हराउँदै लोक सँस्कृति- उपत्यका - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

हराउँदै लोक सँस्कृति

राजबहादुर शाही

मुगु — जिल्लामा स्थानीय मौलिकता झल्कने लोक संस्कृति हराउँदै जान थालेपछि श्रीकोट गाविसका देउडा गायक कल्से भियाल चिन्तित छन् । पश्चिमेली संस्कृतिको प्रभावले गर्दा स्थानीय कला संस्कृति भेषभूषा लोप हुन थालेपछि कल्सेलाई चिन्ता हो ।

स्थानीय मौलिकताको जगर्ने गर्न नसक्दा पहिचना मेटिँदै गएको उनको गुनासो छ ।
 
विवाह ब्रतबन्ध, कुनै मेला पर्वजस्ता शुभकार्यमा बजाइने दमाहा, हुड्केनाच, डोल नाच, सनाई बाजा, डाल तरबार नाच, नहसिङ्ग, पटुका नाच, जस्ता लोक संस्कृति झल्काउने पुर्ख्यौली बाजागाजा हराउँदै गएका छन् । अचेल उक्त कार्यमा शहरी क्षेत्रबाट ल्याइएका बोर्डिङ स्कुलमा प्रयोग गरिने स्टिलका डोल प्रयोग हुन थालेका छन् । दलित वर्गको पहिचनाको रुपमा चिनिएको दमाह बाजा अचेल छोड्दै आएका छन् ।
 
दमाहा बाजा तामा र छालाबाट बनेको र आवाज निकै तिखो टाढा सुनिने गर्छ । परापूर्वकालमा दमाह बाजालाई सञ्चार भनेर चिन्ने गरिन्थो । गाउँमा मान्छे जम्मा गर्नु पर्‍यो भने दमाह बजाइन्थो । सनाई, नरसिङ्ग, ताल पनि हिजो-आज गाउँघरमा बज्न छोडे । घरमा भएका यिनै बाजा पनि कसैले बिक्री गरेका त कोहीले बिगारेर घरको अँध्यारो कुनामा थन्क्याएर राख्ने गरिएको पान्छन् ।
 
बाजा बजाएरै जीविको निर्वाह गर्दै आएका अधिकांश तल्लो वर्गका दलित जाति अब आफ्नै पेसालाई लाज मान्न थालेका छन् । गाउँघरमा विवाह ब्रतबन्धजस्ता कार्यको लागि स्थानीय बाजा खोज्नु पर्ने अवस्था आएको छ । उति बेला मुगुमा हुड्के नाच पनि लोकप्रिय मानिन्थो । विवाह ब्रतबन्ध, देउसी भैलीजस्ता कार्यमा हुड्के नाच्ने चलन थियो । अचेल दूरदराजका गाउँबस्तीमा हुड्को देख्न मुस्किल भएको छ ।

सीमित मनोरञ्जनको लागि मात्र नभएर कुनै बेला भोकमरी फैलिँदा दलितहरुले घरदैलोमा हुड्को खेलेर पाथी अनाज माग्ने चलन पनि थियो । अब यो चलनको पनि अन्त भएको स्थानीयको भनाइ छ । यहाँ स्थानीय लोकबाजा मात्र नभएर देउडा, झोडा चम्फा नाच, बालो, हरिणु नाच, मागल, चाँचरी र पुख्र्यौली महिलाको भेषभूषा आँगो, चक्री, नथन, गुलाकी, चन्दमा, माला, जाले,रानीपोत, नानीमाला हराउँदै गएको छ ।
 
बूढी महिलाहरुले पुराना गरगहना लगाएर मेला पर्वमा झोडा, चम्फा खेलेर रमाइलो गर्ने चलन पनि इतिहास हुन थालेको छ । पुरुषहरुले दौरा सुरुवाल, टोपी गाएर देउडा खेल्ने, कचहरी बस्ने चलन हटेको छ ।

तराईबाट गाउँतिर पस्दै गरेको पहिरन र लत्ताकपडाले गर्दा पराम्परागत पहिरन ओझेलमा परेको छ । महिला पुरुष युवायुवतीले स्थानीय पहिरन चटक्कै छोडेर शहरतिरका पहिरन प्रयोग गर्न थलेका छन् । करिब एक दशक अघिसम्म मेला पर्व, विवाह, ब्रतबन्ध, न्वारनजस्ता रत्यौलीको राति महिलाले मालग गाउने, झोडाचम्फा खेल्ने चलन उत्तिकै लोकप्रिय थियो । बिस्तारै यो संस्कृति चलन पनि अन्त भएको छ । 

प्रकाशित : पुस १६, २०७३ १५:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गिट्टी कुटेर गुजारा चलाउँछन् वृद्ध-वृद्धादेखि बालबालिकासम्म [फोटोफिचर]

हरिहरसिंह राठौर

धादिङ — भूकम्पपछि सदरमुकाम पसेका विस्थापित परिवारको एकमात्र दिनचर्या थोपाल खोलाको बगरमै बित्छ । सदरमुकाम धादिङबे‌सी वरपर विस्थापित शिविरमा गुजारा गर्ने उत्तरी भेगका विस्थापितहरु दिनभर खोलाको बगरमै फेला पर्छन् ।

गर्भवती, बालबालिका, सुत्केरी, ८० वर्ष नाघेका वृद्धा, युवा सबैको काम भनेकै दिनभर खोला खनेर गिट्टी र बालवा संकलन र गिट्टी कुटेर बेच्ने हो ।

विस्थापितहरुले एकमात्र आम्दानी साधन यसै खोलालाई बनाएका छन् ।


विस्थापितहरुलाई विभिन्न संघ संस्थाहरुले फर्काउने प्रयास धेरै गरेका पनि हुन् । घर फर्कनलाई कसैले ७ हजार ५ सय नगद दिए भने कसैले एक महिनालाई पुग्ने अन्नपातनै दिएका हुन् तर, विस्थापितहरु फर्केनन् । अधिकांश विस्थापित परिवारहरुले घरका बूढाबूढीहरुलाई बस्तीमै छाडेका छन् । ‘गाउँमा आम्दानीको श्रोत केही छैन, अन्नपातले पनि वर्ष दिन खानै पुग्दैन, गाउँमा कसरी फर्कनु ? गिट्टी कुटेकै रकमले छोराछोरीलाई यतै बोर्डिङमा भर्ना गरेको छु– थोपाल खोलामा पसेर ढुङ्गा निकाल्दै गरेका झार्लाङ्ग–६, पाख्रिनटोलका प्रष्टबहादुर तामाङले बताए ।

सदरमुकामको दामगाडे, पहरेचौतारा, साङ्गकोष, रायोटार, लगायतका विभिन्न स्थानमा हालसम्म ३ सय घरधुरी विस्थापित विभिन्न पेशा गरी सदरमुकामै गुजारा गरेका छन् । कतिपय किशोर किशोरीहरु होटल र पसलहरुमा श्रमिकका रुपमा काम गर्छन् भने अधिकांश विस्थापित परिवारहरु खोलामा गिट्टी कुट्ने, प्रतिबोरा ६० को दरले बेचेर दैनिक ६ देखि ८ सय रुपैयाँ कमाउने गरेका छन् । ‘खोला बगरमा गिट्टी कुटेर आयआर्जन गर्ने विस्थापित परिवारको संख्या डेढ सयको हाराहारीमा छ’ लापा–६ ठूलोगाउँकी कान्छस् तामाङ बताउँछिन् ।


कमाईका लागि आराम गर्ने उमेर र अवस्थाका महिलाहरु पनि चिसो बगरमै वसेर गिट्टी कुटदै गरेका फेला पर्छन् । सुत्केरीहरु बालकलाई दूध चुसाउँदै गिट्टी कुटदै हुन्छन् भने गर्भवती महिला र ७० वर्ष नाघेका महिलाहरु पनि नाति, नातिनालाई ढुङ्गा जम्मा गर्न लगाई गिट्टी कुट्छन् । ‘सबै छोराछोरी गाउँमै छन् । म गुजाराका लागि पनि गिट्टी फुटाल्छु’ लापा– ५ निवासी ८६ वर्षीय फुलमाया तामाङले बताइन् । गिट्टी बेच्न कतै जानु पर्दैन, ट्रक लिएर खोलामै खरिद गर्न व्यापारीहरु आउँछन् ।

कमाई गर्ने कतिपय विस्थापितहरुले मालेवगरको बस्तीमा कोठा भाडामा लिएका छन् । भूकम्पपछि सदरमुकाममा संघ संस्थाहरुले हप्ता १ पटक प्रार्थना गर्ने ८ वटा चर्च पनि निर्माण गरिदिएका छन् । विस्थापित परिवारहरुले बालबालिकाहरुलाई नामै मात्रको विद्यालय भर्ना गरेका छन् । सबै बालबालिकाहरु दिनभर खोलाबगरमै भेटिने गरेको छ ।
‘गत वर्षसम्म कसैले गिट्टी कुटने गरेका थिएनन्, यसपालादेखि विस्थापितहरुले गिट्टी कुट्न थालेपछि खोला १ मिटर तल झरेको छ’स्थानीयवासीले गुनासो गरे । स्थानीयहरुले एक गाडी गिट्टी निकासी गरेबापत २ सय रकम अवैध निकासी कर लिने गरेकोमा प्रहरी हस्तक्षेपपछि रोकिएको छ ।

प्रकाशित : पुस १६, २०७३ १५:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×