गौरादहको बजारैमा...- साहित्य/विविध - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

गौरादहको बजारैमा...

सीताराम ताजपुरीया भन्छन् : गाउँको मायाले काठमाडौंमा बस्नै दिएन’, उनी भन्दै थिए,‘जस (गौरादह) ले चिनायो, त्यसलाई माया मार्न कहाँ मिल्छ ?’
‘स्कुल पढ्दाखेरी एउटी युवतीसँग प्रेम बस्यो । तर, झांगिन नपाउँदै मऱ्यो ।’ अन्तत: ती युवतीको सम्झनामा सीतारामले गीत लेखे । जुन गीत लोकप्रियताको चुली नाघ्यो । ‘रेडियोमा त्यो गीत बज्दै गर्दा अनायासै पुराना दिनहरुको सम्झना आइहाल्छ,’ सीताराम भन्छन् ।
पर्वत पाेर्तेल

एकताका नेपाली लोक भाकामा चर्चित थियो, ‘गौरादहको बजारैमा...’ । ०३४ सालमा रेडियो नेपालमा रेकर्डिङ भएको यो भाका अहिले पनि उस्तै गुन्जिन्छ । तर, नयाँ पुस्ता यो गीतबारे बेखबर छन् ।  न गीत सुनेका छन् । नत गायकको नाम नै थाहा छ ।


एकपटक एउटा सांगीतिक कार्यक्रममा यो गीतबारे उद्घोषकले दर्शकको प्रतिक्रिया लिएका थिए, ‘गौरादहको बजारै’मा कसले गाएको हो ? दर्शकदीर्घाबाट एकैचोटी गुन्जिएको थियो, खड्ग ओलीले । माहोल हाँसोले गुन्जियो । सीताराम भन्छन्,‘नयाँ पुस्ताले मलाई चिन्दो रैनछन् भन्ने लाग्यो ।’

हुन त नयाँ पुस्ताका गायक संगीतकारसँग उनको पनि जान पहिचान कमै छ । गीत सुन्छन् । तर, गायकको नाम खुट्याउन गाह्रो पर्छ । झापाका प्रमोद खरेल, हिमाल सागर आदि सेलेब्रिटी गायकलाई मज्जाले चिन्छन् सीताराम । थप्छन्,‘तर, मलाई उहाँहरुले चिन्नु हुन्छ, हुन्न थाहा छैन ।’

गायनमार्फत जिल्लाको पहिचान दिलाउन सीतारामको अग्रणी भूमिका छ । सम्भवत: चर्चामा आएका आदिवासी समुदायका पहिलो गायक हुन् सीताराम । भलै पछिल्लो समय बलराम राजवंशी पनि चर्चामै छन् । मेलिना राईसँग उनले गाएको ‘जेल पनि सहुँला’ बोलको गीत निक्कै चल्यो ।

खासमा स्कुले जीवनमा गाउँले युवतीसँगको प्रेम र त्यसपछिको वियोगले जन्माएको थियो, ‘गौरादहको बजारैमा’ । करिब ६० वसन्त छिचोल्दै गर्दा गायक सीताराम ताजपुरिया घरको सिकुवामा बसेर तन्नेरी समय सम्झिरहेका छन् । उनी नोस्टाल्जिक बन्छन्, ‘स्कुल पढ्दाखेरी एउटी युवतीसँग प्रेम बस्यो । तर, झांगिन नपाउँदै मऱ्यो ।’ अन्तत: ती युवतीको सम्झनामा सीतारामले गीत लेखे । जुन गीत लोकप्रियताको चुली नाघ्यो । ‘रेडियोमा त्यो गीत बज्दै गर्दा अनायासै पुराना दिनहरुको सम्झना आइहाल्छ,’ सीताराम भन्छन् ।

*****

सीतारामलाई गायक बन्ने सपनाले काठमाडौंसम्म डोऱ्यायो । त्यस बेला अहिलेको कोरोनाझैं औलो (मलेरिया) को महामारी व्याप्त थियो । चोरऔंला देखाएर ‘ऊ त्यहाँ पर्छ मधेस’ भन्न सम्म डराउने समय थियो । त्यो वबला कहावत नै थियो, ‘मधेसतिर औला सोझ्यायो भने पनि कुहिएर झर्छ ।’ त्यो महामारीको समय गौरादहमा औलोसँग पौँठेजारी गर्दै थियो, ताजपुरिया परिवार । त्यही कहरका बीच जन्मिएका थिए, सीताराम ।

कालान्तरमा औलोको महामारी मथ्थर बन्दै गयो । त्यसपछि जीवन शर्माको गीत जस्तै पहाडवाट मधेस बसाइँ हिड्नेको ताँती सुरु भयो । मधेसका घनाजंगलहरु धमाधम फँडानी भए । सीताराम जस्ता आदिवासी समुदाय जमिन खोसिँदै गयो ।

ताजपुरिया नेपालको सुदूरपूर्व दक्षिण तराईको समतल भू–भागमा परापूर्वकालदेखि बसोबास गर्दै आएको समुदाय हो । मूलत: झापा र मोरङमा यो समुदायको बसोबास छ । २०६८ सालको जनगणना अनुसार यो समुदायको जनसंख्या करिब १९ हजार मात्रै छ । ‘हाम्रो आफ्नै संस्कार, संस्कृति, भाषा भेष र रितिरिवाज छ । मातृभाषा ताजपुरी हो’, सीताराम भन्छन्,‘राजवंशी समुदायसँग कतिपय कुरा मिल्छ तर हामी राजवंशीभन्दा भिन्न छौं ।’

आदिवासी समुदायमा दु:ख गर्दै हुर्किएका सीतारामलाई गायक बन्न मन लाग्यो । खासमा सीतारामको ‘जिन’ मै थियो, गाना बजाना । उनका हजुरबा मातृभाषा ताजपुरीमा मज्जाले गाउँथे । तानपुराको मिठो धुन सुनाउँथे । बुवाले पनि त्यही बाटो पछ्याए । सीतारामले पनि बुवाको पदचाप पछ््याए । तर, त्यो बेला उनीहरुको गायन सानो टोलमा मात्रै सीमित हुन्थ्यो । काठमाडौं त ‘सपनाको सहर’ न थियो । कालान्तरमा सीताराम काठमाडौं पुगे । तर, पहुँचले हैन क्षमताले । ‘खासमा सपनाले मलाई काठमान्डू पुऱ्यायो’, हसिँलो र मिजासिलो स्वाभावका सीतारामले सुनाए, ‘त्यो सपनाले गायक बनायो ।’

*****

बाजे, बुवाले गाएको सुन्थे सीताराम । घरायसी परिवेशले उनलाई गाउन प्रेरित गऱ्यो । गाउने मन भएर मात्रै हुनेवाला केही थिएन । गायक बन्न संघर्षका धेरै जंघार तर्नु त छँदै थियो । गायक बनाउने एउटै मात्रै विकल्प थियो, रेडियो नेपाल । अहिले जस्तो रियालिटी शोहरु हुन्थ्यो भने सीतारामलाई यति सकस पक्कै हुने थिएन ।

रेडियो नेपालबाट गीतहरु सुन्थे । रेडियो नेपालसम्म पुगेर कसरी गीत गाउने ? भन्ने कुनै उपाय भने थिएन । स्कुलमा हुने सानातिना कार्यक्रम, गाउँमा हुने धार्मिक, सांस्कृतिक कार्जेहरुमा गाउँदै हिँड्थे । उनलाई उचाल्ने धेरै थिए । सँगै थिए निरास पार्नेहरु पनि । २०३३ सालताका रेडियो नेपालमा लोक र आधुनिक गीतको स्वर परीक्षा खुलेको सूचना पाए । रेडियोमा गाउँने हुटहुटी भयो । नजिकका साथीहरुले उकासे । झन् उत्साहित बने ।

आदिवासी त्यसमाथि विपन्न सीतारामलाई काठमाडौं पुगेर रेडियोमा गाउनु कम चुनौती थिएन । पैसा थिएन । स्वर परीक्षामा सहभागी बन्न तत्कालीन पञ्चायतको सिफारिस अनिवार्य थियो । गौरादह गाउँ पञ्चायतबाट सिफारिस बनाए । सँगै पञ्चायतले १ सय २५ रुपैयाँ आर्थिक सहयोग पनि गऱ्यो । उनले अर्को जुक्ति लगाए । अञ्चलाधीश र प्रमुख जिल्ला अधिकारीसँग भेटेर बिन्ती गर्ने ।

पूर्व–पश्चिम राजमार्ग भर्खर बनेको थियो । गौरादहवाट थोत्रो गाडी चढेर सदरमुकाम चन्द्रगढी पुगे । तत्कालीन सीडीओ दानबहादुर शाहीलाई भेटे । सीडीओले अञ्चलाधीश लीलाराज विष्टसँग पनि भेट गराए । सीडीओले गाउन लगाए । कार्यालय कक्षभित्रै टेबल ठोक्दै गाइदिए । दुवैले गीत सुनेपछि भने,‘केटाको स्वर त गज्जब छ त ।’

त्यसपछि सिफारिससँगै १२५ रुपैयाँको चेक पनि काटिदिए । उता घरमा देवर गायक बन्न काठमाडौं जाने कुराले भाउजू उत्साहित थिइन् । उनले गाउँघरबाट ५२ रुपैयाँ जोहो गरेर ल्याइछिन् । तब उनको साथमा ३ सय २ रुपैयाँ भयो । त्यो बोकेर सीताराम काठमाडौं उक्लिए ।

‘भाउजूले पैसासँगै चिउरा, भूजा(मुरै) पनि झोलामा हालिदिनुभयो । एउटा थोत्रो खास्टो पनि थियो,’ सीतारामले सपना जस्ता ती दिन सम्झिए, ‘त्यसबेला काठमाडांैको भाडा ७५ रुपैयाँ थियो । भनसुन गर्दा ५० मा लगिदियो ।’

नाइट बसमा चढेका उनी बिहानै रत्नपार्क ओर्लिए । निक्कै दिन रत्नपार्क–सिंहदरबार चहारे । रत्नपार्कको खुला आकासमा कैयौं रात भोकै काटे ।

एक दिन रेडियो नेपालको कार्यालय छिर्न लागेका थिए । गायक राम थापासँग अचानक भेट भयो । थापाले सोधेछन्, ‘तिमी कहाँबाट आएको ?,’ सीतारामले झापाबाट भनेपछि उनले परीक्षाको बन्दोबस्त मिलाइदिएछन् ।

सीतारामले आधुनिक र लोक दुवै भाकामा परीक्षा दिए । रेडियो नेपालको कार्यालयमै पहिलो पटक देखेका थिए, त्यो समयका चर्चित गायक तारादेवी, नातीकाजी र शिवशंकरहरुलाई ।

परीक्षापछि नतिजा आउन करिब १५ दिन जति लाग्यो । त्यो समयमा उनले एउटा कर्मचारीको घरमा भाँडा माझेँ । जुठाभाँडा माझ्ँदा माझ्ँदै एक दिन नतिजा आयो । उनी लोक र आधुनिक दुवै विधामा सफल भए ।

स्वर परीक्षा पास भएपछि मातृभाषामा पहिलो गीत रेकर्ड गराए । करिब ६ महिनापछि मात्रै उनले नेपाली भाषामा गीत रेकर्ड गर्ने मौका पाए । जुन गीत अहिले पनि उत्तिकै लोकप्रिय छ ‘गौरादहको बजारमा ।’

गीत रेकर्डपछि सीताराम गाउँ फर्किए । सीताराम गायक बनेको हल्लाले गाउँ पिटिसकेको थियो । गाउँलेको मायाले उनलाई पुन: काठमाडौं फर्कायो । २०३९ साल जेठ २ मा रेडियो नेपालमा उनको पहिलो नियुक्ति भयो मुखिया पदमा । सुरुमा करार हुँदै स्थायी नियुक्ति पाएका ताजपुरीयाले विभिन्न पद सम्हाल्दै रेडियो नेपालबाट ‘प्रतिष्ठित गायन अधिकृत’ तहबाट करिव पाँच वर्षअघि अवकास पाए । अहिले उनी पुन: गाउँ फर्किएका छन् । ‘गाउँको मायाले काठमाडौंमा बस्नै दिएन’, उनी भन्दै थिए,‘जस (गौरादह) ले चिनायो, त्यसलाई माया मार्न कहाँ मिल्छ ?’

गौरादह चोकबाट करिब एक किलोमिटर दक्षिण लागेपछि सडक किनारमै सीतारामको एकतले पक्की घर छ । त्यो घर नभएर संग्राहलय जस्तो लाग्छ । घर छिर्ने वाटैमा एउटा होडिङ बोर्ड छ । जहाँ लेखिएको छ, ‘राष्ट्रिय लोक गायक सीताराम ताजपुरिया चोक ।’ घरको बार्दलीमा त उनले गीतै खोपेका छन्, ‘गौरादहको बजारैमा ।’

करिब साढे तीन दशकसम्म रेडियो नेपालमा बिताएका सीतारामले यो अवधिमा मातृभाषासहित २ सय बढी लोक र आधुनिक गीत गाए । अवकास जीवनमा पनि उनी चुप लागेर बसेका छैनन् । पूर्वका विभिन्न सांगीतिक कार्यक्रमहरुमा बाक्लै बोलावट हुन्छ । जान्छन्, गाउँछन् । कोरोना संक्रमणपछि चाहिँ उनी घरबाट हत्तपत्त बाहिर निस्किएका छैनन् । बेला–बेला नयाँ गीत लेख्छन् । नयाँ संगीत सिर्जना गर्छन् । नयाँ पुस्तालाई संगीत पनि सिकाउन भ्याउँछन् । ‘मेरो सानैदेखिको स्वाभाव नै चकचके खालको छ, चुप लागेर त बस्नै सक्दिनँ’, बिसौनीमा उनले आफ्नो अर्को चर्चित गीत गुनगुनाए :

चिटको सारी चौबन्दी चोलीमा

मोहनी त्यो लजालु बोलीमा

चुल्ठी कपालमा

झम्के फूली नाकैमा, यार्लिङ कानैमा ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७७ १५:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोरोनाले छठ व्रतालुको सोच बदलियो

छठ पर्व
जीतेन्द्र साह

विराटनगर — नदी, खोला एवं नहर किनारमा ठाउँ अभाव हुन थालेपछि केही व्रतालु परिवारले घरबाटै सूर्य उपासनको पर्व मनाउँदै आइरहेका छन् । तर कोरोना कहरले यसपालि धैरेले घर र वरपरको खाली ठाउँमा कृत्रिम पोखरी खनेर अर्घ्य दिँदै छठ विधि पूरा गरे । 

‘यो हर्षोल्लास गर्ने बेला होइन भन्ने वास्तविकता राम्ररी बुझेका थियौं,’ विराटनगर तीनटोलियाका युवा पवन गुप्ताले भने,‘पूजालाई परिवारजनमै सीमित राखौं भनेर यस पटक छतमा सानो पोखरी बनायौं ।’ विज्ञान संकायमा १२ कक्षामा अध्ययनरत उनी आफ्नो परिवारकै सबैभन्दा युवा सदस्य हुन् । धर्म–सँस्कृतिमा रुची राख्छन् ।

गुप्ताको हजुरआमा पछि आमाले छठ व्रतलाई निरन्तरता दिइहेकी छन् । तीन वर्ष अघिसम्म यो परिवारले घरदेखि थोरै टाढाको स्थानीय चर्चित सिंघिया खोलामा पुगेर अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिन्थे ।

वर्षेनी व्रतालुको बढ्दो भीडले उक्त खोला किनारमा पूजा गर्न समेत गर्न कठिन हुने गरी ठाउँ साँघुरो हुन थालेपछि गुप्ता परिवारले तीन वर्षदेखि घरको बारीमा पोखरी बनाएर छठ गरिरहेका थिए । परिवारजनका अनुसार घाटमा भीडले व्रतालुलाई लुगा फेर्न समेत कठिन हुन्छ । लुगा फेर्नलाई टेन्टले घेरेर बनाइको ठाउँमा उच्छृंखल जमातले पटका पडकाउने हुनाले व्रतालुलाई असहज हुने गरेको गुप्ता परिवारले बताए ।

‘यिनै कारणहरुले अनुभवका लागि घरमै गरौं भनेर सुरु गर्यौं, राम्रे भयो,’गुप्ताले भने,‘बारीमा गर्दा बाह्य मान्छे पनि आउने सम्भावना रहन्छ, यस पटक छतमा इँटाको सानो पोखरी बनाएर परिवार मात्र भेला भएर गर्यौं ।’ उनको वरिपरिका तीन/चार छिमेकीले पनि यस पटक छतमै पूजा गरे । कोभिड–१९ संक्रमण बढिरहेको हुनाले स्वत: स्फूर्त रुपमा र जिल्ला प्रशासन एवं स्थानीय निकायको आग्रह अनुरुप यस पटक अन्य सहरिया व्रतालुहरुले समेत घरआँगनबाटै छठको आराधना गरे ।

यसपालि आँगनमा पानी भरिएको आरी/ड्रमबाट, बारी, छत घर छेउको खाली जग्गामा कृत्रिम जलासय बनाइ पूजा गरेका दृश्यहरु व्रतालु परिवारजनले सामाजिक सञ्जालमा पोष्ट गरेका छन् । ‘यसरी भयो माताको सेवा, अर्को वर्ष पनि खोला खोजिदैँन,’विराटनगरकी व्रतालु अमृता गौतमले फेसबुकमा लेखेकी छन् । उनको पोस्टमा पनि साँघुरिंदै गएको खोला किनार र बढ्दो प्रदूषणले घरमै छठ मान्नु सुरक्षित भएको भावना झल्किन्छ ।

आमाले घरबाटै सूर्य उपासना गरिरहेको तस्बिर विराटनगरका चिकित्सक दम्पति डा.राजीव शाह र डा. संज्ञा ज्ञवालीले पोस्ट गरेका छन् । मानव स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राखेर चाडवाड मनाउनु पर्ने उक्त तस्बिरले सन्देश दिइरहेको छ । स्थानीय केशलिया, सिघिंया खोला, नहर र पोखरीमा अघिल्ला वर्षहरु जस्तै भक्तजन तथा दर्शनार्थीको उपस्थिति नदेखिएको स्थानीयले बताए ।

‘समय अनुरुप छठ पुजा गर्ने तरिका एवं थलोमा परिवर्तन जरुरी थियो, कोरोना कहरले राम्रो पाठ सिकाएर गयो,’विराटनर बुधचोक बस्ने शिक्षक ओम शंकर साहले बताए । प्रदूषित खोलानाला, लाउड स्पिकरको चर्को स्वर, जथाभावी पड्काइने पटका र बाटो काट्न समेत कठिन हुने व्रतालु एवं आगन्तुकको घुइँचो बीच असुरक्षित ढंगले पूजा गर्नु अविवेकशील सोच भएको उनले बताए । ‘सोचमा परिवर्तन आवश्यक थियो जुन कोरोनाले सम्भव गरायो,’शिक्षक साहले भने ।

विराटनगरमा मात्र नभएर काठमाडौंमा समेत कोरोना कहरले गर्दा धेरै परिवारले घरदैलोको परिधि भित्र छठ सम्पन्न गरेको फोटो पत्रकार विकास रौनियारले बताए । पुर्खौंदेखि विष्णुमती किनारको टंकेश्वर घाटमा छठ मनाउने गरेका उनको परिवारले सहयोगी छिमेकीहरु श्रेष्ठ र शाक्य परिवारसहित कालीमाटीस्थित निवासमै सम्पूर्ण विधि पुरा गरे ।

‘घरको इनार अगाडि सपरिवार पूजा गर्यौं,’रौनियारले भने,‘अब अर्को वर्षदेखि पनि घरबाटै गर्ने कुरा भएको छ ।’ समग्रमा यस पटकको छठ अदभुत भएको र मानव स्वास्थ्यको सुरक्षाको दृष्टिकोणले आ–आफ्नै घरबाट आराधना गर्नु उत्तम हुने सन्देश दिएर गएको उनले बताए । घाटभन्दा घर र वरिपरि सानो समूहमा मनाउनु सबै किसिमले सुरक्षित भएको अधिकांश व्तालु परिवारको भनाइ छ ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७७ १५:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×