एक अमेरिकीले ६ दशकअघि जे देखे- मधेश मन्थन - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

एक अमेरिकीले ६ दशकअघि जे देखे

पिसकोर भोलेन्टियर भएर ०२३ सालमा धनुषाको बसैया गाउँमा दुई वर्ष बसेका माइकल गिल बदलिँदो मधेश देखेर अचम्म मान्छन्
जनकराज सापकोटा

अमेरिकामा बसेर नेपालको मधेश सम्झिँदा माइकल गिल अझै पनि रोमाञ्चित हुन्छन् । बोल्दाबोल्दै कतैकतै मैथिली शब्द नै मिसिन्छ कि जस्तो भावले उनलाई उत्साहित तुल्याउँछ । उमेरले ८० वर्षमा हिँडिरहेका माइकल ०२३ वैशाखको पहिलो सातातिर भारतको कोलकातास्थित दमदम विमानस्थलबाट डकोटा विमान चढेर काठमाडौंको गौचरन विमान अड्डा ओर्लिएका थिए ।

एक साता काठमाडौं बसेर उनी बाराको परवानीपुर पुगेका थिए । त्यहाँ थप एक साता बिताएपछि उनको यात्रा धनुषाको बसैया गाउँ पुगेर रोकिएको थियो । माइकलसँग उति बेलाको मधेश, त्यहाँको जनजीवनका अनेक पहलु, शिक्षा, स्वास्थ्य र यातायातको विकास अनि जनकपुरधामको स्मृतिका सजिव चित्रहरूको ताजा सम्झना छ ।

अमेरिका भियतनामसँगको लडाइँमा होमिएको समय थियो । २२ वर्षे ठिटो माइकलको मन भने सेनामा भर्ती हुने बाटोतिर थिएन । त्यही भएर ग्य्राजुएसनको पढाइ सकिनेबित्तिकै उनले पिसकोर भोलेन्टियर भएर काम गर्ने मनसायसहितको आवेदन दिएका थिए । त्यति बेला उनी अफ्रिकी देशमा जान चाहन्थे । किनकि विश्वविद्यालयमा उनले अफ्रिकाको इतिहास पढेका थिए । तर रोजेको देश जान केही महिना कुर्नुपर्ने भयो । उनले कुर्ने धैर्य देखाएनन् । तुरुन्त जाने भए नेपाल जान सकिने जानकारी पाए । त्यसपछि उनले दक्षिणी एसियाको एउटा सानो देश नेपालबारे बुझ्न थाले । नेपाल आउनुअघि उनले नियमअनुसार कृषिमा काम गर्न कनिष्ठ प्राविधिक सहायक (जेटीए) को तीनमहिने तालिम लिए ।

अमेरिकाबाट उनी कोलकाता आइपुगे । त्यहाँको भीडभाड र घन्चमन्च देखेरै उनी आत्तिए । कोलकाताबाट काठमाडौं ओर्लिंदा उनलाई अनौठो ग्रह पुगे जस्तो लाग्यो । उनी पुराना दिन सम्झिन्छन्, ‘काठमाडौं बडो विचित्रको थियो । सडकमा गाडीभन्दा धेरै गाईबस्तु थिए । मान्छे थोरै थिए । सफा र सुन्दर थियो ।’ एक साता काठमाडौं बसेर उनी आफूजस्तै पिसकोर भोलेन्टियर भएर आएका साथीहरूसँग टाटा ट्रकको पछाडि बसेर त्रिभुवन राजपथको घुमाउरो बाटो हुँदै बाराको परवानीपुर पुगे । त्यहाँ उनी एक साता मात्रै बसे । जीवनमै पहिलोपल्ट उनले परवानीपुरमा लहलह धान देखे । अमेरिकाको पेन्सिलभेनियाको चिसोमा हुर्केका माइकलले धान झुलेको कहिल्यै देखेका थिएनन् ।

एक साता त्यहाँ बसेर उनी वीरगन्जबाट रक्सौल हुँदै रेल चढेर जयनगर पुगे । अनि त्यहाँबाट जनकपुर । उनीसँगै गएका साथीहरू कसैको कार्यक्षेत्र महेन्द्रनगर थियो, कसैको लालगढ । तर उनको कार्यक्षेत्र थियो, जनकपुरबाट नजिकैको गाउँ बसैया । करिब २ देखि अढाई सय घरधुरी भएको बसैया विशुद्ध देहाती बस्ती लाग्थ्यो । ‘भूमिहार, बाहुन, यादव, तेली र चमारदेखि मुसलमानहरूसम्म सबैको मिश्रित बसोबास थियो,’ उनले सुनाए ।

माइकललाई बस्ने व्यवस्था मिलाइएको थियो, स्थानीय तुलसीमेयर आश्रमको नेतृत्व सम्हालेका गान्धीवादी स्थानीय बतहु शर्मा भूमिहारको घरमा । बतहुका छोरा उपेश्वरप्रसाद शर्मालाई माइकल अहिले पनि सम्झिन्छन् । केही वर्ष मात्र जेठा उपेश्वर उनका निम्ति साथी भएका थिए ।

बसैयाका निम्ति माइकलको गोरो अनुहार र अंग्रेजी मात्रै बोल्ने मान्छे कुनै फरक ग्रहबाट आए जस्तो थियो । ‘बसैयामा पुगेको म पहिलो गोरो अनुहार भएको अंग्रेज थिएँ,’ माइकलले भने । बसैया नजिकैको जनकपुर चुरोट कारखानामा आएका केही रसियन देखेको भएकाले स्थानीयले माइकललाई पनि रसियन नै भन्ठान्थे । अंग्रेजहरूलाई म्लेच्छ भन्दै छोइछिटो गर्नुपर्ने सोच स्थानीयमा थियो । माइकलले खासखुस सुनेका थिए, ‘म्लेच्छलाई बास दिएको, भात खुवाएको भन्दै घरधनी बतहुको जात गएको कुरा स्थानीयले गर्थे । तर माइकलबारे स्थानीयले गरेको यस्तो प्रतिक्रिया शर्माजीले कहिल्यै उनलाई सुनाएनन् । अमेरिकाको चिसोमा हुर्किएका माइकललाई धनुषाको गर्मीले केही दिनमै हैरान बनायो । सुरुमा त उनलाई लागेको थियो, यही गर्मीले मरिन्छ कि क्या हो । तर बिस्तारै उनलाई मधेशको धुप बानी पर्दै गयो । उनका लागि मधेशको चिल्लोपिरोयुक्त खाना विशुद्ध नयाँ थियो । त्यहीं पुगेर उनले दालभात देखेका थिए । काँटा–चम्चामा अभ्यस्त हातलाई हातैले मुछेर सपासप खाने बानी लगाउनै केही दिन लाग्यो । नयाँ ठाउँ, नयाँ परिवेश, नयाँ मान्छे, नयाँ संस्कृति र भोजन सबै कुरामा बानी पार्न माइकलले राम्रै धैर्य देखाए । ‘खान्की नमिलेर ८० किलोको शरीर घटेर ७० भइसकेको थियो,’ माइकल सम्झिन्छन् ।

बसैयामा माइकलले धान, गहुँ र आलु बालीमा काम गरे । उन्नत र नयाँ जातका बीउ स्थानीयलाई चिनाउँदै खेती प्रणालीमा सुधार ल्याउने काममा उनी लागे । जेटीए माइकलले पुस्तौंदेखि खेती किसानी गर्दै आएका स्थानीयलाई कृषि कर्ममा सघाइरहेका थिए । स्थानीय किसानले लगाउने धान र गहुँ अग्लो खालको थियो, जुन हावा लाग्नेबित्तिकै ढल्थ्यो र उत्पादन घट्थ्यो । माइकलले मेक्सिकोको एक संस्थाले अनुसन्धानपछि विकास गरेको नयाँ गहुँको प्रजाति स्थानीयलाई चिनाए । जुन होचो थियो, पुष्ट किसिमका दाना फल्थ्यो र रोटी खान पनि मीठो थियो । धानको नयाँ प्रजातिबारे पनि उनले किसानलाई परिचित गराए । तर धानभन्दा नयाँ गहुँको बाली त्यहाँ राम्रो भयो । उन्नत धानको बीउलाई धेरै विषादी चाहिन्थ्यो । अनि भात पनि गिलो हुने भएकाले स्थानीयले मीठो मानेनन् । तर यो नयाँ धानको चिउरा भने खुबै मीठो बन्यो ।

धार्मिक स्वभावका स्थानीयहरू ग्रामीण कच्ची सडक छिचोल्दै जनकपुरधाम पुग्थे । दर्शन गर्थे र फर्किन्थे । माइकल पनि कहिलेकाहीं हिँडेरै साइकलमा जनकपुरधाम पुग्थे । त्यति बेला जनकपुरमा एकाध संख्यामा मात्र रसियन जिप देखिन्थे । उनले सम्झिए, ‘जनकपुर खुबै सफा थियो । पोखरी पनि सफा थिए । प्लास्टिकको प्रयोग पनि देखिन्थेन । मान्छेहरू पात वा कागजका सोलीमा सामान किनेर लगिरहेका भेटिन्थे ।’

तर अहिले समय फेरिएको छ । जनकपुर पनि त्यसैगरी परिवर्तन भएको छ । उनी चार वर्षअघि पुग्दा आफूले ०२३ सालतिर देखेको जस्तो जनकपुर भेटेनन् । जनकपुर पूरै बदलिइसकेछ । जनसंख्या कैयौं गुणा बढेछ । फोहोर सुरु भइसकेछ । उनले उति बेला देखेको बाह्र बिघा पहिल्याउन सकेनन् । जनकपुर चिन्नै सकेनन् ।

उनी पुग्दा बसैयामा नेपाली बोल्नेहरू एकाध मात्रै थिए । सबका सब मैथिली बोल्थे । कृषिमा आधारित अर्थतन्त्र थियो । खान पुग्ने अन्न फल्नु नै ठूलो कुरा थियो । बसैयाका दुइतिहाइ स्थानीयको आफ्नै जमिन थियो । जमिन नभएकाले अरूको खेतमा ज्यालामजदुरी गर्थे । स्थानीय सारै दयालु थिए ।

माइकल बेलाबेला उपेश्वर र उनका साथी मोहम्मद अन्सारीसँग जनकपुर जान्थे । बाहिरफेर बसेर खाएको बात लाग्ला भन्ने डरले उनीहरू जनकपुरतिर गएका समयमा मात्रै खाजा खान्थे । गाउँमा जातका आधारमा हुने भेदभाव गहिरो थियो । उनी बस्ने घर छेवैमा स्थानीय धनीमानी गोगुलबाबु शर्माको आँपको बगैंचा थियो । उनले खाने पानी त्यही बगैंचाभित्रको धाराबाट एक जना स्थानीय चमारले हरेक बिहान गाग्रीमा ल्याइदिन्थे । एक दिन एक जना बाहुनले चमार भएर पानी ओसार्ने भन्दै गाली गरेको सुने । माइकललाई यो कुरा चित्त बुझेन । उनले ती बाहुनलाई हकारिदिए ।

गाउँमा धनीमानी गोगुलबाबुको छुट्टै सान थियो । घटनामा संलग्न नभए पनि जनकपुर बमकाण्डमा लागेको भन्दै उनलाई प्रहरीले पक्रेर ६ महिनासम्म थुनेको थियो । माइकललाई लाग्छ, सायद गोगुलबाबुलाई पक्रिनुका पछाडि राजनीतिक कारण थियो ।

माइकल बसैयामा बिस्तारै रमाउन सिक्दै थिए । शिवरात्रिमा खाने भाङ, घरेलु रक्सी सबै उनका लागि नयाँ स्वाद थिए । बसैयामा मात्रै होइन, सबैतिर १० वर्षभन्दा बढी र ६०/७० वर्षभन्दा कम उमेरका महिला विरलै एक्लै घरबाहिर निस्कन्थे । घर नै उनीहरूको संसार थियो । माइकल बसेको घरका आमा र दिदीबहिनीहरू उनलाई देख्दा हतपत सारीको सप्कोले टाउको र अनुहार छोपेर भित्र छिर्थे ।

बसैयामा बसेकै बेला अमेरिकामा उनका हजुरबा बिते । उनले बसैयाकै संस्कृतिअनुसार कपाल मुण्डन गरे । अनि ३० जना जति मानिस बोलाएर खाना पनि खुवाए । बिस्तारै उनी मधेशको रङमा मिसिँदै गए । उनले एक जना झा थरकी महिलालाई आमा पनि बनाएका थिए । जिल्ला अस्पतालमा काम गर्ने झा माइकलकै भाषामा ‘अच्छा कुक’ थिइन् । माइकल बेलाबेला त्यहाँ खाना खान निम्त्याइन्थे । त्यहाँ खाएको घिउ र दाल उनी अहिले पनि सम्झिरहन्छन् ।

त्यति बेला जनकपुरमा कृषि सामग्री संस्थान थियो, जहाँ सबै पहाडिया कर्मचारी मात्रै थिए । ती कर्मचारी स्थानीय मधेशी किसानलाई हेप्थे ।

माइकलले जनकपुरमै भेटेका थिए, अमेरिकी माइक फ्रेमलाई । माइक कृषि फार्ममा सल्लाहकारका रूपमा कम गर्थे । माइक पिसकोर भोलेन्टियरको पहिलो समूहमा सन् १९६३ मै नेपाल आएका थिए । माइकल भने १२औं समूहमा । माइक तिनै व्यक्ति हुन्, जसले पछि लैनचौरमा माइक ब्रेकफास्ट खोलेर काठमाडौंवासीलाई अमेरिकी ब्रेकफास्टमा बानी पारेका थिए । हरेक साता जस्तो उनी अरू गाउँमा रहेका अमेरिकी भोलेन्टियरसँग भेला हुन्थे र त्यसमा रमाउँथे ।

बसैयामा एउटा सरकारी विद्यालय थियो । उनको अनुमानमा त्यहाँ माध्यमिक तहसम्म मात्रै पढाइ हुन्थ्यो । स्कुलमा ५ कक्षाभन्दा माथिका कक्षामा छात्रा थिएनन् । स्कुल पढ्ने छात्र पनि उपल्लो जातका मात्रै हुन्थे । तत्कालीन राजा महेन्द्रको जन्मदिनमा स्कुलमा एउटा कार्यक्रम गरिएको थियो । माइकल पनि रैथाने जस्तै देखिन कुर्ता र धोती लगाएर फुटबल खेल्न पुगेका थिए । खेल्दै गर्दा उनको धोती फुस्कियो । त्यो दिन सम्झिँदै माइकलले लामो हाँसो रोकेर भने, ‘धन्न मेरो कुर्ता लामो थियो र छोपियो ।’

दुई वर्ष बसैया बसेर काठमाडौं फर्किएपछि माइकलले पिसकोरमा भनेर थप एक वर्ष समय थपे । त्यो एक वर्ष उनले नुवाकोटको रानीपौवा मुन्तिरको थानसिङ गाउँमा बिताए । मधेशमा दुई र पहाडको एकवर्षे बसाइपछि माइकल नेपालसँग सम्मोहित भए ।

फर्केर अमेरिका गएपछि उनले अमेरिकाको क्यालिफोर्नियास्थित पिसकोर सेन्टरमा एक वर्ष काम गरे । त्यसपछि मेक्सिको पुगे । फोटोग्राफी सिके । अमेरिका फर्केर झन्डै ५ वर्ष फोटो पत्रकारितामा बिताए । त्यसमा मन नअडिएपछि उनले कानुन पढे । त्यसपछिका झन्डै १५ वर्ष उनले वकालती गरेरै बिताए ।

सिलिकन भ्यालीको गतिलो कमाइ हुने ल फर्मको काम चटक्कै छाडेर बिहेपछि सन् १९८५ मा माइकल फेरि श्रीमतीसहित नेपाल फर्किए । कहिले महिला न्यायिक सेवा परियोजना त कहिले हर्क गुरुङसहितले चलाएको अनुसन्धानमूलक संस्था न्यु इरामा कानुनी सल्लाहकारका रूपमा काम गरे । त्यसपछि भने शैक्षिक छात्रवृत्ति दिने अमेरिकी संस्था फुलब्राइटको नेपाल डाइरेक्टर भएर माइकलले १९९८ देखि २००५ सम्म ७ वर्ष बिताए । त्यसपछि पनि उनको मन नेपालबाट हटेको छैन । उनी दुईतिहाइ समय नेपालमै बिताउँछन् । बेलाबखत अमेरिका त गइरहन्छन् । तर उनको मन नेपालतिरै हुन्छ ।

नेपालका ५० भन्दा धेरै जिल्ला डुलिसकेका माइकल मधेशको बदलिँदो अनुहार देखेर छक्क पर्छन् । नेपालको ५० वर्षभन्दा लामो अवधिमा देखिएका परिवर्तनलाई नियालेका माइकल जीविकोपार्जनका तौरतरिका बदलिएको र आम्दानीको स्रोतमा देखापरेको बदलाव देखेर अचम्म मान्छन् । आम्दानीको मुख्य स्रोत रहेको कृषि बिस्तारै सहायक स्रोत बन्दै गएको बताउने माइकल पुरानै सफा, स्वच्छ काठमाडौं र मधेशका दृश्य सम्झिँदा भने आधुनिक बन्दै जाँदा गुमाएका दिन सम्झिएर थकथकाउँछन् ।

प्रकाशित : असार २५, २०७९ ०९:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अमेरिका हिँडेका ८१ नेपाली मोरक्कोबाट फर्काइए

जनकराज सापकोटा

काठमाडौँ — संगठित मानव तस्करको भर परेर अवैध बाटोबाट अमेरिका छिर्ने भन्दै हिँडेका ८१ नेपाली मोरक्कोको कासाब्लाङ्काबाट डिपोर्टमा परेका छन् । एकैचोटि धेरै संख्यामा नेपाली देखिएपछि अध्यागमनले शंका लागेर अनुसन्धान थालेको र डिपोर्टको निर्णय भएको डिपोर्टमा परेमध्येका एक नेपाली सुनाए । 

यतिका धेरै नेपाली एकैचोटि कसरी त्यहाँ पुगे भन्ने खुलिसकेको छैन । केही पहिल्यैदेखि र केही हालसालै भिजिट भिसामा दुबई पुगेकाहरू डिपोर्टमा परेका कान्तिपुरको सम्पर्कमा आएका एक जनाले बताए । सरकारले भिजिट भिसामा दुबई जानेमाथि कडाइ गरिरहेका बेला उनीहरू कसरी त्यहाँ पुगे भन्ने शंकास्पद देखिएको छ । स्रोतका अनुसार पछिल्लो समय अवैध रूपमा अमेरिका लैजान दुबईबाट मोरक्कोको कासाब्लाङ्का पुर्‍याउने र त्यहाँबाट बोलिभिया वा ब्राजिल छिराउने काम भइरहेको छ । कोरोना संक्रमणको तेस्रो लहर रोकिएपछि संगठित मानव तस्करका एजेन्टहरूले यो रुटको प्रयोग बढाएका हुन् । पछिल्लो रुटको प्रयोग गरेर यति धेरै नेपाली अमेरिका छिर्न लागेको यस्तो घटना पहिलो पटक सार्वजनिक भएको एक प्रहरी अधिकारीले बताए । प्रहरीको मानव बेचबिखन अनुसन्धान ब्युरो स्रोतका अनुसार डिपोर्ट भएकामध्ये केही सोमबार रातिसम्म नेपाल आइपुग्ने बुझिएको छ ।

यसअघि पनि नेपालीहरू अवैध रूपमा अमेरिका जाने भन्दै काठमाडौंबाट दिल्ली–इन्डोनेसिया हुँदै इथियोपिया पुगेर अलपत्र भएका वा काठमाडौंबाट भियतनाम, इथियोपिया, मादागास्कर, जोर्डन, दुबई, अजरबैजान पुगेर बन्धक बनेका घटना सार्वजनिक भएका थिए । मानव तस्करले मुख्यगरी दिल्लीबाट रुस हुँदै स्पेन–बोलिभिया–इक्वेडर–कोलम्बिया–पानामा–कोस्टारिका–निकारागुवा–होन्डुरस–ग्वाटेमाला–मेक्सिको रुट प्रयोग गरेर अमेरिका छिराउने प्रयास गरेको देखिन्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७९ ०७:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×