मन्दिर पुनर्निर्माणमा जुटे पाटनवासीसमिति

प्रशान्त माली

ललितपुर — पाटनढोकाका ४९ वर्षीय गोविन्द डंगोलको आर्ट ग्यालरी दरबार क्षेत्रस्थित भीमसेन मन्दिरसँगै छ । घरबाट पसल जाने क्रममा उक्त मन्दिरबाट खसेको इँटाले उनलाई झन्डै लागेको थियो । भूकम्पले चर्केको उक्त मन्दिरबाट इँटा झरेको यो पहिलो पटक होइन ।

भूकम्पले चर्केको पाटन दरबार क्षेत्रस्थित भीमसेन मन्दिरमा लगाइएको फलामको टेको । तस्बिर : प्रशान्त

मन्दिरको उत्तरपट्टिको चर्केको गारोबाट पटकपटक इँटा झरिसकेको छ । पाटनमा भेटिएका उनले
सुनाए, ‘मन्दिर यस्तै धराप अवस्थामा छोड्ने हो भने एक दिन भत्केर दुर्घटना हुनेछ ।’


मन्दिरको माथिल्ला तलामा गारो थाम्ने थामहरू नराम्रोसँग सरेका छन् । भित्ताहरू चिराचिरा परेका छन् । मन्दिर उत्तरपट्टि ढल्केको छ । युनेस्कोबाट आएका इटालियन विशेषज्ञसमेतले मन्दिर अत्यन्त जोखिमपूर्ण रहेको भन्दै तत्काल पुनर्निर्माण गर्न पुरात्तत्व विभागलाई सुझाव दिएको थियो ।


मन्दिरको चारै दिशाका भित्तामा टोलीले प्राविधिक जाँच गर्ने क्रममा खतराको सूची चिह्न लगाइएको छ । भित्तामा लगाइएको ‘क्रस (बेठीक)’ चिह्नले मन्दिर जति बेला पनि ढल्न सक्ने संकेत गर्ने मन्दिरका पुजारीको भनाइ छ । अहिले सर्वसाधारणलाई मन्दिर प्रवेशमा रोक लगाइएको छ । भूकम्पपछि मन्दिरमा हुने दैनिक नित्य र बेलुकाको आरती पूजा ठप्प छ । अहिले पाटनवासीले मन्दिर जुनसुकै बेला पनि भत्कन सक्ने भन्दै फलामका टेको राखेका छन् । मन्दिरको उत्तरपट्टि सर्वसाधारण हिँड्ने बाटो बन्द गरिएको छ ।


दरबार क्षेत्रका भूकम्पले धराप बनेको कृष्ण मन्दिर, तलेजु, सुन्दरी चोकको पूर्वी भाग पुनर्निर्माण भइसकेका छन् । चार नारायण, विश्वेश्वर, हरिशंकर मन्दिर पुनर्निर्माणको क्रममा छन् ।
भीमसेन मन्दिर पुनर्निर्माणमा भने कसैले चासो दिएको छैन । मन्दिर भारत सरकारको आर्थिक सहयोगमा पुरात्तत्व विभागले पुनर्निर्माण गर्ने भनेको थियो । तीन वर्ष बितिसक्दा पनि पहल नगरेको भन्दै स्थानीयवासीले पुनर्निर्माण गर्न अग्रसर भएका छन् । मन्दिर पुनर्निर्माण गर्न मंगलबार क्षमा पूजा गरिएको छ ।


पाटनभरि भीमसेनका मुख्य ४ मन्दिर छन् । अन्य साना २७ मूर्ति छन् । भीमसेन मन्दिर पुनर्निर्माण गर्न ३ वर्षको अवधिमा राज्यबाट कुनै पहल नभएपछि स्थानीय आफैं अग्रसर हुनुपरेको ललितपुर उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष कृष्णलाल महर्जन बताउँछन् ।


संघका अध्यक्ष महर्जनकै संयोजकत्वमा मन्दिर पुनर्निर्माण गर्न समितिसमेत गठन गरिएको छ । भन्छन्, ‘मन्दिर स्थानीय मिलेर पुननिर्माण गर्नेबारेमा पुरातत्त्व विभागलाई लगत इस्टिमेटसहित लिखित जानकारी गराइसकेका छौं । भारतीय राजदूतावाससँग पनि समन्वय भइसकेको छ ।’ भीमसेन नेवार व्यापारीहरूको अराध्य देवता हुन् । पाटन परम्परादेखि चीनको खासा, ल्हासा, भुटानको थिम्पुसम्म हस्तकलाको व्यापार गर्ने पुरानो थलो हो ।


यसैले पनि मन्दिर पुनर्निर्माणमा ललितपुर उद्योग वाणिज्य संघले पहल गरेको संघका अध्यक्ष महर्जनको भनाइ छ । उक्त मन्दिर सिद्धिनरसिंह मल्लको पालामा बनेको हो । तीनतले मन्दिरको माथिल्लो तलामा मल्लकालीन राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको पालामा बनाइएको भीमसेनको मूर्ति संग्रह गरेर राखिएको छ । भीमसेन मन्दिरका पुजारी राजु कपालीले भने, ‘मन्दिर जुनसुकै निकायले बनाए पनि मौलिक शैलीमा बन्नुपर्छ ।’ ललितपुर महानगरपालिकाका मेयर चिरीबाबु महर्जनले मन्दिर पुननिर्माण गर्न आवश्यक सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाए ।


स्थानीयवासीकै अग्रसरमा छाबहालस्थित दुईतले गुप्तवास भिन्द्यो: मन्दिर भने मर्मत भइसकेको छ । उक्त मन्दिर भूकम्पले चर्केको थियो । सुनधारास्थित पु: (चित्रकार) भिन्द्यो: (भीमसेन) मन्दिर बाहिरबाट झट्ट हेर्दा समान्य देखिन्छ । तर, पहिलो र दोस्रो तला भित्रभित्रै चर्केको छ । यो पनि मिलेर बनाउने स्थानीयवासी बताउँछन् ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७५ ०८:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बर्खामा चल्दैनन् गाडी

राजेन्द्र मानन्धर

दोलखा — बर्सेनि ठूलो बजेट लगानी हुँदै आएको दोलखाका अधिकांश सडक वर्षा सुरु भएसँगै बेकामे भएका छन् । दोलखामा करिब तीन सय वटा सडक छन् ।

दोलखाको उत्तरी ग्रामीण क्षेत्रमा सडक निर्माण हुँदै । ग्रेड नमिलाई बनेका सडकका कारण वर्षायाममा मोटर चल्न सक्दैनन् । तस्बिर : राजेन्द्र

उक्त सडकमा मोटर चलाउन करिब १५ सय किलोमिटर लम्बाइको सडक विस्तार भएका छन् । वर्षायाम सुरुवातसँगै उक्त सडकको अधिकांश भागमा मोटर चलेका छैनन् । मोटर गुड्न नसकेपछि अधिकांश ग्रामीण भेगका बासिन्दालाई सास्ती भइरहेको छ ।

हिउँदमा प्राय: सबै सडकमा बस चलाउने अरनिको यातायातले वर्षा लागेपछि ग्रामीण क्षेत्रमा सुविधा बन्द गरेको छ । ग्रामीण सडकहरू खाल्डाखुल्डी, हिलो र पहिरोको चपेटामा परेकाले बस सेवा बन्द गरेको उक्त यातायातले बताएको छ । जिल्लाको अधिकांश भेगमा पुग्ने अरनिको र रोलवालिङ यातायातले दोलखा र काठमाडौंबाहेक अन्य सीमित क्षेत्रमा मात्रै सुविधा दिइरहेको छ । वर्षाले बाटो बिगारेपछि एउटा ग्रामीण सडकबाहेक अन्यमा बस सेवा दिन नसकिएको अरनिको यातायातका रवीन चौलागाईंले बताए ।

तत्कालीन दोलखा जिल्ला विकास समितिको अगुवाइमा अधिकांश ग्रामीण सडक बनेका र अहिले तिनीहरू स्थानीय तहको मातहतमा रहेको उक्त कार्यालयसँग आवद्ध इन्जिनियर नारायण शिवाकोटी बताउँछन् । जिल्ला समन्वय समिति बनेपछि ग्रामीण सडक मर्मत सुधार र विस्तार गर्ने जिम्मेवारी स्थानीय तहको हो । स्थानीय तह क्रियाशील भएपछि अथाहा पैसा सडकमै लगानी भइरहेको छ ।

अस्थायी प्रकृतिका र ग्रेड नमिलेका सडकको हालत सुधार्न पहल गरिएको छैन । करिब तीन दशकअघि राजधानीसँग जोड्नका लागि स्विस सरकार आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा लामोसाँघु जिरी सडकको १ सय १० किलोमिटर खण्ड निर्माण गरेको थियो । उक्त कालोपत्रे सडकसँगै जिल्लामा विकास र समृद्धि भित्रिन थालेको हो ।

त्यसपछि दोलखामा खिम्ती जलविद्युत् आयोजनाका लागि तामाकोसीदेखि किर्नेटारसम्म सडक निर्माण भयो । उक्त दुई सडकमा पहिले नै कालोपत्रे भएको थियो । जसमध्ये लामोसाँघु जिरी सडक ठेकेदारको लापरबाहीले वर्षाैंदेखि अलपत्र छ । मोटर चल्न मुस्किल भएपछि करिब ६० किलोमिटर लामो पर्ने रामेछाप र किर्नेटार हुँदै यात्रा गर्नुपर्ने दु:ख दोलखालीलाई छ ।

दोलखाका अधिकांश ग्रामीण भेगको सडक बिग्रेपछि कतिपय स्थानका बासिन्दा हिँडेरै आउजाउ गरिरहेका छन् । कतिपय स्थानमा बलेरो, ट्रयाक्टर, ट्रक मात्रै चल्न सक्छन् । उक्त सवारीसाधन भेटिएमा यात्रुलाई महँगो भाडा तिर्न बाध्य पारिन्छ । ग्रामीण भेगमा बस चल्न छाडेपछि साना सावारीसाधनको मनपरी भाडा नियन्त्रण गर्न प्रमुख जिल्ला अधिकारी सागरमणि पाठकले कारबाही सुरु गरेका छन् ।

पहाडको कठिन सडकमा जान सक्ने बलेरो व्यवस्थित गर्न उनले पहल पनि थालेका छन् । बाध्यताका साधन बलेरो भएकाले भाडादर नियन्त्रण गर्न र कारबाही गर्न प्रशासन पनि अप्ठेरोमा परेको छ । अरू साधन जान नसक्ने सडकमा बलेरो पुगिरहेकाले त्यसलाई नियन्त्रण गर्दा यात्रुले नै सास्ती पाउने देखिएकाले थप विकल्प खोजिरहेको प्रजिअ पाठकले बताए ।

केही कच्ची ग्रामीण सडक एसियाली विकास बैंकको सहयोगमा कालोपत्रे पनि भइरहेका छन् । ठेकेदारले समयमै काम नसकेका कारण उक्त सडक पनि वर्षासँगै सवारीसाधन चल्न नसक्ने अवस्थामा छन् । करिब एक दर्जन सडक कालोपत्रे हुँदै छन् ।

सडकको स्तरवृद्धि गरी बाह्रै महिना यातायात सञ्चालन ल्याउन सक्ने अवस्थामा पुर्‍याउनु दोलखाका लागि चुनौती हो । उक्त सडकको ग्रेड मिलाउनुपर्ने, भूक्षय नियन्त्रण गर्नुपर्ने, कालोपत्रे गर्नुपर्ने देखिन्छ । सडकको ट्रयाक खोल्ने र डोजर किन्ने कार्यमा व्यस्त स्थानीय तहले सदावहार यातायात सञ्चालनमा ल्याउने सडक निर्माणको योजना बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७५ ०८:३९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्