गाउँजस्ता नगरपालिका

अखण्ड भण्डारी/मनोज पौडेल

काठमाडौं — चनरमती रैदास नगरपालिकावासी भएको ४० वर्षभन्दा बढी भयो । कपिलवस्तु नगरपालिका–४, लौसाकी उनले जान्दैदेखि बर्खामा घरअगाडि घुँडाघुँडा साडी सारेर हिँड्नुपथ्र्यो, त्यो दिन अझै गएन । सानो झुपडीमा उनी र उनका पति भारत रैदासको जिन्दगी ढल्किँदै गयो ।


 
सन्तान नभएकाले बहिनीकी छोरी सुन्दरीलाई आफ्नै बनाएका छन्, उनका लागि पढ्न जान नजिकमा स्कुल छैन । ९ वर्षकी भइन्, अक्षरै चिनेकी छैनन् । कपिलवस्तु सदरमुकामकै यो नगरमा यस्ता धेरै बस्ती छन्, जहाँ भौतिक पूर्वाधार अति पिछडिएका ठाउँकै सरह छन् । ‘नगरवासीको अनुभूति भएकै छैन, कहिले हुने हो, त्यो पनि थाहा छैन,’ लौसाकै गोविन्दलाल पालले भने, ‘२० वर्षअघि जस्तो थियो, अझै त्यस्तै छ । अबचाहिँ बनिहाल्छ भन्ने के ग्यारेन्टी ?’ 

नेपाली बृहत् शब्दकोशले स®सफाइ, स्वास्थ्य, सडक, भवन, ढल, पानी आदिका व्यवस्था भएको भौगोलिक क्षेत्रलाई नगरपालिकाका रूपमा अथ्र्याएको छ । अन्यत्र नगरपालिका भन्नेबित्तिकै सहरी सभ्यताका न्यूनतम मापदण्ड पूरा गरिएका हुन्छन् । नेपालमा भने हचुवामा नगरपालिका घोषणा गर्ने, घोषणाको वर्षौंसम्म पनि सुधारतर्फ नलाग्ने प्रचलन छ । त्यसकै उदाहरण हो कपिलवस्तु । यस जिल्लाका १० स्थानीय तहमध्ये ६ वटा नगरपालिका छन् । 

मधेसका पिछडिएका जिल्लामध्ये पर्ने यहाँ कुनै पनि नगरपालिकामा नगर विकासको सुरसारै छैन । सदरमुकामको मूल बजार अत्यन्त सानो र अव्यवस्थित छ । सडक मोटरसाइकल मात्र छिर्ने खालका छन् । जताततै फोहोरै फोहोर छ । 

मानव विकास सूचकांकमा यो जिल्ला ७५ जिल्लामध्ये ५२ औं नम्बरमा पर्छ । हरेक हिसाबले केलाउँदा औसत नेपालीको अवस्थाभन्दा यो तल पर्छ । नेपालीको औसत प्रतिव्यक्ति आय १ हजार १ सय ६० अमेरिकी डलर छ । कपिलवस्तुलाई मात्र हेर्दा यो ९ सय ९० मात्र छ । औसत मानव विकास सूचकांक ०.४९० भएकामा यस जिल्लाको ०.४३२ छ । देशैभरिको औसत आयु ६८.८० वर्ष भएकामा यहाँको ६७.५६ वर्ष मात्र छ । अर्थात् पिछडिएका जिल्लाको पनि पिँधतिरै पर्छ यो ।

‘अशिक्षा र गरिबी चरम छ,’ स्थानीय विकास अधिकारी चन्द्रकान्त न्यौपानेले भने, ‘केन्द्रीयस्तरमा नेतृत्वको पहुँच अभावका कारण यो जिल्ला विकासमा पछि परेको हो । विशेषगरी २०६२÷६३ को जनआन्दोलनपछि यहाँ विकासका पूर्वाधार बन्न थालेका छन् । तीव्रता र पर्याप्तता भने छैन ।’ नगरपालिकाका अधिकांश नाम बुद्धसँग सम्बन्धित छन् । यो बुद्धधर्मको पवित्रस्थलसमेत हो । त्यसलाई उपयोग गरेर पर्यटन प्रबद्र्धन गर्ने हो भने सिंगै जिल्लाको कायापलट हुन सक्छ । ‘पर्यटनका कार्यक्रम ल्याउने हो भने हरेक नगरपालिका समृद्ध हुनुका साथै जिल्लाकै कायापलट हुन्छ,’ उनले भने ।

सर्वसाधारणलाई थामथुम पार्न नगरपालिका घोषणा गरिदिने तर विकास नदिने केन्द्रीय नीतिको यो जिल्ला सिकार बनेको यहाँका बुद्धिजीवीहरूको मत छ । ‘दक्षिण क्षेत्रका कोर मधेसमा सरकारको ध्यान कम जाने हुँदा विकासले गति लिन सकेन, पहुँच पनि जिल्लासम्म पुग्न नसक्दा समस्या भयो,’ कपिलवस्तु बहुमुखी क्याम्पसका प्रमुख विष्णुदेव यादवले भने, ‘दक्षिणमा अशिक्षा र गरिबी चुलाचौकाकै समस्या छ । त्यसैले पिछडिएको मधेसमा विकासका छुट्टै नीति ल्याउनुपर्छ । तब मात्र समृद्ध मधेस हुन सक्छ ।’ 

सबै नगर गाउँजस्ता
एक अध्ययनअनुसार सदरमुकामको कपिलवस्तुकै ६० प्रतिशतभन्दा बढी भूभाग ग्रामीण छ । ती गाउँमा राम्रो बाटो छैनन् । वडा २ सडवाका कृष्णकुमार कोहारले भने, ‘दिनमा दुईपल्ट कपडा फेर्नुपर्ने हालत छ । वर्षामा हिलैहिलो हुन्छ, हिउँदमा धुलैधुलो ।’ पुरानो नगरपालिका भएर पनि कपिलवस्तु निकै पछि परेको कार्यकारी अधिकृत निरञ्जन श्रेष्ठले पनि स्वीकारे । ‘भौतिक पूर्वाधारको अभाव छ, गाउँ बढी रहेकाले पिछडिएको छ,’ उनले भने, ‘अब अधिकारसहितको नगरपालिकाबाट विकासको लहर आउन सक्छ ।’

शिवराज नगरपालिका–३ मैनारका राधेश्याम चौधरी वर्षामा २ वटा खोलामा ज्यानको बाजी लगाएर बजार आउँछन् । चन्द्रौटाबाट १२ किमि उत्तर पर्ने २ गाउँका बासिन्दाले वर्षको ३÷४ महिना यस्तै सास्ती खेप्नुपर्छ । ‘गाविस हुँदा त्यस्तै थियो, अहिले नगरपालिकामा परेपछि पनि उस्तै छ,’ उनले भने, ‘ठेगाना मात्र परिवर्तन भयो । नगरवासी त भयौं, घरबाट निस्कनै सास्ती छ ।’ शिवराज नगरपालिका जवाभारीका अतिउल्ला मुसलमानलाई गाउँ हुँदा बरु सजिलो थियो । 

‘अब सरकारी सेवा लिन ६ किमि पर नगरपालिका जानुपर्छ । पहिले गाउँमै सचिव बस्थे,’ उनले भने, ‘विकास छैन, दुःख मात्रै थप्न किन नगरपालिका बनाइरहनुपर्थ्यो  ?’ ११ वडा रहेको शिवराज नगरपालिकाका २, ३ र ५ ले मात्र वडा कार्यालयबाट सेवा दिइरहेका छन् । आठवटा वडाको नागरिक नगरपालिकामै पुग्नुपर्छ । नगरपालिकाको आफ्नो भवन छैन । चन्द्रौटामा भाडामा लिइएको छ ।

कृष्णनगर नगरपालिकाको बजार क्षेत्रको अवस्था अझै दयनीय छ । एउटा बसपार्कसम्म छैन । बाटोमा बस रोकिन्छ । काँकडभिट्टा र काठमाडौंसम्म दैनिक बस सेवा भने छ । दिल्ली र पञ्जाबका लागि पनि यहींबाट बस छुटछन् । बाटोघाटो गएगुज्रेको छ । कतिपय ठाउँमा बजारमै धुलौटे बाटो छ । धुलो उठेर हैरानी हुन्छ । सीमा क्षेत्रलाई नै भारतको राष्ट्रिय रेल नेटवर्कले छोएको छ, यताका बासिन्दा त्यसलाई हेरेर चित्त बुझाउँछन् । सरसफाइको राम्रो प्रबन्ध नहुँदा दुर्गन्ध बढेको छ । ढल र नाली व्यवस्थित नहुँदा पानी बाटोसम्मै आउँछ । खाल्टो ठाउँमा पानी जम्छ । 

बजारबाट बाहिर निस्कनासाथ पश्चिमतिरको लक्ष्मीनगर र चैपुरवा गाउँ पुग्ने बाटो दयनीय छ । ‘बजार हैन,’ चैपुरवाका साजिद अलीले भने, ‘गाउँमा हुने आधारभूत सेवा पनि हाम्रो नगरमा छैन ।’
महराजगन्ज नगरपालिका पनि उस्तै कमजोर छ । ९ गाविस मिलाएर बनेको नगरपालिका पुरानो गाविसको ३ कोठामा सञ्चालित छ । बाटोघाटोको अवस्था दयनीय छ । 

डुमरा–महराजगन्ज–हर्दौना पुग्ने कालोपत्रे बाटोबाहेक सबै कच्ची छन् । नगरपालिकाबाट सदरमुकाम पुग्ने मुख्य महराजगन्ज–बगर्दीघाट–तौलिहवा सडक अझैसम्म कालोपत्रे हुन सकेको छैन् । ओभरहेड ट्यांकी बनेको २५ वर्ष भए पनि अझै सञ्चालन हुन सकेको छैन । उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने दुई नगरपालिकाको आवस्था भने सामान्य हेर्न लायक मात्र छ । वाणगंगा र बुद्धभूमि नगरपालिकाका कार्यालय अझैसम्म छैनन् । पूर्वाधारको हिसाबले यी पनि कमजोर नै छन् । मानवीय जीवनस्तर भने केही सुधारोन्मुख छ । 

‘अब केही गरौं’
बीस वर्षमा स्थानीय चुनाव हुँदैछ । लामो समय स्थानीय निकाय (अब तह) जनप्रतिनिधिविहीन हुँदा लठिभद्रको दोष कसलाई दिने, ठाउँ पनि छैन । कपिलवस्तु–२ बर्दहवाका गम्माप्रसाद रैदास भन्छन्, ‘बेलैमा चुनाव भएको भए सायद केही राम्रो भइसक्ने थियो होला ।’ त्यसैले यो अवसर प्रयोग गरेर काम गर्न सक्ने नेतृत्व छान्नुपर्ने सर्वसाधारणको धारणा छ । तराईमा मुस्लिम र दलितको अधिकांश टोलमा बाहुल्य छ । उनीहरूकै बस्ती पिछडिएका हालतमा छन् । ‘वरपर विकास भए पनि अधिकांश दलित टोल छुटाइएका छन्,’ लौसाकै दिनदयाल रैदासले भने, ‘छुवाछूत केही हटे पनि पहिलादेखिको भेदभाव अझै हटेको छैन । जसको आवाज पुर्‍याइदिने कोही हुँदैन, उसले केही पाउन सक्दैन । हाम्रो हालत त्यही हो ।’ 

उनको समर्थन गर्दै उद्दनप्रसाद रैदासले भने, ‘अब हामी पनि कुरा राख्नुपर्छ । भोट माग्न आउनेलाई र्‍याखर्‍याख्ती पार्नुपर्छ । विकास नदिनेलाई भोट दिनु हुँदैन ।’

प्रकाशित : असार १२, २०७४ ०७:३४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सुनसान भए सदरमुकाम

बलराम बानियाँ, लिलाबल्लभ घिमिरे, आनन्द गौतम, शाहीमान राई, विप्लव भट्टराई

ताप्लेजुङ — स्थानीय तहको चुनावमा भोट हाल्न मतदाता आ–आफ्ना नगर÷गाउँ फर्किएपछि पूर्वी पहाडका ताप्लेजुङ, पाँचथर र इलामका सदरमुकाम सुनसान भएका छन् । तीनवटै जिल्लाका सदरमुकामस्थित प्रमुख बजारमा आइतबार व्यापार ठप्प प्रायः रह्यो ।

स्थानीय तहको चुनावमा भोट हाल्न मतदाता आ–आफ्ना नगर÷गाउँ फर्किएपछि पूर्वी पहाडका ताप्लेजुङ, पाँचथर र इलामका सदरमुकाम सुनसान भएका छन् ।

तीनवटै जिल्लाका सदरमुकामस्थित प्रमुख बजारमा आइतबार व्यापार ठप्प प्रायः रह्यो । सधैं भीडभाड हुने ताप्लेजुङको फुङलिङ, पाँचथरको फिदिम र इलामको इलाम सदरमुकाममा बन्द÷व्यापार, जागिरलगायतका विभिन्न पेसा÷व्यवसायमा रहेका मतदाता आ–आफ्ना गाउँ र नगर फर्किएका हुन् ।

सदरमुकाम रहेका प्रमुख नगरपालिकामा आ–आफ्ना उम्मेदवारलाई विजयी गराउन प्रचार अभियानमा सक्रिय विभिन्न दल र स्वतन्त्र उम्मेदवारका कार्यकर्ता, शुभेच्छुक र आफन्तसमेत आइतबार गाउँ फर्किएपछि प्रमुख व्यापारिक केन्द्र रित्तिन थालेको फुङलिङ बजारकी व्यवसायी मेनुका राईले बताइन् । सदरमुकामबाट यात्रु बोकेर बाहिरिने गाडी आइतबार प्रशस्त देखिए, तर सदरमुकाम भित्रिने यात्रुवाहक गाडी खासै देखिएनन् । शिक्षण संस्थासमेत बन्द भएपछि सदरमुकाममा पढाउने शिक्षक र पढ्ने विद्यार्थीसमेत घर फर्कन थालेपछि शनिबारदेखि सदरमुकामको भीड घट्न थालेको थियो ।

ग्राहक आउने क्रम घटेपछि सदरमुकाम बजारका धेरैजसो पसल र व्यवसायसमेत चुनावसम्मका लागि बन्द भएका छन् । आइतबार बिहान फुङलिङ बजारमा चियानास्ता र खानाका होटल पाउनसमेत हम्मे परेको थियो । फुङलिङ बजारको सधैं भीडभाड हुने ‘भण्डारी खाजा घर’ आइतबार सुनसान थियो, खाजाका आइटमसमेत केही थिएनन् । जिज्ञासा राख्दा खाजा घरका मालिक तामन भण्डारीले कान्तिपुरसित भने, ‘बजार सुनसान भइसक्यो, को आउँछ र खाजाको आइटम बनाउने ? भोलि (सोमबार) म पनि आफ्नै गाउँपालिकामा जान्छु, भोट हालेको भोलिपल्ट फर्केर खाजा घर खोल्छु ।’

सदरमुकाम बजार सोमबारदेखि चुनावको दिनसम्म पूरैजसो बन्द हुने यहाँका व्यवसायी बताउँछन् । ती व्यवसायीका अनुसार अत्यावश्यक खाद्यान्न र औषधिलगायत केही पसलबाहेक अरू सोमबारदेखि चुनावसम्म पूरैजसो बन्द हुनेछन् ।

तीनवटै पूर्वी पहाडी जिल्लामा आइतबारदेखि मनसुनी वर्षा सक्रिय हुन थालेको छ । आइतबार तीनवटै जिल्लामा दिनभरजसो वर्षा भयो । नदी र खोलानालामा बाढी आउन थालेको छ ।

मतदानको तिथिभन्दा तीन दिनअघिदेखि बढ्न थालेको मनसुनी वर्षाले मतदाता चिन्तित भएका छन् । ‘चुनावको दिन पानी नपरिदियोस्, बाटोघाटोमा पहिरो नगइदियोस् भन्ने हाम्रो कामना छ,’ मतदान गर्न उत्साहित मतदाता भन्छन् । यहाँका सबै दल र उम्मेदवारसमेत बढ्न थालेको मनसुनी वर्षाले चिन्तित छन् । ‘वर्षाका कारण भोट दिन मतदाता नआउने हुन् भन्ने डर लागेको छ,’ सबै दलका स्थानीय नेता भन्छन् ।

वर्षाका कारण मतदानमा खटिएका प्रमख निर्वाचन अधिकृतदेखि सबै कर्मचारी, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र म्यादी प्रहरीसमेत पिरोलिएका छन् । उनीहरूलाई वर्षाका कारण मतपेटिका र मतपत्र मतदानस्थलमा पुर्‍याउन, पानीबाट बचाई सुरक्षित ढंगले मतदान गराउन र मतदान सकिएपछि आ–आफ्नो केन्द्रमा लग्न र गणना गर्न समस्या हुने चिन्ताले पिरोलेको हो । ‘वर्षाका कारण पहिरो गएर मतदाता नआउने हुने कि भन्ने मात्र होइन कि आफैं मतदान केन्द्रमा जानै नसकिने हो कि, मतपत्रलाई पानीबाट जोगाउन नसकिने हो भन्ने चिन्ता छ,’ मतदानमा खटिएका कर्मचारीले भने ।

तीनवटै जिल्लाका सदरमुकाम जोड्नेबाहेक अरू सबै सडक कच्ची छन् । ठूलो वर्षा हुनासाथ कच्ची सडकमा गाडी चलाउन सकिँदैन । गाडी चलेनन् भने मतपेटिका र मतपत्र मतदान स्थलमा पुर्‍याउन र फर्काउन तथा मतदातासमेत मतदानस्थलमा पुग्न गाह्र्रो हुनेछ । मतदाता मतदानस्थलमा पुग्न कम्तीमा एकदेखि तीन घण्टा हिँड्नु पर्छ ।

अझ ताप्लेजुङको उत्तरी भेकमा मतदाता मत दिन ६ घण्टासम्म हिँडेर मतदान स्थलमा पुग्नुपर्ने ठाउँसमेत छन् । ताप्लेजुङको उत्तरी भूभागका कतिपय अप्ठ्यारो ठाउँका मतपेटिका र मतपत्र हेलिकप्टरबाट लानुपर्ने र ल्याउनुपर्ने स्थिति छ । मौसमका कारण हेलिकप्टरबाट मतपेटिका र मतपत्र लान तथा ल्याउन नसकिने हो कि भन्ने चिन्ता निर्वाचन कर्मचारीहरूको छ ।

प्रकाशित : असार १२, २०७४ ०७:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT