अति लोपोन्मुख दुरा र लुङखिम भाषाको पाठ्यपुस्तक बन्दै- साहित्य/विविध - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

अति लोपोन्मुख दुरा र लुङखिम भाषाको पाठ्यपुस्तक बन्दै

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — भाषा आयोगले अति लोपोन्मुख सूचीमा रहेका दुरा र लुङखिम भाषा संवर्द्धनका निम्ति पाठ्यपुस्तक निर्माण गर्ने भएको छ । चालु आर्थिक वर्षभित्रै पाठ्यपुस्तक निर्माण कार्य पूरा हुने आयोगकी सदस्य उषा हमालले जनाएकी छिन् ।

‘आयोगले अति लोपोन्मुख भाषा संरक्षण पहल गरेको छ,’ आयोगले सम्बन्धित समुदायसँग आइतबार गरेको भर्चुअल संवादमा सदस्य हमालले भनिन्, ‘असार पन्ध्रभित्र दुरा र लुङखिम भाषाको पाठ्यसामग्रीको प्रारम्भिक खाका तयार गरिनेछ र सम्भव भएसम्म चाँडै विद्यालयमा औपचारिक पठनपाठनका निम्ति पाठ्यपुस्तक उपलब्ध गराइनेछ ।’

तथ्यांकमा दुरा भाषा बोल्नेको संख्या २ हजार १ सय ५६ जना छन् तर व्यवहारमा दुरा भाषा बोल्ने शून्यप्राय: रहेको अनुसन्धानमा संलग्न भाषाशास्त्री तारामणि राईले बताए । ‘दुराको वक्ता कोही पनि छैन, तर अहिले दुरा भाषाका वक्ता अध्यता मुक्तिनाथ घिमिरेको पहलमा यो भाषाको पुनःउत्थान भएको छ,’ भाषाशास्त्री राईले भने, ‘दुरा सेवा समाजले बच्चालाई मातृभाषा सिकाउने, गीत गाउँनेजस्ता क्रियाकलापले पुस्तान्तरण गर्ने प्रयास सकारात्मक रूपमा अघि बढेको छ ।’

दुरा सेवा समाजका अध्यक्ष देवबहादुर दुराले दुरा भाषाको शब्दकोश, आधारभूत व्याकरण निर्माणको काम भएको जनाएका छन् । लमजुङका स्थानीय शिक्षक मुक्तिनाथ घिमिरेले २०५४ सालमा दुरा भाषामा स्नातकोत्तर हासिल गरेका थिए । उनै घिमिरको पहलमा दुरा भाषा, शब्दकोश र व्याकरण निर्माणको कार्य भएको हो । ‘वक्तै छैन भनिराखे पनि दुरा बस्तीको विद्यालयमा दुराका बच्चाले एकापसमा संवाद गर्न सक्ने अवस्था बनेको छ,’ अध्यक्ष दुराले भने ।

आयोगको तर्फबाट भाषाशास्त्री राईको टोलीले इलाम जिल्लाको सूर्योदय नगरपालिका क्षेत्रमा बोलिने लुङखिम भाषाको अध्ययन भएको छ । ‘लुङखिम भाषा अत्यन्तै संकटमा छ,’ लोपोन्मुख भाषा संरक्षणमा स्थानीय सरकारको सहयोग नरहेको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘लुङखिमका वक्ताको स्थिति एउटा घरमा मात्रै सीमित छ । राम्रो दखल राख्ने नन्दलाल राईको गत हप्ता निधन भयो । त्यसैले संकट देखिन्छ । अब चार–पाँच जनामात्र वक्ता छन् ।’ लुङखिम राई समाजका सदस्य पूर्णबहादुर राईले मातृभाषा संरक्षण पहल जारी राखेको बताए ।

आयोगका कामु सचिव लक्ष्मीप्रसाद भट्टराईले यसअघि अति लोपोन्मुख तिलुङ, बराम र कुसुन्डा भाषाको पाठ्यपुस्तक निर्माण गरी पठनपाठन भइरहेको जनाए । आयोगका सूचना अधिकारी लोकबहादुर लोप्चनले लोपोन्मुख भाषाको पाठ्यपुस्तक निर्माणसँगै ९० घण्टाको मातृभाषा कक्षा संचालन गरिने बताए ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३०, २०७८ २०:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘हाम्री तलेजु–भवानीको गहना फर्काऊ’

श्‍वेता बानियाँ

काठमाडौँ — अहिले सिकागोमा रातको साढे १० बजेको छ । नजिकै बेसबल खेल हेरेर म भर्खरै होटलमा फर्किएकी छु । म थाकेकी छु तर सुत्न पनि सकेकी छैन । जति सुत्ने यत्न गरे पनि तन्द्रामै म आफ्नो मनमुटु बिस्मित बनाउँदै सिकागोको आर्ट इन्स्टिच्युटतिरै पुगिरहेकी छु जहाँ मेरो देश, मेरो घरबाट चोरिएको एउटा सम्पदा प्रदर्शनीमा राखिएको छ ।

काठमाडौंस्थित तलेजु भवानी मन्दिर र अमेरिकाको सिकागोस्थित संग्रहालयमा राखिएको हार । हारको तस्बिर : श्वेताज्ञानु बानियाँको सौजन्यमा

जहाँ मैले पूजाप्राथना गर्ने देवीको दुर्लभ गहना खुलेयाम प्रदर्शनीमा राखिएको छ ।

मैले सिकागो आर्ट इन्स्टिच्युट (म्युजियम)मा हिजैमात्रै तलेजु भवानीको हार (नेकलेस) देख्ने मौका पाएँ जुन हाम्रो हनुमानढोका सामुको तलेजु मन्दिरमा तलेजु भवानीको गलामा हुनुपर्थ्यो । सम्वत १७०० तिरका शक्तिशाली मल्ल राजा प्रताप मल्लले तलेजु भवानीलाई उपहारमा चढाएको मानिने यो हारको कुनै मूल्य छैन । बरु छ त हाम्रो सभ्यता र समय सम्झाउने कालिगढी र कौशल । तर, यो अमूल्य सम्पदा आज हनुमानढोका क्षेत्रमा होइन, सिकागोको म्युजियममा दिनहुँ सयौं र हजारौं आगन्तुकको आँखामा जँचिरहेको छ ।

मलाई यो तलेजु भवानीको गहना (हार) सिकागोमा राखिएको छ भन्ने कुरा ३ बर्षअघि थाहा भएको थियो । सिकागोबाट २ घण्टा ड्राइभमा पुगिने एक युनिभर्सिटीमा म पीएचडीको सोधार्थी भएकाले बितेको समयमा सिकागो म्युजियमसम्म पनि जान पाएकी थिइनँ । बरु केही साथीभाइहरु त्यहाँ पुगेर यो हार र अरु नेपाली सम्पदाको तस्बिर ल्याएर मलाई देखाइरहेका हुन्थे, म विस्मित हुँदै हेरिरहेकी हुन्थें । यति बर्षपछि आफ्नो पीएचडी पूरा गरेरमात्रै सिकागो आर्ट इन्स्टिच्युट जान सकें । अथवा भनौं, तलेजु भवानीले मलाई बोलाइन् ।

हिजो झण्डै २ घण्टा ड्राइभ गरेर सिकागो आउनासाथै म सिधै आर्ट इन्स्टिच्युट अफ सिकागोमा गएकी थिएँ । जसै इन्स्टिच्युटमा प्रवेश गरें, मैंले सुरुमैं ‘इन्डियन, साउथइष्ट एसियन एण्ड हिमालयन आर्ट सेक्सन’ चहार्न चाहें । यो सेक्सनमा छिर्नासाथै म मनमुटुमा कम्पित भइरहेकी थिएँ, सम्पूर्ण शरीर कुनै अज्ञात डरका कारण काँपिरहेजस्तो अनुभूत गरें । ओहो, त्यहाँ त हाम्रा देवीदेवताहरु थिए । हाम्रो काठमाडौं उपत्यकामा रहेका र मेरो पुस्ताले कथा–किंवदन्तीमा सुनेजस्ता देवीदेवता, गरगहना र सम्पदाहरु भित्ताभरी झुन्डिएका थिए । भगवान बुद्धको ठूलो मुर्ति मौनव्रतमा बसेझैं देखिन्थ्यो । मन्दिरै मन्दिरको मेरो काठमाडौं सहरका हरेक गल्ली–गल्छेडामा भगवानको बास रहेको हुन्थ्यो, आज ती भगवानहरु यता आएजस्तो ल्याइएजस्तो भान मलाई भयो । तर, यो अपनत्व र आत्मीयताले भरिएको मेरो सहर थिएन, यो मेरो मन्दिर थिएन । यो त फगत एउटा निर्जीव लाग्ने संग्रहालय थियो ।

म त्यही तलेजु हार हेर्न चाहन्थें, जसलाई सावधानीपूर्वक एउटा सिसाको बाकसमा सजाएर राखिएको थियो । जब मैले पहिलोपटक यो तलेजु हारलाई देखें, म एकाएक भक्कानिन पुगें । मेरो प्रिय देवी तलेजु भवानी सम्झेर त्यही गहनाका सामु हात जोर्दे म रोइरहें, केहीबेर । यसरी मेरो भगवानको गहना यो पराइ ठाउँमा प्रदर्शनीमा राखिएको देख्दा म मेरो अमूल्य सम्पदा कसैले बिनाकारण र बिनाअधिकार मबाट खोसेर लगेको बोध गर्दै थिएँ । यही हार गहनाको तलतिर सानो र अनौठो टिपोट लेखिएको थियो—‘एल्सरड्रोफ फाउन्डेसनको उपहार ।’

अनि मैंले गुगल गरें— एल्सरड्रोफ फाउन्डेसनबारे । केही सूचना मिल्यो पनि । तर, यो हाम्रो पुरातात्विक सम्पत्ति यो फाउन्डेसनले कसरी पायो ? कसरी यो गहना चोरियो ? कसरी ल्याइयो अथवा कति पैसामा खरिद गरेर लिलामी हुँदै यो सम्पत्ति यहाँ आइपुगेको हो ? सन् ७० को दशकमा काठमाडौंबाट हराएको भनिएको गहना यति लामो समयसम्म किन र कहाँ लुकाइएको थियो ? यस्ता सहस्र प्रश्नहरु मेरो मनमा छाइरहे, आइरहे ।

तलेजु भवानी सम्पदाको यो हालत सम्झेर म आवेगमा थिएँ, अन्यौलमा थिएँ । अनेक रहस्यले भरिएका हाम्रा देवी–देवता, हाम्रा आस्था–धरोहरका बारेमा सोचमग्न बनेकी थिएँ । तलेजु मन्दिर आफैंमा वर्षमा एक दिन (दसै‌को नवमीमा) खोलिने रहस्य र इष्टदेवीका रुपमा मानिने भवानीमाथिको मेरो गहिरो आस्थाकै कारण पनि म विचलित बनेकी थिएँ ।

हिजो तलेजु भवानीको गहना म्युजियममा देखेपछि र भवानीको सम्पत्ति, उनको अंश, उनको उपहार चोरिँदै, लिलामीमा पर्दै र हजारौं आस्थाहिन आँखाहरुका नजरमा पर्दै यसरी प्रदर्शनीमा राखिएको देख्ता म हृदयदेखि रोएकी थिएँ । अझै पनि मेरो गह ओभाएको छैन । हो, मलाई तलेजु भवानीले नै यहाँसम्म बोलाएकी हुन् र संसारसामु भन्न अहृाएकी हुन्- ‘म चोरिएर, लुटिएर यहाँसम्म आएकी छु, मलाई मेरो घर लैजाउ ।’

यसरी चोरिएको पुरातात्विक सम्पदालाई ‘डिस्प्ले’मा राखिनुहुन्न र तत्कालै यसलाई ‘उत्पत्तिको मुलुक’मा फर्काइनुपर्छ भन्ने युनेस्कोसहितको स्पष्ट प्रावधानलाई पनि यसरी नाम चलेका इन्स्टिच्युट र म्युजियमहरुले ‘इग्नोर’ गरिरहेको देख्ता म झनै अचम्ममा परेकी छु ।

हो, यसकारण सिकागोको आर्ट इन्स्टिच्युट, युनेस्को, वासिङटनमा रहेको नेपाली दूतावास र काठमाडौंमा रहेको अमेरिकी दुतावाससहितले हाम्रो तलेजु भवानीको गहनालाई पुरातत्वकै परिभाषामा भए पनि घर फर्काउन तत्काल पहल थाल्नैपर्छ । तलेजु हाम्री आस्था हुन्, हाम्री प्राथना हुन् । कृपा गरेर, हाम्री तलेजुको गहना उनै तलेजुलाई फर्काइदेउ ।

(बानियाँ अमेरिकाको भर्जिनिया टेक युनिभर्सिटीमा अंग्रेजी बिषय प्राध्यापन गर्छिन् ।)

प्रकाशित : जेष्ठ ३०, २०७८ १९:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×