका पुजारी, न:कबहिलको अष्टमातृका नाच खल:, पाटनका नाय: बाजा, कायगु ननी:, डंगु, मुहाली र इन्द्रबाजा खल:, कुमारी घर: पनि लागि परेका छन् ।

ठेचोका नवदुर्गा गुठियारले भने ललितपुर महानगरमा लिखित रूपमा पत्र नै दर्ता गराएर जनप्रतिनिधिको ध्यानाकर्षण गराएका छन् । नवदुर्गा गुठी पुजारी गोपाल माली भन्छन्, ‘नाच सञ्चालन गर्न क्षमा पूजा गरिसकेका छौं । ‘अब आवश्यक फूलमाला, गरगहना, बाजा मर्मत गर्न बाँकी छ,’ उनले भने ।

नवदुर्गा नाच मूलचोकमा विजयादशमी र कोजाग्रत पूर्णिमा गरेर दुई पटक मञ्चन गर्ने चलन छ । अहिले पूर्णिमा तिथिमा मात्र सञ्चालनमा छ । विजयादशमीमा नचाउने चलन बन्द भएको २० वर्ष बितिसक्यो । लोप भइसकेको नाच यस वर्ष सञ्चालन गर्न महानगरका मेयर चिरीबाबु महर्जनले सहयोग गर्न गरेको प्रतिबद्धता पूरा गर्नुपर्ने मालीको भनाइ छ । ‘दरबन्दी रकम समानुकूल वृद्धि गराउन महानगरमा धाएको आधा दशक बितिसक्यो । तर, अहिलेसम्म वृद्धि भएको छैन,’ उनले भने ।

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७५ ०७:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मुद्रण उद्योगमा पनि बिचौलिया

कान्तिपुर संवाददाता

ललितपुर — काभ्रेका माधव केसी साताअघि पाटन औद्योगिक क्षेत्रभित्र मुद्रण उद्योग सञ्चालन गर्न भाडा बुझ्न गए । त्यहाँ भेटिएका एक उद्योमीले सुरुमा खाली जग्गा नभएको बताए । औद्योगिक क्षेत्र व्यवस्थापन लिमिटेडका कर्मचारीले पनि त्यही कुरा दोहोर्‍याए ।

‘उद्यमीसँग कुराकानी गर्दै जाने क्रममा मासिक ५० हजारका दरले वार्षिक ६ लाख रुपैयाँ बुझाउने भएमा जग्गा पाउन सकिने बताए,’ नेपाल मुद्रण उद्योग महासंघ अध्यक्ष केसीले शनिबार जावलाखेलमा मुद्रण उद्योग प्रवद्र्धन गर्न आयोजित अन्तक्र्रियामा भने, ‘उद्योग मन्त्रालयले कि बिचौलिया हटाउनुपर्‍यो कि मुद्रण उद्योग भिलेज बनाउन गरेको प्रस्ताव कार्यान्वयनमा ल्याउनुपर्‍यो ।’

औद्योगिक क्षेत्र लिमिटेडको नियमअनुसार एक रोपनी जग्गाको भाडा वार्षिक १० हजार ४ सय रुपैयाँ मात्र छ तर केही उद्यमीले अरूलाई भाडामा लगाएर मासिक लाखाैं आम्दानी गरिरहेको आरोप छ । पाटन औद्योगिक क्षेत्र व्यवस्थापन कार्यालय कार्यवाहक प्रमुख मित्र राईले बिचौलिया नभएको दाबी गरे । ‘यो हल्ला मात्र हो,’ उनले भने ।

ललितपुर मुद्रण उद्योग संघद्वारा आयोजित अन्तक्र्रियामा महासंघका अध्यक्ष केसीका अनुसार कागज, मसी, प्लेटलगायत प्रेसमा प्रयोग हुने कच्चा पदार्थमा सरकारले १५ देखि ३० प्रतिशतसम्म भन्सार कर र १३ प्रतिशत भ्याट लगाउँछ । सरकारले भारतमा छापिएर नेपाल भित्रिएका पाठ्यपुस्तक, औषधि बट्टालगायतमा भने ५ प्रतिशत मात्र भन्सार लिन्छ ।

यस्तो सरकारी नीतिले गर्दा नेपालका प्रकाशकहरू स्वदेशमा भन्दा तेस्रो मुलुकमा पुस्तक छाप्न आकर्षित भएका छन् । यसले नेपालका मुद्रण उद्योग धराशायी बन्दै गएको र वार्षिक अर्बौं रुपैयाँ बिदेसिएको उनको तर्क छ ।

उनले भारतमा छापेर नेपाल भित्र्याइने वस्तुमा पनि भन्सार र भ्याट लगाउन सरकारसमक्ष माग गरे । ‘कि कच्चापदार्थमा ल्याउँदा भन्सारमा सहुलियत दिनुपर्‍यो,’ उनले भने । दोलखा तामाकोसी गाउँपालिका(४ मालुका कमलप्रसाद पोखरेलले पुख्र्यौली सम्पत्ति र ऋण गरेर ७ वर्षअगाडि १० करोड रुपैयाँमा मुद्रण उद्योग खोले । एक दशकअगाडि एक हजार प्रति प्रिन्ट गर्दा ३ सय रुपैयाँ आउँथ्यो । अहिले भाडा, कर्मचारी तलबलगायत खर्च बढे पनि आम्दानी भने जस्ताको तस्तै रहेको उनको भनाइ छ । ‘पाठ्यपुस्तक छाप्ने सिजनमा प्रकाशकले १० वर्षअगाडिको मूल्यमा पुस्तक नछापे भारतमा छाप्न लैजाने भनेर डर देखाउने गरेका छन्,’ उनले भने, ‘उद्योगमा भने लगानी बढ्दो छ ।’ ५ वर्षदेखि प्रिन्टिङ व्यवसायमा संलग्न काभ्रेका विदुर अधिकारीले प्रेसमा करिब ३ करोड रुपैयाँ लगानी गरिसकेका छन् । १७ कर्मचारी छन् । बैंकबाट ५ वर्षअघि लिएको २ करोड ऋण अझै तिर्न सकेका छैनन् । ‘बैंकको ऋण प्रत्येक वर्ष वृद्धि हुँदै गएको छ,’ उनले भने, ‘२४ घण्टा चल्नुपर्ने प्रेस भने ८ घण्टा चलाउन पनि सकिँदैन ।’

यस्तै स्थितिले पाटनको बंगलामुखी, रोशन, अन्नपूर्ण, पुतली सडकको विनायक, युनियन, चाबहिलको शिवपुरी, बानेश्वरको साझा प्रेस बन्द भएको उनले बताए । ‘प्रेसको दयनीय अवस्थाबारे सरकारको पटकपटक ध्यानाकर्षण गराइसकेका छौं,’ उनले भने, ‘व्यवसायीको संगठित रूपमा आएका कुरालाई सरकारले सम्बोधन गरेन ।’

उद्योग मन्त्रालय औद्योगिक प्रवद्र्धन शाखा संयुक्त सचिव दिनेश भट्टराईले यसबारे आफूलाई जानकारी नभएको बताए । ‘कार्यालयमा बुझेर सम्पर्क गर्छु,’ उनले भने । यो उद्योगमा मुलुकभरि २५ देखि ४० अर्ब रुपैयाँ मेसिनरी सामानमा लगानी, २ हजार ५ सय व्यवसायी र ५० हजार कर्मचारी रहेको संघले जनाएको छ ।

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७५ ०७:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्