समाज परिवर्तनका लागि 'ऐना'- साहित्य/विविध - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

समाज परिवर्तनका लागि 'ऐना'

'समाजमा व्याप्त वर्गीय विभेद, लैङ्गिक विभेदका विषय मूलधारका मिडियामा आउनुपर्छ । त्यसले समाज रुपान्तरणको काम गर्नुपर्छ भनेर हामीले ऐनाको कन्सेप्ट तयार पारेका हौं ।'
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — केही वर्षअगाडि भारत पुग्दा आमिर खान प्रस्तोता रहेको कार्यक्रम 'सत्यमेव जयते'को टिमसँग समय बिताउन पाए राधाकृष्ण धितालले । कार्यक्रमले आम जनतासँग सामाजिक विषयवस्तुबारे अन्तरक्रिया गर्ने र ती मुद्दालाई दर्शकसम्म पुर्‍याउने काम गर्थ्‍यो । भ्रुण हत्यासम्बन्धीको एक श्रृङ्खलाले त भारतमा संविधान संशोधन गर्नेसम्मको दबाब सिर्जना गर्‍यो । त्यसपछि नै राधाकृष्णको दिमागमा यस्तै विषयवस्तुमाथि नेपाली कार्यक्रम बनाउने कन्सेप्ट आयो ।

उक्त कन्सेप्टलाई परिमार्जन गर्दै पुन: रुपमा नेपालीकरण गरे । 'ऐना' त्यही परिमार्जित स्वरुप हो । डेढ वर्ष भयो राधाकृष्णको टिमले यो कार्यक्रमका लागि काम सुरु गरेको । 'समाज नै परिवर्तन गर्छु भन्ने त होइन तर समाज परिवर्तनका लागि मानिसलाई उद्दत गर्ने कार्यक्रम हो यो । मानिसको प्रवृति परिवर्तन भएपछि नै मानिसको स्थितिमा परिवर्तन हुन्छ । त्यसैले मानिसको प्रवृति, सोच, हेर्ने दृष्टिकोण फरक होस् भन्ने तरिकाले कार्यक्रम ल्याउने सोचेका हौं,' 'ऐना'बारे राधाकृष्णले भने।

हालै कार्यक्रमको शीर्ष गीत सार्वजनिक भयो । श्रवण मुकारुङको शब्द तथा मोहित मुनालको संगीतमा गायक सुगम पोखरेलको आवाज रहेको शीर्ष गीतले सकारात्मक प्रतिक्रिया बटुलेको बताउँछन् 'ऐना'का प्रोजेक्ट हेड धिताल । अप्रत्याशित रुपमा सेलेब्रिटीदेखि विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिले दिएको प्रतिक्रियाले हौसला मिलेको उनी बताउँछन् ।

पछिल्लो समय मूलधारका मिडियामा समाजका सुक्ष्म विषय प्राथमिकतामा नपरेको उनको भनाइ छ । मानिसले हेर्न खोजेका सामाजिक विषयवस्तु सामान्य समाचारमै सीमित भए । ती विषय मूलधारे मिडियाको प्राथमिकतामा नपरेको विश्लेषणपछि नै 'ऐना'को सुरुवात भएको उनको दाबी छ ।

समाजमा भएको एउटा यस्तो जमात, जसलाई देश जतिसुकै समृद्धिमा गए पनि, राजनैतिक व्यवस्था जतिसुकै परिवर्तन भए पनि फरक पर्दैन । ती मानिसका जीवनशैली उस्तै छन् । समाजमा वर्गीय विभेद उस्तै छन्, लैङ्गिक विभेद उस्तै छन् । 'समाजका यस्तै सुक्ष्म विषय मूलधारका मिडियामा आउनुपर्छ । त्यसले समाज रुपान्तरणको काम गर्नुपर्छ भनेर हामीले ऐनाको कन्सेप्ट तयार पारेका हौं,' धिताल सुनाउँछन्, 'यी विषयवस्तु नेपाली दर्शकले हेर्नुपर्छ । बाल बलात्कारका मुद्दा होस्, या त दाइजोका विषय हुन् । जातीय विभेदका विषय हुन् या मानसिक स्वास्थ्यका कुरा, मजदुरका सुरक्षाका कुराहरु ठूलो प्लेटफर्ममा देखायौं भने हेर्ने रहेछन् भन्ने भयो हामीलाई ।'

पछिल्लो समय दर्शकमा रियालिटी सो निकै चर्चित बन्दै गएको छ । धितालले रियालिटी सोकै शैलीमा कार्यक्रम तयार पारेका छन् । उनका अनुसार सोमा प्रभावित व्यक्तिलाई पनि सहभागी गराइनेछ र सरोकारवालालाई पनि । 'विभिन्न मुद्दामा वकालत गर्ने वातावरण बनाउनेछ कार्यक्रमले,' धिताले भने,'ऐना भनेको टेलिभिजन कार्यक्रममा पीडितलाई ल्याउने अन्तरवार्ता लिने र रुवाउने मात्र होइन । यो एउटा सामाजिक अभियानकै रुपमा हामीले विकास गर्न खोजेका छौं ।' उनले भने,'जब हाम्रो कार्यक्रम सकिन्छ त्यो नै अन्त्य भने होइन । त्यहाँबाट अभियानको सुरु हुन्छ भन्ने तरिकाले हामी आउँदैछौं ।'

विभिन्न घटना, दुर्घटनाबाट प्रभावित मानिसका लागि राष्ट्रबाट केही हुन सकोस् भनेर अभियानको रुपमा कार्यक्रमलाई वर्षौंसम्म लैजाने उनको टिमको योजना छ । डेढ वर्षको अवधिमा प्रकाश लामिछानेको नेतृत्वले विषयवस्तुको अनुसन्धान सक्यो । टिमले ७० जिल्लामा गएर विविध विषयवस्तु खोज्ने काम गर्‍यो । धितालका अनुसार अनुसन्धान टिमले ल्याएको विषयवस्तुमध्येबाट २६ विषयमाथि कार्यक्रम तयार गरिनेछ । अहिले ८ श्रृङ्खलाको पोस्ट प्रोडक्सनको काम भइरहेको उनी बताउँछन् । '१३ गतेबाट हामी स्टुडियो सुटमा जान्छौं अनि माघ ७ बाट प्रसारण गर्छौं । ती कार्यक्रम सँगसँगै अन्य ८ श्रृङ्खलाको सुटमा गइहाल्छौं,' उनले भने ।

नजरअन्दाज गरिदिएका विषयवस्तुदेखि मानिसले भोग्दै आएका र जीवनशैली बनाउँदै आएका विषय कार्यक्रममा समेटिनेछन् । मानवीय सम्वेदनाका विषयलाई संवेदनशील र सूक्ष्म अध्ययन, अनुसन्धान र विश्लेषण गरेर यो कार्यक्रममा प्रस्तुत गर्ने धितालले बताए ।

खासमा उनको टिमले गत जेठदेखि नै कार्यक्रम प्रसारण गर्ने सोचेका थिए । तर, कोभिडका कारण कार्यक्रमको मिति पनि पछाडि धकेलियो । कार्यक्रमलाई नेपाली कांग्रेसका प्रवक्ता विश्वप्रकाश शर्माले सञ्चालन गर्नेछन् । आमिर खानजस्तै पात्र भेटिएन, राजनीतिज्ञ नै किन प्रस्तोतामा छानियो ? प्रश्न गर्दा उनले भने,'हामीले धेरै प्रकारका मानिससँग कुरा गर्‍यौं । चलचित्र, गायन क्षेत्रका मानिसहरुसँग कुरा गर्‍यौं । आमिर खानले जुन खालको स्टारडम बोक्नु हुन्थ्यो सायद नेपालमा त्यो तहको स्टारडम नभएको हो कि हामीले कोही भेटेनौं ।'

'ऐना'ले समेट्ने समाजका सुक्ष्म विषयवस्तुलाई बुझ्ने र अनुभव गर्ने व्यक्तिको खोजिकै क्रममा विश्व प्रकाश आफूहरुको नजरमा परेको धितालको भनाइ छ । विश्वप्रकाश प्रस्ट वक्ता हुन् । उनको प्रस्तुतिमा मिठास छ । २०५१/५२ तिर घटना र विचार भन्ने कार्यक्रमका सम्पादकसमेत थिए उनी । उनले मिडिया पनि बुझेका कारण प्रस्तोतामा फाइनल गरिएको धिताल बताउँछन् । 'मिडिया बुझेको र हामीले खोजेजस्तो फ्यान फलोइङ भएका कारण पनि उहाँलाई छान्यौं । फरक विधाबाट मानिस रोजेर जोखिम मोल्यौं हामीले,' उनी सुनाउँछन्,'कार्यक्रममा उहाँलाई शुद्ध प्रस्तोताका रुपमा हामीले चिनाउन खोजेका छौं । उहाँ राजनीतिज्ञ मात्र होइनन् लेखक पनि हुन् । कवि पनि हुन् । गीतकार पनि हुनुहुन्छ ।'

विषयवस्तुको प्रभाव धेरै भयो भने व्यक्तिको प्रभाव कम हुन्छ । नयाँ पुस्ताले विश्व प्रकाश भन्नेबित्तिकै राजनीतिज्ञ हो भनेर फ्याट्ट भन्न सक्दैनन् । 'ऐना' उनका लागि अर्को एउटा परिचय बन्न सक्ने बताएपछि प्रस्तोताका रुपमा विश्वप्रकाश कन्भिन्स भए ।
राजनीतिज्ञलाई राजनीति गर्न नदिएर किन कार्यक्रम प्रस्तोता बनाइयो ?' धेरैले धिताललाई सोधेको प्रश्न हो यो । उनी भन्छन्,'उहाँले राजनीति गर्न नपाउने होइन भरपुर गर्न पाउनुहुन्छ ।

स्टुडियोमा प्रस्तोताको भूमिका निभाइदिने हो उहाँले । सुटलगायतको दिनमा त आफ्नो कार्यक्रम गर्न पाउनुहुन्छ ।'
कार्यक्रममा सम्बन्धित विषयसँग सरोकार राख्नेहरु, विज्ञ, अधिकारकर्मीलगायत १ सय दर्शक सहभागिता गराउने तयारी छ । सुरुवातका श्रृङ्खलामा कोभिड-१९ को मापदण्ड अपनाएरै सीमित दर्शक राखेर कार्यक्रम प्रशारण गरिने बताउँछन् धिताल । उनी कार्यक्रम प्रभावकारी बन्नेमा आशावादी छन् । 'प्रभावकारी नहोला भन्ने सोचेकै छैनौं । हामीले धेरै मिहनेत गरेर विषयवस्तु बनाएका छौं । अब दर्शकले मन पराउने नपराउने उहाँहरुकै हातमा छ ।'

कान्तिपुर टेलिभिजनबाट प्रसारणमा आउने कार्यक्रमको नारा हो, 'ऐना' समयको यथार्थ तस्बिर । ऐनाले सत्य बोल्छ । समाजको यथार्थ तस्बिर देखाउने भएकाले कार्यक्रमको नाम ऐना राखिएको हो ।

'धुलो फोहोर अनुहारमा लागेको छ भने ऐना पुछेर हुँदैन भन्ने भनाइ छ । हामी अहिले ऐना पुछिरहेका छौं,' धिताल बताउँछन्,'ऐनामा एक चोटी अनुहार हेरौं । अनुहारमा धुलो छ भने पहिले अनुहार सफा गरौं अनि मात्र अनुहार हेरौं भन्ने सन्देश हो कार्यक्रमको । वास्तवमा हामीले गरेको कुरा आफैले आफैलाई ऐनामा हेर्‍यौं भने हामीले आफ्नो विश्लेषण, आत्मालोचना गर्ने ठाउँ दुरुस्त देखिन्छ ।'

प्रकाशित : पुस १३, २०७७ १४:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उखु किसान भन्छन्- 'आन्दोलन बिथोल्न थोरै पैसा दिने षड्यन्त्र भयो'

'संसद् विघटन होस् जुनसुकै पार्टी फुटोस कि जुटोस् त्यो हाम्रो सरोकारको विषय होइन। हामीलाई हाम्रो पैसा दिनुपर्‍यो । हाम्रो पैसा पाएपछि हामी घर फर्कन्छौं । हामी आफ्नो परिश्रमका लागि लडिरहेका छौं ।'
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — अन्नपूर्ण र श्रीराम सुगर मिल्सले ११ दिनदेखि काठमाडौंमा आन्दोलनरत उखु किसानको बक्यौता रकम दिन सुरु गरेको छ । आन्दोलनरत उखु किसानलाई घर फर्काउन उद्योग मालिकले नामको मात्रै बक्यौता रकम भुक्तानी गरेको उखु किसानहरुको गुनासो छ ।

किसानको आन्दोलन बिथोल्न खातामा केही प्रतिशत रकममात्रै भुक्तानी गरिदिएको उखु किसान संघर्ष समितिका अध्यक्ष रामश्वार्थ राय बताउँछन् । '२ लाख दिनुपर्ने छ भने २५ हजार दिइरहेको छ । यसरी पैसा दियो भने घर फर्कन्छ भनेर उद्योगपतिले खेलेको खेल हो यो,' उनले भने,'यहाँ आएको धेरैजस्तो किसानको खातामा पैसा त हालिदिएको छ, तर एकदम थोरै । घर फर्कोस् भनेर हामीलाई यो पैसा दिइएको हो । तर हामी जबसम्म पूरा रकम पाउँदैनौं तबसम्म घर फर्कँदैनौं ।'

उखुको भुक्तानी माग्दै काठमाडौं आइपुगेका संघर्ष समितका अध्यक्ष रामस्वार्थ राय (दायाँबाट पहिलो) र गगनदेव राय (दायाँबाट दोस्रो) । तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

उद्योगपतिसँग मिलेर सरकारले यस किसिमको चलखेल गरेको हुनसक्ने बताउँछन् राय । 'सरकारको पनि हात हो कि यो चलखेल गराउनमा ?, यो देशमा सरकार ठूलो हो कि उद्योगपति ठूलो । मलाई के लागिरहेको छ भने केही नेतालाई उद्योगपतिले किनेको छ,' उनले भने ।

तीनदिनअघि ६७ वर्षीय गजेन्द्र प्रताप सिंहको खातामा अन्नपूर्णले ४ लाख रकम भुक्तानी गर्‍यो । उनका अनुसार अन्नपूर्णबाट उनले जम्मा पाउनुपर्ने १० लाख हो । तर चिनी मिलले अब पाँच लाख मात्रै बाँकी रहेको हिसाब देखाएपछि आफू ठगिएको बताउँछन् उनी ।

श्यामबाबु साहको खातामा पनि हालै ८२ हजार ३ सय ३६ रुपैयाँ अन्नपूर्णले भुक्तानी गरिदिएको छ । उनका अनुसार अन्नपूर्णबाट उनले चार वर्षको ५ लाख ८८ हजार ४ सय ९९ सय रुपैयाँ पाउनुपर्नेछ । पोहोर सालझैं किसान फकाउन मात्र उद्योगपतिले यसरी पैसा भुक्तानी गरेको उनको भनाइ छ । 'पाँच लाख पाउनुपर्नेमा के म ८२ हजार लिएर घर फर्कनु ? सरकार उद्योगपति त हामी घर जाओस् भन्ने चाहन्छ नि। पोहोर सालजस्तो घर फर्कोस् भन्ने सोच्छ । म त पूरा पैसा खातामा नआउञ्जेल आन्दोलनमै बस्छु,'बुधबार माइतीघरमा आन्दोलनरत उनले सुनाए ।

तस्बिरहरू : अनिश रेग्मी/कान्तिपुर

तीन दिनअघि बसेको वार्तामा सरकारले उद्योगपतिबाट उखु किसानको बक्यौता रकम ६५ करोड रुपैयाँ मात्र रहेको विवरण प्रस्तुत गर्‍यो । यसअघि किसानले पाउनु पर्ने रकम ९० करोड रुपैयाँ दाबी गर्दै आएको थियो । अध्यक्ष राय भने उद्योगपतिले दिएको विवरणअनुरुप नै रकम भुक्तानी गर्न माग गर्छन् । 'सरकार भन्छ हामीहरुले ६५ करोड रुपैयाँ पाउन बाँकी छ । हामी त भन्छौं पहिला ६५ करोड हालिदिनुस् अनि अरु कुरा पछि गरौंला,' अध्यक्ष रायले भने,'हाम्रो हिसाबअनुसार त ९० करोड नै हो पाउनुपर्ने रकम । पहिला ६५ करोड देउ त्यसपछि किसानलाई घर पठाउँछौं । बाँकी कुराका लागि छलफलमा जान्छौं ।' किसानले चार वर्षदेखि नपाएको रकमको ब्याज पनि उद्योगपतिले दिनुपर्ने किसानहरुको माग छ ।

भुक्तानी सुनिश्चित नभएसम्म घर नफर्कने बताउँछन् उखु किसान संघर्ष समितिका संरक्षक राकेश मिश्र । 'भुक्तानी सुरु भयो हामी खुसी छौं । तर हामी चाहन्छौं कि भुक्तानीको सुनिश्चितता होस् । सरकारले ६५ करोड किसानलाई दिने जिम्मा लिएको छ । त्यसमध्येका कति रकम कुन किसानले कति दिनमा पाउने भनेर सुनिश्चितता हुनुपर्‍यो,' उनले भन्छन्,'सरकारले कुनै समय अवधि तोकेर ६५ करोड रुपैयाँ दिनुपर्‍यो । त्यति अवधिमा पैसा पाएन भने कि सरकारले दिनुपर्‍यो । कि त अवधि नाघ्नेबित्तिकै पक्राउ पूर्जी स्वत: जारी रहने गरी उद्योगपतिलाई थुनामा राखेर असुलउपर गराइदिने कानुनी व्यवस्था बनाउनु पर्‍यो ।' मिश्रका अनुसार दाबी गरेको रकमबारे भने छानबिन समिति बनाएरै अघि बढ्ने उनीहरुको योजना छ ।

देशको राजनैतिक उथलपुथलले किसान आन्दोलन छायामा परेको बताउँछन् संघर्ष समितिका सचिव हरिश्याम राय । राजनैतिक घटनाक्रमले किसानमा पैसा नपाउने निराशा छाएको बताउँछन् समितिका संरक्षक मिश्र । 'हामी सम्पूर्ण किसान साथीहरुलाई यो राजनैतिक घटनाक्रमले मनमा भयको वातावरण छ । आफ्नो पैसा पाउँछौं कि पाउँदैनौं भन्ने शंका छ, निराशा पनि छ । तर गत पुस १८ गते जुन सम्झौता कार्यान्वयनका लागि यो राजनैतिक घटनाक्रमले फरक पार्दैन । अलि समय लाग्ला । तर हामी आशावादी छौं ।'

अध्यक्ष रामश्वार्थ थप्छन्,'संसद् विघटन होस् जुनसुकै पार्टी फुटोस कि जुटोस् त्यो हाम्रो सरोकारको विषय होइन। हामीलाई हाम्रो पैसा दिनुपर्‍यो । हाम्रो पैसा पाएपछि हामी घर फर्कन्छौं । हामी आफ्नो परिश्रमका लागि लडिरहेका छौं ।'

भुक्तानीको सुनिश्चितता भएपछि नै किसान घर फर्कने संरक्षक मिश्र बताउँछन् । 'उद्योग मन्त्रालयको प्रतिनिधिसँग हाम्रो निरन्तर संवाद चलिरहेको छ । तर त्यो संवादमा हामीले जुन सुनिश्चिता खोजेका छौं त्यो विश्वासको वातावरण बनेको छैन,' उनले भने,'जब सम्पूर्ण रकमको भुक्तानीको सुनिश्चितता हामी गरिसक्छौं अनि हामी सम्झौता पनि गर्छौं । केही दिनका लागि घर पनि फर्कन्छौं । तर हामी सम्पूर्ण रुपमा कानुनी रुपको सुनिश्चितता खोजेका छौं ।'

कसरी काटियो ३६ रुपैँया ?

सरकारले उखुको मूल्य प्रतिक्विन्टल ५ सय ३६ रुपैयाँ तोकेको छ । त्यसमा सरकारले अनुदान दिन्छ ६५ रुपैँया २८ पैसा । किसानले ४ सय ७१ को दरले उखुको भुक्तानी पाउनुपर्छ । तर, अन्नपूर्णले ३६ रुपैँया कटाएर ४ सय ३५ रुपैयाँ प्रतिक्विन्टलको दरमा रकम भुक्तानी गर्दा आफूहरु ठगिएको किसानको गुनासो छ ।

'अरु मिलले त्यसरी गरेको छैन। तर यही अन्नपूर्णको मालिक वीरेन्द्र कनौडियाले उखुमा ३६ रुपैयाँ कटाएको छ । हामी भन्छौं हाम्रो ३६ रुपैयाँ किन काट्ने । हामीसँग उखु लिएर के आधारमा त्यतिका प्रतिशत काटेको । त्यो त हामीले पाउनु पर्‍यो नि,' अध्यक्ष राय भन्छन्,'त्यो वीरेन्द्र कनौडिया नेपाली कांग्रेसको नेता हो, अहिले कुर्सीमा बसिरहेको छ । त्यसलाई कारबाही गर्नपर्‍यो पहिला ।'

मिल मालिकले प्रतिक्विन्टल उखुमा ३६ रुपैयाँ कटाएर दिँदा आफू ठगिएको किसान गजेन्द्र प्रताप बताउँछन् । 'मिलले मलाई ४ सय ३५ को दरले ४ लाख ३८ हजार २ सय ४८ हालिदिएको छ। उसको हिसाबले मैले अब ५ लाख पाउन बाँकी छ । तर हाम्रो हिसाबमा १ सयको हिसाब गडबडी छ,' उनले भुक्तानी भएको बैंक मेसेज देखाउँदै भने,'३६ रुपैयाँ त कटायो कटायो । सरकारबाट पाएको अनुदान पनि घटाएको छ । यसरी चिनी मिलले पैसा दिएर किसानलाई ठग्ने काम गरेको छ ।'

अर्का किसान श्यामबाबु साहले पनि सरकारले तोकेको भन्दा कम दरमा उखुको भुक्तानी गर्दा आफू ठगिएको बताए । 'मेरो ७० क्विन्टलमा ७० किलो काट्नुपर्ने ठाउँमा २४ क्विन्टल उखु काटिदियो अन्नपूर्णले । मेरो २४ क्विन्टल उखुको पैसा कसले तिर्छ ?', प्रश्न गर्दै भने,'सरकारले चाह्यो भने २ घण्टामै हाम्रो पैसा दिलाउन सक्छ । म सरकारलाई भन्न चाहन्छु हाम्रो सबै पैसा भुक्तानी भयो भने हामी २ घण्टामै घर जान्छु ।'

आन्दोलनरत गगगनदेव रायको खातामा भने अझै भुक्तानी भइसकेको छैन । उनी भन्छन्,'हामी सबै किसानको पैसा पूरै खातामा हालिदिनु पर्‍यो । नत्र हामी घर फर्कँदैनौं ।'

प्रकाशित : पुस १०, २०७७ ११:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×