‘बजारका पछि दौडने लेखकले व्यापार गरे हुन्छ’- साहित्य/विविध - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

‘बजारका पछि दौडने लेखकले व्यापार गरे हुन्छ’

'म सिकारु लेखक हुँ । धेरै बुझ्दिनँ । म सूत्रविहीन छु । कतिपय लेखकहरू राजनीतिको सूत्र बोकेर लेख्न बस्छन् र साहित्यभन्दा धेरै राजनीति लेख्छन् । कोही बजारको सूत्रमा रमाउँछन् र लेखकभन्दा धेरै व्यापारी हुन्छन् ।'
कान्तिपुर संवाददाता

वैकल्पिक राजनीतिको वैचारिक पैरवी गर्दै सक्रिय राजनीतिमा समेत क्रियाशील केशव दाहालको यसअघि ‘नेपाली राजनीतिको पुनर्गठन’ (२०७३) गैरआख्यान पुस्तक प्रकाशित थियो । ‘मोक्षभूमि’ उनको पहिलो उपन्यास हो । यो उपन्यास सात–आठ सय वर्षअघिको परिवेशलाई कथानक बनाई लेखिएको छ । ‘मोक्षभूमि’ कै सन्दर्भ सेरोफेरोमा दाहालसँग गरिएको वार्ता :

गैरआख्यानमा कलम चलाइरहेको तपाईंको भाषा आख्यानमा पनि बलियो रहेछ । आख्यान–प्रवेश ढिला गरेकोमा पछुतो लाग्दैन ?

राम्रो काम जहिले सुरु गर्दा पनि हुन्छ । मानौं कि, जहिले सुरु गर्‍यो, त्यही दिन शुभसाइत । भन्नुहोस् त फूलले फक्रिनलाई समय, घडी–पला हेर्छ ? हावा समय हिसाब गरेर बहन्छ ? मनको उडान के समयको सूत्रमा चल्छ ? जीवनको समयरेखा कहाँ अन्त्य हुन्छ, कसलाई थाहा छ ? त्यसैले सुरु र अन्त्य नै थाहा नभएको समयको गणना गरेर म किन पछुताउँदै बसौं ?

अर्को कुरा मेरा लागि आख्यान र गैरआख्यानमा धेरै ठूलो सिमाना छैन । दुवैमा जीवन–जगत्लाई हेर्ने विषय र सन्दर्भ हुन्छन् । मात्र यिनीहरूको शैली फरक छ । आख्यानले कल्पनाको उडान भर्छ र चराचर जगत्मा स्वतन्त्र विचरण गर्छ । तर, गैरआख्यानलाई कल्पनामा रमाउने छुट छैन । जहाँसम्म ढिला गरेकोमा पछुतोको कुरा छ, म जीवनमा दर्जनौं उपन्यास र कथा लेख्न चाहन्नँ । थोरै काम गर्न चाहन्छु तर, आनन्दसँग, उत्सवजस्तै । अतः उत्सव मनाउन कहिल्यै ढिलो हुँदैन । त्यसैले ढुक्क छु, मेरा लागि उपन्यास लेख्ने ठीक समय यही हो ।

मोक्षभूमि’ जस्तो ऐतिहासिक उपन्यास लेख्न तपाईंलाई के कुराले उत्प्रेरित गर्‍यो ?

यो ऐतिहासिक उपन्यास होइन । यो आजभन्दा लगभग ८ सय वर्षअगाडिको समय, सपना र सत्ताको कल्पना गरेर लेखिएको कथा हो । समय पुरानो हुनासाथ, कथाहरू इतिहास हुँदैनन् । इतिहास र कथामा फरक छ । मलाई लाग्छ, कथा र इतिहासलाई मिसमास गर्नु हुँदैन । इतिहासलाई इतिहास नै रहन दिनुपर्छ र कथालाई कथा नै । अन्यथा न त शुद्ध इतिहास रहन्छ, न त शुद्ध कथा । अशुद्ध इतिहास र अशुद्ध कथा पढेर आउने पुस्ताले के सिक्ला ? जहाँसम्म मोक्षभूमि लेख्ने उत्प्रेरणाको कुरा छ, मलाई मेरा छोराछोरीले यो कथा लेख्न उत्प्रेरित गरेका हुन् ।

अचेल प्रेमाख्यानको बजार छ भनिन्छ । यस्तो आकर्षक बजारले तपाईंलाई तान्न सकेन ?

लेखकलाई बजारले होइन, विषयवस्तुले तान्नुपर्छ । ठीक छ, तपाईं प्रेमको काव्य लेख्नुहोस्, क्रान्तिको कविता लेख्नुहोस्, युद्धको कथा लेख्नुहोस्, धर्म पुराण लेख्नुहोस् कोई बात छैन । तर, तपाईंलाई लेख्न प्रेरित गर्ने कुरा के हो ? विषयवस्तु हो कि बजार ? बजार हो भने तपाईं विषयवस्तुमाथि न्याय गर्न सक्नुहुन्न । त्यो अर्थमा बजारका पछि दौडने लेखकलाई मेरो सल्लाह छ, लेख्न छोड्नुहोस्, व्यापार गर्नुहोस् । किनभने, लेखकले बजारको स्वादमा दौडिने होइन, बजारको भाषा र स्वादलाई फेरिदिने हो । त्यसपछि बजार स्वयं लेखकको पछि लाग्छ ।

सिंजा उपत्यकाबारे इतिहासका पानाहरूमा परिचर्चा भएकै देखिन्छ । तर, तिनमा तपाईंले के अपुग देख्नुभयो र मोक्षभूमि लेख्नुभो ?

निश्चय नै, सिंजाको इतिहास लेखिएको छ । तर, कथा लेखिएको छैन । त्यसैले मैले इतिहास लेख्न सिंजा रोजेको हैन । कथा लेख्न रोजेको हो ।

सिंजा सम्राट् क्राचल्लदेव र दासहरूको कथा लेख्दा तपाईं आफैँलाई कुन पात्रले बढी संवेदित गर्‍यो ?

मोक्षभूमि निकै ठूलो क्यानभासमा लेखिएको कथा हो । यसभित्र धेरै पात्र छन् । तर, पनि मलाई रानी अप्सरा निकै मन पर्छ । उनी साधारण तर शक्तिशाली पात्र हुन् । यदि सम्राट् क्राचल्लदेवसँग सिंजाको कुनै सरोवरमा नांगै नुहाउँदै गरेकी सुनकेस्री युवती अप्सराको भेट हुँदैनथ्यो भने उपन्यासको बनोट, रङ र स्वाद नै अर्को हुनेथियो । तर, यहीँनेर स्पष्ट पारौं, मैले कथाको एउटा पात्र गरुडदेवमाथि निकै ठूलो अन्याय गरेको छु । त्यो अन्यायका लागि भने म पाठकहरूसँग क्षमा चाहन्छु ।

तपाईं राजनीतिकर्मी पनि हुनुहुन्छ ? तपाईंको अध्ययन अनुभवमा आख्यान र गैरआख्यानमा कुनचाहिँ बढी प्रभावी लाग्छ ?

एकपटक मैले ठ्याक्कै यही प्रश्न डा. बाबुराम भट्टराईलाई सोधको थिएँ । कहिल्यै नहाँस्ने आरोप लागेका डा. भट्टराई मेरो प्रश्न सुनेर हाँस्नुभयो । आख्यान शब्द नै यति धेरै लालित्यपूर्ण छ कि शब्द सुन्दा नै मान्छे मुस्कुराउँछ । मलाई लाग्छ, गैरआख्यानले दिमागलाई आकार दिन्छ, आख्यानले मनलाई । मान्छेको दिमाग मात्र भयो, तर मन भएन भने के हुन्छ ? मन मात्र भयो तर दिमाग भएन भने ?

जहाँसम्म राजनीतिको कुरा छ, त्यहाँ दिमाग र मनको सन्तुलन चाहिन्छ । अन्यथा राजनीतिमा बुद्धि र विवेक हराउँछ । त्यो रूखो र भद्दा हुन्छ । कृष्णप्रसाद भट्टराई र बीपी कोइरालामा तपाईं जे पाउनुहुन्छ, त्यो गिरिजाप्रसाद र केपी ओलीमा किन पाउनुहुन्न ? सायद उहाँहरूले पढ्ने किताबले धेरै कुरा फरक परेको हुनुपर्छ । मलाई लाग्छ, कविता, कथा र उपन्यास नपढ्ने नेताले जनताको मन पढ्न सक्दैन ।

एउटा आख्यान लेखकले के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ? लेखकको शक्ति के हो ?

म सिकारु लेखक हुँ । धेरै बुझ्दिनँ । म सूत्रविहीन छु । कतिपय लेखकहरू राजनीतिको सूत्र बोकेर लेख्न बस्छन् र साहित्यभन्दा धेरै राजनीति लेख्छन् । कोही बजारको सूत्रमा रमाउँछन् र लेखकभन्दा धेरै व्यापारी हुन्छन् । कोही धर्मको सूत्र समाउँछन् र लेखक कम, पण्डित धेरै भएर निस्किन्छन् । मलाई लाग्छ, यो सही तरिका होइन । किनभने लेखक बन्धनरहित हुनुपर्छ । आकाशझैं खुला । स्वतन्त्र हुनसक्नु नै लेखकको शक्ति हो ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७७ ११:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गर्भवती उर्मिलाको अन्त्य

त्यहाँको सुनसान माहोलमा गर्भमा रहेको बच्चा बाहिर आउन गुहार मागिरहेथ्यो । तर, कसैले उसको आवाज सुनेन ।
संगीता उराँव

दुःखका कारण अनेक हुन सक्छन् । दुःख त सबैसँग यात्रा गर्दोरहेछ । जब दुःख सहने आत्मबल घट्दै जान्छ, तब जीवनबाट हरेस खाई विश्राम लिन मन लाग्छ । यस्तै कैयन् प्रश्न मनमा बोकेर हिँडेका कल्पना र उर्मिलाहरूको दुःखसँग कैयौं दिन यात्रा गरेको छु ।

घरपरिवारले गरेका हिंसा, अत्याचार, पीडाको बन्धनमा बसेर मनमा गुम्सिएका हजारौं प्रश्नलाई भ्रूण अवस्थामै हत्या गराउँछन् कैयौं कल्पना र उर्मिलाहरू । त्यो हत्या रोक्न अनि कल्पना र उर्मिलालाई आत्मग्लानिसम्म नपुर्‍याउन कसरी दुःखबाट विश्राम गराउन सकिएला ? यही सोचका साथ सल्लाह सुझाव दिन निस्किइयो । कल्पना र उर्मिलाका कुरा सुनिदिए मात्र पनि उनीहरूको मन हलुका हुन्छ होला ∕

शिल्पी थिएटरमा विद्यार्थीको रूपमा र अहिले कलाकारको रूपमा जोडिएपछि मेरा लागि रंगमञ्च नै जीवन भएको छ । म एउटा अविकसित गाउँबाट कसरी काठमाडौंको शिल्पी थिएटरसम्म आइपुगेँ भन्ने लामै कथा छ । तर, मेरो पीडा अभिव्यक्तिको स्वर बन्यो रंगमञ्च । मैले जति पनि नाटक खेलेँ कहीं न कहीं म बाँचेको समाज वा देखिरहेको विभेद र हिंसाको बारेमा नाटकबाट बहस गरेका छौँ ।

शिल्पीको एकमहिने नाट्ययात्रामा मैले गरेको केही अनुभूति थोरै सुनाउँछु । २०७६ को कात्तिकभरि हामी गाउँगाउँमा नाटक ‘कल्पना र उर्मिला दुःखमा छन्’ देखाउँदै हिँडेका थियौँ । नाटकमा मेरो भूमिका उर्मिलाको थियो । उर्मिला घर र खेतको कामले थिचिएकी स्कुल पढ्न संघर्ष गरिरहेकी गाउँकी केटी, जो सही र गलतको अन्योलबीच जिन्दगीलाई संकटैसंकटमा डोर्‍याउँछे । ऊ बाँचेको परिवेशमा जोखिमैजोखिम छन् ।

जतिबेला म नाटकमा उर्मिला भएर दर्शकसामु उपस्थित हुन्थेँ, दर्शकदीर्घामा रहेका अरू उर्मिलासँग एकाकार हुन्थे । त्यसबेला मनमा गुम्सिएका उर्मिलाहरूका दुःख र पीडालाई पोख्न अलिकति भए पनि साहस आउँथ्यो । किनकि धेरै उर्मिलाहरूको आँखामा त्यो दुःख, अपहेलना र कामको जोताइ देख्दा भक्कानिएर भए पनि गुम्सिएको पीडा पोख्न बाध्य हुन्थें । कतिपय ठाउँमा उर्मिलाहरूसँग कुरा गर्दा, उनीहरूका कुरा सुन्दा साँच्चै डर र हुटहुटी बढ्थ्यो । यस्ता हिंसा मैले नदेखेको पनि होइन, तर यो गलत हो भन्ने थाहा थिएन ।

विराटनगरको बुधनगरमा नाटकको कचहरीपछि एक जना दिदीसँग कुरा गर्दा झन् मन थरथरायो । उहाँको नाम कविता तात्मा रहेछ । उमेर २४ वर्ष, बिहे १६ वर्षको हुँदा भएको रहेछ । आमाबुबाको रोजाइको केटा, जो कविताभन्दा १० वर्ष जेठा रहेछन् । ती पुरुषले पहिलो पत्नीलाई वर्ष दिन नबित्दै घरबाट निकालेका रहेछन् । कारण थाहा भएन । र, कवितासँग दोस्रो विवाह भएको रहेछ । उनले एक वर्षपछि छोरी जन्माइछिन् । पहिलो बच्चा छोरी भयो भनेर घरपरिवार र श्रीमान्बाट स्याहार–सुसार पाइनन् । त्यसको दुई वर्षपछि फेरि अर्की छोरीलाई जन्म दिइन् । त्यसपछि परिवार र श्रीमान्को अपहेलित व्यवहारमा घोटिन थालिछिन् उनी । हरेक दिन सानोसानो निहुँमा गालीको वर्षा, झापडको छाप, कपाल लुछाइ ∕ दुई छोरीको स्याहारभन्दा पनि परिवार र लोग्नेको अनुहारमा एक दिन हाँसो देख्न पाउँछु भन्दै मेसिनजस्तो भएर काम गरिरहिन् । तर, कहिल्यै उनीहरूको अनुहारमा उज्यालो देख्न पाइनन् । कुरा गर्दै गर्दा कविता नाटककी कल्पना सम्झँदै रुन थालिन् । ‘त्यो कल्पनाजस्तै म बच्चा जन्माउने मेसिन र लोग्नेको सेवा गर्ने नोकर भएकी छु । मेरा दुई बच्चा पनि खेर गए । मेरो स्वास्थ्य बिग्रियो,’ आफ्नो पेटमा स्पर्श गर्दै भनिन्, ‘त्यै पनि अहिले मेरो गर्भमा चार महिनाको बच्चा बसेको छ । यो पनि छोरी भयो भने मेरो के हालत होला, त्यो म सोच्न पनि सक्दिनँ ।’

त्यही बेला एउटी आठ वर्षकी बालिका हस्याङफस्याङ गर्दै आइन् र बुबाले बोलाउँदै छ भन्ने खबर ल्याइन् । कविताले त्यो बालिकाको टाउको सुम्सुमाउँदै भनिन्, ‘यो मेरी ठूली छोरी हो ।’ त्यसपछि हत्तारिँदै बाटो लागिन् ।

...

जब म राति ओछ्यानमा पल्टिएँ, कविताको अनुहार नाच्न थाल्यो । दिक्क, तनाव सबै एकैपटक थुप्रियो । यो कुराले मेरो आँखामा निद्रा आउन मानिरहेको थिएन ।

इटहरीको तायारिप्ची भवनमा साँझको शोमा हाम्रो नाटकमा कचहरी बसिएन । त्यहाँ पहिलोपटक नाटकको खुला अन्त्य गरिएको थियो । नाटकको अन्त्यमा गर्भवती उर्मिलाको मृत्यु हुन्छ । नाटकमै भए पनि आफू मर्नुपरेकोमा साह्रै नरमाइलो लाग्यो । तर, नाटकमा म होइन, उर्मिला थिइन् । उनको सात महिनाको बच्चा थियो गर्भमा । विडम्बना, त्यो बच्चाले यो संसारमा आफ्नो दृष्टि खोल्नुपूर्व नै आफ्नी आमाले समेत यो संसारबाट बिदा लिइन् । मनमा आँधी चल्यो, मचाहिँ उर्मिला हुँ कि ∕ रणभुल्लमा परें ।

यस कुराको निष्कर्ष नपाउँदै यथार्थमै मेरो जिउँदो शरीरलाई सेतो कात्रोले बेरेर मलामी लैजाँदा साँच्चै म मरेकै हो झैं महसुस भयो । त्यहाँको सुनसान माहोलमा गर्भमा रहेको बच्चा बाहिर आउन गुहार मागिरहेथ्यो सायद, तर कसैले उसको आवाज सुनेन । बच्चाले आफ्नो कोमल खुट्टाले बिस्तारै लात हानिरहेथ्यो, चलमलाइरहेथ्यो सायद । तर, त्यो बच्चालाई कसैले देख्न पाएन, हतारमा थिए उर्मिलालाई माटोमा पुर्न । आतुर थिए आफन्तहरू र आफ्नै लोग्ने भनाउँदा । तर, दर्शकबाट ‘बिचरा’ भनेको मात्र सुनें ।

त्योबेला मेरो मनमा, दिमागमा आमाको अनुहार नाच्न थाल्यो । आमाको दुःख सम्झिँदा अहिले नै गएर आमालाई अँगालो हालूँ र खुब रोऔंजस्तो लाग्यो । मुखलाई सेतो कात्रोले थुन्न खोजें तर नेपथ्यमा पुग्दा आफूलाई रोक्न सकिनँ । सम्हाल्न सकिनँ । मनलाई शान्त होऊ भन्न सकिनँ । आँसुलाई नबग भन्न पनि सकिनँ ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७७ ११:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×