सांकेतिक भाषीका ‘टिकटक भिडियो’- साहित्य/विविध - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सांकेतिक भाषीका ‘टिकटक भिडियो’

नसुन्ने र नबोल्नेहरु पनि भिडियो बनाएर अभिनय कौशल तिखार्नुका साथै भावहरु आदानप्रदान गर्दै
गणेश राई

काठमाडौँ — ‘नबोली नबोली तिमीसँग नबोली

दिनै ढल्दैन है मेरो तिमलाई नहेरी

सक्छु माया दिउँला तनि,’

गीतको टुक्रा १५ सेकेन्डमा यति नै बज्न भ्यायो । राष्ट्रिय अपांग महासंघकी उपाध्यक्ष रमा ढकालले यही गीतमा भावभंगीबाट अभिनय प्रस्तुत गरेकी छन्, जुन जीवन्त अभिनयले बहिरा समुदायको ध्यान खिच्न सकेको थियो ।

‘रमाइलोको लागि हो टिकटक,’ दोभाषेसमेत रहेकी ढकाल भन्छिन्, ‘सबैलाई मनोरञ्जन होस् भनेर टिकटकमा भिडियो बनाएकी हो । सांकेतिक भाषामा टिकटक बनाउन धेरै मिहिनेत र अभ्यास गर्नुपर्छ । गीतअनुसार मुखको हाउभाउ, मुडअनुसारै बनाउनुपर्छ । सुन्ने मान्छेलाई अनुहार र बोलीले थाहा पाउँछ । तर नसुन्नेलाई शब्द नहुन सक्छ ।’

एक जनाले बनाएको सांकेतिक भाषाको भिडियोबाट अर्कोले देखेर नक्कल गर्न तम्सिएको ढकाल सुनाउँछिन् । ‘मैले बनाएको टिकटक हेरेपछि चितवनकी अटिजम भएकी छोरीले आमालाई आफ्नो पनि टिकटक बनाउन भनेकी छन्,’ ती बालिकाले सांकेतिक भाषा सिकेको उल्लेख गर्दै भनिन्, ‘लकडाउनको बेला छ, टिकटकलाई मनोरञ्जनका रूपमा र सूचनाका रूपमा लिएका छन् ।’

कोभिड–१९ महामारीको दोस्रो लहर फैलिएयता कान नसुन्ने, बोल्न नसक्नेका निम्ति पनि टिकटकमा भिडियो बन्न थालेका छन् । मर्मस्पर्शी सांगीतिक भाकालाई सांकेतिक भाषाका माध्यमबाट हाउभाउ, हातको इसारा, मुखको चालको माध्यमबाट बहिरा समुदायले मनोरञ्जन लिने गरेका छन् ।

सुन्ने बोल्ने व्यक्तिका लागि कुरो सामान्य नै हो, तर कान नसुन्ने र बोल्न नसक्नेका लागि यो शैली नौलो छ । कुरो टिकटकको हो, जुन १५ सेकेन्डमै आफ्नो कला प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।

बहिरा समुदायका निम्ति दोभाषेले भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । ढकालका अनुसार बहिरामध्ये सिन्धुलीकी गंगामाया श्रेष्ठ टिकटक बनाउँछिन् भने कञ्चनपुरकी सुजल बम टिकटक भिडियोदेखि मोडलिङसम्म गर्न भ्याउछिन् । त्यसमा परिवारका सदस्यको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ ।

वर्ष दिनअघि स्याङ्जाकी सुनाइसम्बन्धी अपांगता भएकी सुनीता थापाले सांकेतिक भाषामा बनाएको टिकटक भिडियोबारे बीबीसीले सामग्री प्रस्तुत गरेको थियो । त्यसपछि उनी चर्चामा आइन् । ‘म बोल्न र सुन्न सक्दिनँ तर टिकटकमा भिडियो बनाउँछु,’ सुनीताले भनेकी छन्, ‘बोल्न र सुन्न नसके पनि भिडियोको मैले पनि बोलेको महसुस हुन्छ । अरूले मेरो आवाज सुनेको जस्तो लाग्छ । अनि म खुसी हुन्छु ।’

कोभिड–१९ को पहिलो लहर आएपछि संकटको बेला अग्रपंक्तिमा खटिने जनशक्तिलाई सान्त्वना दिन कलाकारहरूले गीत लयबद्ध गरेर गाएका छन् । ‘तिमीलाई हाम्रो सलाम’ बोलमा एकातर्फ नारी स्वर र अर्कोतर्फ पुरुषको स्वर छ ।

‘तिम्रो पनि आफ्नो घर छ होला

तिम्रो पनि मनमा डर त होला

तिम्रा पनि छोराछोरी रुन्छन् होला


तिम्रा आमाबुबा पनि आत्तिन्छन् होला

तर पनि बन्दै निडर खटिँदै छौ हरेक प्रहर


गर्दै आफ्नो काम

तिमीलाई हाम्रो सलाम


बन्दै भरोसा सेवा गरिरहन्छौ

दुःखी मनहरुमा आशा छरिरहन्छौ


खट्छौ तिमी, अरू सबै, घरमै निदाउँदा

तिमीलाई नि रम्न मन होला अरू रमाउँदा


तर पनि बन्दै निडर खटिँदै छौ हरेक प्रहर

गर्दै आफ्नो काम

तिमीलाई हाम्रो सलाम ।

हो, प्रसिद्ध कलाकारहरूको गर्विलो सांगीतिक आवाजसँगै गुन्जिएको यही गीत सांकेतिक भाषामा अनुवाद गरेका छन्, दोभाषेद्वय सन्तोषी घिमिरे र दिनेश श्रेष्ठले । श्रेष्ठ राष्ट्रिय सांकेतिक भाषा दोभाषे संघका अध्यक्ष हुन् भने घिमिरे महासचिव हुन् । करिब ५ मिनेटको गीतले बहिरा समुदायलाई महामारीको बेला भिडियोमार्फत मनोरञ्जन लिने र आत्मबल बढाउन सघाउ पुर्‍याएको ठानिन्छ ।

‘महामारीले ल्याएको संकटको बेला यसरी गीतमार्फत मनोरञ्जन लिन सकिन्छ भन्ने बहिरा साथीहरूमा आत्मविश्वास जगाएको यही गीतले हो,’ अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, ‘यो गीति भिडियोलाई सांकेतीकरण गरेपछि बहिरा साथीहरूले असाध्यै मनपराउनुभएको थियो । त्यसपछिका दिनहरूमा फुर्सदमा रहेका कतिपयले गीत नसुने पनि लिपसिङ गरेर टिकटक बनाउने गरेका छन् । कतिले दोभाषेमार्फत गीतको मर्म बुझेर अभिनय गरेका छन् ।’ त्यो भिडियो अधिकले मन पराएसँगै सांकेतिक भाषामा टिकटक बन्ने क्रम अघि बढेको उनको ठम्याइ छ ।

उनका शब्दमा बहिरा व्यक्तिले म्युजिक अनुभूत गर्ने र संगीतको भाव बुझ्ने हो । कसैले भाइब्रेसनका माध्यमबाट म्युजिक बुझ्छन् न कि पूरै सुनेर, बुझेर । ‘कतिपय बहिरा साथीहरू आफैं टिकटक बनाउनुहुन्छ, अभिनय गर्नुहुन्छ,’ श्रेष्ठ भन्छन्, ‘मनोरञ्जनका निम्ति जसरी अरू व्यक्तिले गरिरहनुभएको छ, त्यसैगरी यो समुदायले पनि लिपसिङ हेरेर गरेको पाइन्छ । मनोरञ्जनसँगै कला पनि निखारिने भयो । हामीले कान नसुने पनि यतिसम्म गर्न सक्छौं भनेर क्षमता देखाउन सक्ने भए र अन्य व्यक्ति सरह नै छौं भन्ने आत्मविश्वास लिएको पाइन्छ ।’

मनोरञ्जन संविधान प्रदत्त अधिकार हो । ‘यो महामारीको बेला सबैमा मानसिक त्रास रहेको छ,’ श्रेष्ठ भन्छन्, ‘उहाँहरूले पनि मनोरञ्जनको अधिकार उपभोग गर्न पाउनुपर्छ । त्यसैले हामीजस्ता दोभाषेले सकेसम्म सुरक्षित रहेर टिकटकदेखि अन्य मनोरञ्जनका माध्यम निर्माणमा सघाइरहेका छौं ।’ कोभिडबाट बच्ने, सुरक्षित रहने, प्राकृतिक प्रकोपबाट बच्नेलगायतका महत्वपूर्ण सूचना सामग्रीहरूबारे सांकेतिक भाषामा सामाजिक सञ्जालमार्फत जानकारी दिँदै आएको उनले बताए ।

नेपालमा सांकेतिक भाषामा त्यत्ति धेरै भिडियो सामग्री बनेका छैनन् । विदेशतिर भने लाइभ म्युजिक कन्सर्टमा समेत दोभाषे राख्छन् । तर नेपालमा भने दोभाषे अध्ययनका निम्ति औपचारिक शिक्षालय, तालिम केन्द्रको व्यवस्था छैन । नेपालमा चारदेखि ६ महिने सांकेतिक भाषाको शब्द मात्र सिक्छन् ।

भारतलगायत मुलुकमा विश्वविद्यालयको कोर्समै सांकेतिक भाषाका लागि दोभाषेसम्बन्धी अध्ययन हुने गरेको छ । विद्यार्थीलाई बहिरा संस्कृति, भाषाविज्ञान, शब्द संकेत, अनुभवी दोभाषेसँग संगत गराएपछि लाइसेन्स दिइन्छ । नेपालमा काम गर्दै आएकालाई दोभाषेको लाइसेन्सको व्यवस्था गर्नुपर्ने र तालिम केन्द्रको स्थापना गर्न सरकारको ध्यानाकर्षण गराउँदै आएको श्रेष्ठले बताए । अहिले कार्यरत दोभाषेहरूले बहिरा संघबाट तालिम लिए पनि पुनर्ताजगी तालिम पाउन नसकेको उनीहरूको गुनासो छ ।

देशभरिमा करिब १५ जना पूर्णकालीन दोभाषे कार्यरत छन् । दोभाषे संघमा आबद्ध करिब ३५ जना छन् । त्यसबाहेक केही बहिरा संघ, प्रदेशअन्तर्गत सामाजिक विकास मन्त्रालय र स्थानीय तहअन्तर्गत नगरपालिकाले करारमा दोभाषेको व्यवस्था गरेको पाइन्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २८, २०७८ २१:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

साउनदेखि असोजमा जनगणना प्रस्ताव

गणेश राई

काठमाडौँ — केन्द्रीय तथ्यांक विभागले आगामी साउदेखि असोजभित्र राष्ट्रिय जनगणना लिने मिति प्रस्ताव गरेको छ । त्यसका साथै जनगणना कार्यमा खटिने कर्मचारी (गणक, सुपरिवेक्षक र कर्मचारी)लाई कोरोना भाइरसविरुद्धको खोप अग्रिम लगाएर खटाउने भनेको छ ।

विभागले गत चैतमै सात प्रदेश, ७७ जिल्ला र केही ठूला जिल्लामा एकभन्दा बढी रहने गरी ८७ वटा जनगणना कार्यालय स्थापना गरेको छ । उक्त जिल्ला जनगणना कार्यालय असारसम्म कायम रहने निर्णय गरेको विभागका निर्देशक ढुण्डिराज लामिछानेले जनाएका छन् । पूर्वनिर्धारित तालिकाअनुसार यही ०७८ जेठ २५ गतेबाट असार ८ गतेभित्र १२औं राष्ट्रिय जनगणना हुनुपर्थ्यो । कोरोना भाइरसको दोस्रो लहरले फैलिएपछि जनगणना कार्य स्थगित छ ।

स्थगित भएसँगै गते वैशाख १६ गतेयताका सबै तालिका रोकिएका छन् । विभागले प्रस्ताव गरेअनुसार निर्धारित तालिकाको महिनामात्र फरक गतेहरू यथावत रहने जनाएको छ । स्थगित तालिकाअनुसार वैशाख १६ मा सुपरिवेक्षक तालिम सुरु गर्ने, २६ गतेबाट घरपरिवार सूचीकरण, जेठ १७ गतेबाट गणक तालिम, जेठ २५ गतेबाट गणना कार्य थाल्ने रहेको थियो । उसले सुपरिवेक्षक र गणकका आवेदन लिई ८ हजार सुपरिवेक्षक करार नियुक्ति गरिसकेको छ । आवेदन लिइएकामध्ये ३९ हजार गणक छनोट कार्य बाँकी छ । विभागले यिनै स्थगित कार्यलाई सुचारु राख्न निर्णयसहित सरकारसमक्ष प्रस्ताव गरेको हो । सरकारले प्रस्तुत गरेको आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को बजेट भाषणमा जनगणना गर्ने कार्यक्रम उल्लेख छ ।

‘महामारीको प्रकोप केही कम भएर सहज परिस्थिति बनेमा स्वास्थ्य मन्त्रालयसँग समन्वय गरेर जनगणना कार्य अघि बढाउने छौं,’ निर्देशक लामिछानेले भने, ‘यदि असोज महिनाभित्र जनगणनामा हुन नसकेमा फागुनदेखि अर्को असारभित्र गर्न सकिनेसमेत विकल्प हुनेछ । त्यसअघि हिमाली जिल्लामा हिउँ पर्ने कारणले जनगणना सम्भव छैन ।’ लकडाउन जारी रहेकाले प्रस्ताव टुंगोमा पुग्न पन्ध्र दिन जति लाग्ने उनले जनाए ।

चालू आर्थिक वर्षमा जनगणनाका निम्ति १ अर्ब ७४ लाख रुपैयाँ रहेको छ । ‘मेरो जनगणना, मेरो सहभागिता’ नारासहित सम्पन्न हुने जनगणनामा सोधिने प्रश्नावली छपाइ गरिसकेको छ । जनगणनामा खटाइने सुपरिवेक्षक, गणक र कर्मचारीका निम्ति प्रश्नावली, झोला, छाता, क्यापटोपी, टर्च, मार्कर, डटपेन लगायत सामग्री तयार गरी सम्बन्धित जनगणना कार्यालयमा पुर्‍याइएका छन् । काठमाडौं उपत्यकाका ७ वटा महानगर तथा नगरपालिकामा ट्याबलेट प्रविधिबाट जनगणना कार्य हुनेछ ।

आशन्न जनगणना गणतन्त्र नेपालको पहिलो जनगणना हुने जनाइएको छ । जनगणना ‘मोडिफाइड डी जुरे’ विधिअनुसार कुनै व्यक्ति अक्सर (६ महिनाभन्दा बढी) जहाँ बसोबास गर्छ त्यहीबाट गणना गरिनेछ । साथै घर नभएका (सडक बालबालिका, मगन्ते, फिरन्ते, जोगी, सन्यासी जस्ता) व्यक्तिको गणना जनगणनाको अन्तिम दिन जहाँ छ त्यहीबाट गणना गरिन्छ । प्रत्येक पालिकाको वडा तहसम्मको घरपरिवार, घरजग्गाको स्वामित्व, घरको किसिम, टेलिफोन, मोबाइल, टेलिभिजन, बैक खाता, पशु चौपाय, उद्यम, आर्थिक, शैक्षिक, स्वास्थ्य लगायतका तथ्यांक लिइनेछन् ।

नेपालमा वि.सं. १९६८ मा पहिलो राष्ट्रिय जनगणना भएको थियो । त्यसयता हरेक दस–दस वर्ष हुँदै आएको भनिए पनि पाँचौ राष्ट्रिय जनगणना निर्धारित मितिभन्दा पछि सम्पन्न भएको थियो । जसलाई ‘जनगणना २००९/११’ भनेर उल्लेख गरिएको छ । त्यतिखेर २००९ जेठ १५ गतेलाई जनगणना दिवस मानेर महोत्तरीबाहेक पूर्वका जिल्लाहरू र २०११ साल जेठ १५ गतेको सूर्योदयलाई कायम गरी पश्चिमका बाँकी जिल्लामा जनगणना गरिएको थियो । जनगणना २०६८ को तथ्यांकअनुसार नेपालको जनसंख्या २ करोड ६५ लाख रहेको छ । त्यसैगरी १ सय २५ जातजाति, १ सय २३ भाषा, १० वटा धर्म मान्ने समुदाय रहेका छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ २६, २०७८ १५:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×