दीनाभद्री गाथा : मुक्ति सङ्घर्ष गाथा - साहित्य/विविध - कान्तिपुर समाचार

दीनाभद्री गाथा : मुक्ति सङ्घर्ष गाथा 

दीनाभद्री गाथाको मुख्य कथ्य र पात्र अहिलेको सामाजिक र प्राकृतिक सुरक्षाका लागि सञ्चालित हरेक सङ्घर्षको बिम्बका रुपमा वैचारिक अग्रमोर्चामा देखिन्छ ।
रमेश रञ्‍जन

काठमाडौँ — जल, जमीन, जङ्गल र अधिकारको सवालमा हुने आन्दोलनको अनेकौं रुपहरु यस भूमिमा विकसित भएका छन् । कतै अहिंसक र कतै हिंसक । नेपाल, भारत वा अन्य देशमा पनि आदिवासीय बहुल क्षेत्रमा विद्रोहको यस्ता रुपहरु देखिन्छ ।

प्राकृतिक पर्यावास, जीवनशैली र जीवनयापनको प्राकृतिक आधारमाथि हस्तक्षेपविरुद्धका आन्दोलनले नेपाल वा संसारका अन्य ठाउँमा पनि प्रभाव विस्तार गरेको छ । माओवादी जनयुद्धकालको मुख्य एजेन्डा आदिवासीय अधिकार, पहिचान र प्राकृतिक बासलाई विशेषाधिकार दिनु पनि थियो । यस्ता आन्दोलन खण्डित रुपमा अझै सक्रिय छन्, अर्थात् आन्दोलनको मृत्यु भइसकेको छैन् ।

दीनाभद्री गाथाको मुख्य कथ्य र पात्र अहिलेको सामाजिक र प्राकृतिक सुरक्षाका लागि सञ्चालित हरेक सङ्घर्षको बिम्बका रुपमा वैचारिक अग्रमोर्चामा देखिन्छ । भारतमा मेधा पाटकर वा सुन्दरलाल बहुगुणाजस्ता अभियन्ताले विकास र विनाशबीच रहेको अन्तर बुझाउने प्रयत्न गर्दै आएका छन् । यस्ता अभियन्ताहरुको सङ्घर्षको साक्षी अहिलेको समय हो । पहाडमै पनि डोजर/एक्साभेटर भूस्खनको कारक बन्दै छ । चूरे विनाश र तराईको मरुभूमिकरण प्रक्रिया तीव्र छ । नेपाल वा अन्य देशमा पनि विकासका यस्ता स्वरुपबारे बहस, विवाद र आन्दोलन भई नै रहेका छन् । विकासका नाममा मूलबसीको सभ्यतामाथि अतिक्रमण भइरहेको मानिन्छ ।

नेपालमा अहिलेको महाविपद्कालमा भोकले सबभन्दा पहिला प्राण त्याग गर्ने मलर सदा हुन् । उनी मुसहर समुदायका थिए । नेपालको मानवीय विकासको सूचकाङ्कमा मुसहर पुछारमा छन् । दीना–भद्रीका वंशज अहिले पनि मूसाको दुलो खन्दै, धानको परालको कुन्युँमा वा खलिहानमा धान टिप्दै, घर होइन झुपडीमा जसोतसो अशिक्षा, भूख र रोगसँग लडिरहन बाध्य छन् । उनीहरुको मौन तथा अप्रभावी सङ्घर्षले परआणविक हतियार, फाइटर प्लेन, मंगल र चन्द्र यात्राका संसारका शासकहरुको मिसन र महात्वाकांक्षालाई चिढ्याइरेहको छ भने सुखी नेपाली समृद्ध नेपालको नेपाली सपनालाई पर धकेल्दैछ । यो विरोधाभाषका बीच दीनाभद्री गाथाका पात्र जीवित रहनु आवश्यक छ । जसले गर्दा सङ्घर्षको समापन नहोस् ।

दीनाभद्री गाथा गायनको अन्तर्यमा तात्कालीन समाज त छ नै, समयलाई बोध गराउने घटना, कथ्य र बिम्बको संरचना पनि छ । अध्येताहरु भन्छन्– आर्यहरुको साम्राज्य विस्तार र मूलबासीको प्रतिरोधबाट जन्मेको हो यो गाथा । कृषि कार्य गर्ने आर्यले जङ्गल विनास र कृषियोग्य भूमि विस्तार गर्दै गए । कृषि कार्यको लागि श्रमिकको आवश्यकता बढ्दै गयो । जङ्गल विनासलाई आदिवासी समुदायले आफ्नो आवास र भोज्य पदार्थमाथि आक्रमण मान्नु स्वभाविकै थियो । उनीहरुको भोजन जङ्गलको भोज्य स्रोतमाथि निर्भर थियो । जसमा जङ्गली जानवरको शिकार र जङ्गलमा उत्पादित प्राकृतिक भोजन जीवनको आधार थियो । दीनाभद्री मूलबासीका प्रतिनिधित्व गर्थे । ती समुदायमा उही नायक हुन सक्दथ्यो जो बलशाली, साहसी र शिकारी होस् । यी तिनटै गुणका कारण दीनाभद्रीले नायकत्व प्राप्त गरेका थिए ।

दीनाभद्री दुई फरक सभ्यताबीचको युद्ध गाथा हो । आक्रान्ताबाट आफ्ना समुदायको रक्षाका लागि सङ्घर्ष गर्दै आदिवासी समूह चतुर र शक्तिशाली आर्यसँग कसरी प्रतिस्पर्धा गर्न सक्थे । जंगल विनाश, कृषि र पशुपालनको विस्तार र त्यसको लागि कृषि मजदुरको आवश्यकता बढ्दो थियो । आदिवासी कृषि मजदुरको रुपमा रुपान्तरित हुन चाहेका थिएनन् । जीवनशैलीमा परिवर्तन सह्य थिएन । आर्य जङ्गल र जङ्गलका बासिन्दामाथि स्वामित्व स्थापित गर्न चाहन्थे । द्वन्द्व हिंसक हुँदै गयो । धेरै दिन, धेरै वर्ष, वर्षौंसम्म सङ्घर्षको एउटा श्रृंखला निमार्ण हुँदै गयो । पछि गाथाको विकासक्रममा जग्गाको अधिपति र कृषिकर्मलाई अस्वीकार गर्ने समुदाय, कृषि मजदूर र मालिकबीचको अन्तर सङ्घर्ष, राज्य प्रतिनिधिद्वारा प्रताडना, जग्गाको कर असुली र जनविद्रोह, सामन्तको उदय, अत्याचार र त्यसको प्रतिवाद, उच्च जातीय दम्भ र त्यसविरुद्ध विद्रोह आए । दीनाभद्री गाथामा यस्ता समाजिक र वर्गीय द्वन्द्वका घटनाहरु जोडिँदै गए ।

जमिनको मालिकाना हक राख्ने सामन्तविरुद्ध, जल, जमीन र जङ्गलमाथि जीविकाको अधिकार र स्वतन्त्रताको महासङ्घर्ष हो यो गाथा । त्यसको वर्गीय रुप मुखररुपमा प्रकट हुन्छ । वर्ग अर्थात् मालिक, वर्ग अर्थात् श्रमिक । वर्ग मुक्तिको सङ्घर्ष आजैदेखि सुरु भएको होइन । वर्ग र पूँजीको विश्लेषण महानतम् सिद्धान्तकार दार्शनिक कार्ल मार्क्स भन्दा पूर्व पनि थियो । मैथिली लोक साहित्यलाई राम्ररी हेरियो भने मुक्ति सङ्घर्षको अन्तर्यमा वर्गीय सङ्घर्ष छ । सङ्घर्षका अत्यन्त प्रभावकारी रुपहरु मैथिली लोक सहित्यमा भेटिन्छ ।

मैथिली लोकगाथा विज्ञ मणिपद्म (मैथिली लोकगाथाक इतिहास) त्यस गाथाका पात्र फोटरा गीदर अर्थात् स्याललाई पुरोहित्यवाद र लुल्ही बाघिनलाई सामन्तवादका प्रतीक मानेका छन् । अर्का अध्येता डा.तारानन्द वियोगीको (आलेख बि. सं.२०७३ उत्पीडित समुदायक स्मृति गाथा) तर्क भिन्न छ । उनी भन्छन, ‘मणिपद्म के कारणले सत्य भन्न संकोच गर्नु भयो थाहा छैन ! पुरोहित्यवादको अर्थ हो दुष्टता र समान्तवाद अर्थात शोषक, अत्याचारी । यस गाथाका जनावर पात्र फोटरा गिदर र लुल्ही बाघिनलाई किन यस्ता प्रतिक मानियो खै ?’ गाथामा मानव अन्यायी प्रवृतिका पात्रहरु उपलब्ध छन् । कनकसिंह धामी, ताहीर मियाँ, गुलामी जट, जोरावर सिंह राजपुत जो स्वयं सत्ता र सत्ताको प्रतिनिधि पात्र छन् । त्यहाँ जनावर पात्रलाई यस्ता उपमा दिनुको पछाडी विश्लेषणकर्ताको वैचारिक र मनोवैज्ञानिक समस्या हुन सक्छ । मुख्य रुपमा शोषक शक्तिशाली जाति हुन्छ । त्यस जाति वा सत्ताप्रति स्नेह देखाउने प्रयत्न पनि हो कि !

माथि उल्लेखित पात्रहरुको परिचयबाट प्रष्ट भइसकेको होला कि गाथा कालमा मिथिलामा इस्लामको प्रभाव बिस्तार भइसकेको थियो । वा गाथाको विकासक्रममा इस्लामको अधिपत्य स्थापित भएको थियो । गाथामा प्रभावशाली मुसलमान पात्र छ । त्यो सत्ताको प्रतीक पनि छ र सत्ताको सिपाही पनि । ताहिर मियाँ, गुलामी जट यसको उदाहरण हो । गाथाको रचनाकालदेखि नै यी पात्रहरु छन् कि समय यी पात्रहरुलाई यस गाथाको अंश बनाएको हो यस सन्दर्भमा अझै अध्ययनको आवश्यकता छ । भारत मोगलान बनिसकेपछि सत्ता र सत्ताको रक्षकको रुपमा मुस्लिम समुदाय सबभन्दा प्रभावशाली भइसकेका थिए । दिल्लीका बादशाह कतै प्रत्यक्ष र कतै परोक्ष शासन गरिरहेका थिए । गाथाका पात्रहरुमा बादशाहका प्रतिनिधि मात्र छैनन्, बादशाहद्वारा संरक्षित हिन्दु सामन्तहरु पनि छन् ।

सर्जकहरुले सत्ताको आफ्नै वर्ग र जाति हुन्छ भने मान्यतालाई स्थापित गर्न खोजेका छन् । राजतन्त्रमा समान्तको नियुक्ति राजाबाट हुन्थ्यो । सामन्त राजाका प्रतिनिधि हुन्थे । त्यसैले राजा समान्तको रक्षक हुनु स्वभाविक हो । दीनाभद्री गाथामा गाथाकारले सलहेसलाई सामन्तको रक्षकको रुपमा प्रकट गराएका छन् ।

बघेसरी देवी दीनाभद्रीको इष्ट देवी हुन् । सलहेस शुभचिन्तक । यिनै दुई पात्रका कारण दीनाभद्रीको मृत्यु हुन्छ । कटैया खाप जङ्गलमा धेरै मृग भएको स्वप्न दिन्छिन् बघेसरी देवी । शिकारीको लागि सुन्दर अवसर आफ्नो इष्ट देवीको माध्यमले प्राप्त हुन्छ । दुवै दाजुभाइ जङ्गल पुग्छन् । यता षडयन्त्रमा फँसाउने खेल सुरु भइसकेको छ । बघेसरीलाई सामन्त कनकसिंह धामी दीनाभद्रीविरुद्ध प्रयोग गर्नका लागि तैयार पारिसकेका छन् । सलहेस र बघेसरी देवी दुवै सामन्त कनक सिंहकै वचनमा बाँधिएर सहयोगको लागि तयार हुन्छन् । सलहेस र बघेसरीले अनिच्छा र बाध्यतामा दीनाभद्री विरुद्धको लडाइमा सहयोग गरेको गाथामा भनिन्छ । सलहेश र बघेसरी फोटरा गिदर र लुल्ही बाघिनको शरीरमा प्रवेश गरेर दीनाभद्रीमाथि आक्रमण गर्छन् । दीनाभद्री कटैया खाप जङ्गलमै मारिन्छन् । यो प्रपञ्चको एउटा निकृष्ट रुप हो, तर गाथाकारको अद्भूत परिकल्पना हो । शत्रुलाई संहार गर्न विश्वसनीय घटनाक्रमको विलक्षण संयोजन हो यो । जङ्गलमा शिकार गर्न गएकामाथि हिंसक जनावरले आक्रमण गर्न सक्छ । आक्रमणमा कसैको मृत्यु पनि हुन सक्छ । आक्रमणको लागि प्रियजनको प्रयोग, जसबाट आशंकाको अन्त हुन्छ । मुख्य शत्रु अदृश्य छ । दीनाभद्रीको हत्यारा मनुष्य हो कि जनावर संशयको अवस्था रहिरहन्छ । दीनाभद्रीको स्वजन र सहयोगी मृत्यु रहस्यमै अल्झिरहन्छ ।

यहाँ झन् अर्को सामन्ती चातुर्यको नमुना भेटिन्छ । दीनाभद्री गाथामा देवी बघेसरी र लोकआस्थाका प्रतिमूर्ति सलहेसलाई दीनाभद्रीविरुद्ध प्रयोग गरिन्छ । अर्थात् कुनै योद्धालाई पराजित गर्न उसैको स्वजन वा शुभचिन्तकको प्रयोग प्रभावकारी ठहरिँदै आएको छ । शत्रुको विरुद्ध शत्रुका मित्र शक्तिको प्रयोग इतिहासमा मात्र होइन अहिलेका पनि युद्ध रणनीतिकारहरु गर्छन् ।

दीनाभद्री आफ्ना कविला मात्र होइन सम्पूर्ण जनपदमै विद्रोहको कारक बनिसकेका थिए । जताततै सङ्घर्षको मोर्चामा दीनाभद्रीको उपस्थिति देखिन थालेको थियो । दीनाभद्री गाथाले जुझारु चरित्रको समाज निमार्णको परिकल्पना गरेको छ । हताश, निराश आदीवासी समुदाय दीनाभद्रीको नाम मात्रले उर्जाको अनुभूति गर्दछन् । यस गाथामा केही चमत्कारिक अविश्वसनीय घटनाहरु छन् । दीनाभद्रीको मृत्यु पश्चात पनि मूलबासीहरु सामन्तविरुद्धको सङ्घर्षको अग्रमोर्चामा दीनाभद्री नै रहेको अनुभूत गर्छन् ।

दीनाभद्रीको हत्याको खबरले मूलबासीको आक्रोश अन्यित्रित हुन सक्छ भन्ने उनका शत्रुलाई थाहा थियो । दीनाभद्रीको हत्यारलाई अदृश्य राख्नुको कारण त्यही हो । दीनाभद्री मामा बोहरनलाई आफ्नो मृत्युको सूचना गाउँ–गाउँ पुर्‍याउन भन्छन् । आफ्नो मृत्युबाट आक्रोशित आदिवासी समुदाय सामन्ती सत्ताविरुद्ध संगठित हुने दीनाभद्रीको विश्वास थियो । उत्पीडित समाज यथास्थितिमा बाँच्न चाहन्छ । घातक प्रहार वा असुरक्षाको भाव उत्पन्न नभएसम्म । प्रियजनको मृत्यु पीडाले ती समुदायलाई अन्यन्त्रित आक्रोशमा लैजान सक्छ र शत्रु वर्गप्रति उभिन्छ तन्किएर ।

दीनाभद्री मारिए । अब सङ्घर्षमा दीनाभद्रीको आत्मा छ । अर्थात् सङ्घर्षशील समुदाय नेतृत्वविहीन छैन । दीनाभद्रीसँग निपुणता नभएको युद्धकलामा पोख्त बनाइन्छ । समान्तको रणनीति र युद्ध कौशलबाट परिचित हुँदै जान्छन् दीनाभद्री । दीनाभद्रीको आत्मालाई समान्तसँग लड्नलाई दक्ष बनाउन पुनः सलहेसलाई प्रकट गराइन्छ । बघेसरी देवीको पनि सहयोगीको रुपमा भूमिका हुन्छ । शारीरिक शक्तिमा असीम बल भएका दीनाभद्रीलाई तन्त्रको प्रयोगले हत्या गरिएको हुन्छ । अब त्यही तन्त्रशक्तिबाट सलहेसले दीनाभद्रीलाई दीक्षित गर्छन् । फोटरा गिदर दीनाभद्रीबाट मारिन्छ ।

यो गाथाले सङ्घर्षको मृत्यु हुँदैन भने मान्यताको विश्वस्त आधार दिन्छ । अर्को के सन्देश दिन्छ भने सङ्घर्षको निरन्तरता र जनशक्तिबाट मात्र युद्धलाई निष्कर्षसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ । शत्रुको शक्तिको ठोस आकलन र रणनीतिक दक्षता नभएसम्म पराजय निश्चित छ । अनेकौं युद्धको नेतृत्व गरिसकेका सलहेस र देवी बधेसरीको मातृशक्ति अर्थात् नारी शक्तिको सहयोगले मात्रै सामन्त तन्त्रको विषयमा सूचना प्राप्त गर्छ दीनाभद्री । त्यस तन्त्रसँग लड्न आफूलाई दक्ष बनाउँछन् । सलहेसबाट तन्त्र ज्ञान लिनु भनेकै समान्ती चातुर्यसँग लड्ने ज्ञान अर्थात् बलसँगै बुद्धिको ज्ञान पनि हो । यहाँ तन्त्र सिक्नुको अर्थ जादु सिक्नु होइन । सूचना र रणनीतिबाट परिचित हुनु हो ।

गाथाले दीनाभद्रीलाई अन्यायविरुद्ध सङ्घर्षको एउटा श्रृंखलामा रुपान्तरण गरिदिएको छ । गाथामा सङ्घर्षको मोर्चा बदलिन्छ । आन्दोलनको नेतृत्वमा परिवर्तन भइरहेको छ तर नायक दीनाभद्री नै छन् । सङ्घर्षको निरन्तरता हो यो । एउटा नयाँ बिम्बको स्थापना हो, सङ्घर्षको नायक भनेको दीनाभद्रीबाहेक अरु हुनै सक्दैन । यस गाथालाई यथार्थवादी आँखाले हेरियो भने मृत्युपछि पुनः जीवित हुनु, शत्रुलाई मारिरहनु, यो विश्वसनीय अवस्था कदापि होइन । पुर्नजन्म, आत्मा, भूत–प्रेत आदि काल्पनिकतालाई बल पुर्‍याउने काम मात्रै हुन्छ । तर गाथाको घटनाक्रम त यसै गरि अगाडी बढ्छ । अर्थात् दीनाभद्रीको विचार र चेतनाको प्रसार गर्दै सङ्घर्षको श्रृंखला निमार्णको माध्यम यही हो । जसमा प्रत्येक विद्रोही आफूलाई दीनाभद्री ठान्छन् । शत्रुले पनि प्रत्येक विद्रोहीमा दीनाभद्रीलाई नै देखिरहेको हुन्छ । यो लोक सर्जकको कल्पनाशीलता हो ।

लोकसाहित्य वा लोककलामा ‘फेन्टासी’ र ‘मिथ’को ठूलो अंश र प्रभाव हुन्छ । लोकसाहित्य र कलाको संरचना फेन्टासी बिना रोचक हुनै सक्दैन । गाथाकार आफ्ना सिर्जनात्मक चमत्कार देखाउने क्रममा यस्ता घटनाहरुको कलात्मक रुप सिर्जन्छन् । यस्ता कलात्मकता गाथामा समावेश हुँदै जान्छ । यस सम्पूर्ण गाथामा कलात्मकताको अत्यन्त प्रभावशाली रुप भेटिन्छ । यी गाथाहरुलाई यथार्थवादी चेतना र व्याकरणको आधारमा विवेचन गर्नु उचित हुँदैन ।

सप्तरी जिल्लाको जोगिया जाँजर दीनाभद्रीको जन्मस्थल हो र कटैया खाप जङ्गल क्रीडास्थल । यो कथाको घटनाक्रम र पात्र दसगजाको वारी र पारी दुवैतिर छन् । त्यहाँको सामाजिक स्वरुपमा खासै परिवर्तन आएको छैन । यी दुवै स्थललाई मिथिलाको दसगजाको वारी र पारीको प्रतिनिधि गाउँ मान्ने हो भने सामन्त नयाँ तन्त्र र रुपका साथ अहिले पनि शक्तिशाली छ । शोषणचक्र अझै आधुनिक र प्रभावशाली भइसकेको छ । राजनीतिक आवरणमा ती पात्रहरुको गाउँमा पूर्ण सत्ता छ । र सत्ताको तन्त्रको बलमा शोषणको नयाँ–नयाँ प्रयोग भइरहेको छ । नेपाल भारतको बोर्डरमा अवस्थित कुनौलीका जोराबर सिंह जस्ता चरित्रका पात्रहरु अहिले पनि छँदैछन् । सयौं पहलमानहरुलाई जोरबार सिंहले पालेका थिए । ती पहलमान अन्यायी जोरबारका सिपाही थिए । अहिले पनि जोराबरका नयाँ अवतार छँदैछन् । राजनीतिक र सामाजिक प्रभाव विस्तारमा बाहुबलीहरु अहिले पनि निर्णायक नै छन् । जोराबरजस्ता पात्रको अत्याचारमाथि विराम लागेको छैन । हत्या, हिंसा र बलात्कारको जघन्य कृत्य भइ नै रहेको छ । जोराबरको आतङ्कले विस्तार पाइरहेको छ तर दीनाभद्री लुप्त छ ।

प्राकृतिक सम्पदामाथि मूलबासीको अधिकारको लागि सङ्घर्षको यो गाथा विगतको सङ्घर्षको एउटा दस्तावेज जस्तै भएको छ । जुन सम्पदा र स्वतन्त्रताको लागि यत्रो वलिदान भयो त्यो रित्तिएको छ । जङ्गल छैन, जङ्गली जनावर छैन । शिकार र आखेटको अवस्था नै रहेन । बाँचेको जङ्गल संरक्षित क्षेत्र जस्तै छ, जसभित्र प्रवेश निषेध छ । दीनाभद्रीको वंशज धान–गहुको खेतमा मूसाको दुलो खोज्दै मूसाको भागको अन्न खोस्दैछन् । मूसाकै शिकारमा चित्त बुझाउनुपर्ने अवस्था छ । आश्चर्य के छ भने गाथा रचनाकालदेखि अहिलेसम्म सयौं वर्ष बितिसके पनि अधिकांश मुसहर समुदाय जग्गा विहीन छ । आफ्नो जीवनको धेरैजसो समय माटोमै बिताउने यो समुदायलाई माटोले माया नै नगरेको जस्तो ! नेपालमा निकै थोरैमात्रै मुसहर समुदायका व्यक्तिको आफ्नै जग्गामा घर छ होला । मिथिला भूमिमा हजारौं वर्षको बसोबास उपरान्त पनि यो समुदायको आफ्नै भूमि किन हुन सकेन ? यो त सभ्यता बिस्तार गर्नेहरुको नाममा आक्रमणकारीहरुसँग सङ्घर्ष गरेको समुदाय हो । यो समुदायले संभवतः आफ्नो मूल स्वभावको परिधिलाई भत्काउन सकेन कि ? वा अहिले पनि आफ्नो आदिवासीय स्वभावबाट मुक्त हुन समस्या भइरहेको छ ।

दीनाभद्रीको जरौटी कटैया खापको त्यो स्थल अहिले पनि रहस्मय देखिन्छ । तत्कालीन श्रमिक र आदिवासीय समाजको शत्रुलाई शीरोच्छेदन गरेपछिको चिहान हो त्यो । त्यहाँ दीनाभद्रीको मात्रै अन्तयेष्टि स्थल छैन ती सबै शत्रुहरुको पनि छ जो दीनाभद्रीबाट मारिएका थिए । दीनाभद्रीलाई फूल अक्षता अर्पण गर्नेहरु शत्रुहरुको अन्तयेष्टि स्थलमा पनि आस्था वा अनास्था जे भए पनि फूल अक्षता चढाउँदै आएका छन् । यो मृत्युपछि शत्रु योद्धाको सम्मान हो ।

दीनाभद्री गाथा आमलोकका लागि मनोरञ्जन मात्र रहँदै आएको होइन विचार संवाहक पनि बन्दै आएको हो । त्यस विचारको आगोलाई कटैया खापको जरौटीमा छोडनु हुँदैन । आगोको फिल्कोलाई जोगाउनु त्यस्ता योद्धाप्रतिको श्रद्धाञ्जली हो ।

अहिले यस गाथाका स्वामित्व राख्ने वर्गका प्रतिनिधि दीनाभद्रीको गाउँ सप्तरीको मलर सदा भोकले प्राण त्याग गरिरहेका छन् । गाथालाई प्रसार गर्ने गाथा सर्जक, गायक थाके–थाकेको जस्तो छ । केही दिनपछि गाथा गायकको अन्तिम पुस्ताको पनि अवसान हुन्छ । त्यसपछि यस्ता गाथालाई सम्झिने फुर्सद राज्यसँग हुँदैन । भए पनि गाथा पुनः आभिजात्यीय विश्लेषणको कृपा पर्खिरहेको हुनेछ ।

प्रकाशित : भाद्र २०, २०७७ १६:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कुलमान बन्ने कि 'कुल म्यान' ?

मनोज पण्डित

काठमाडौँ — अप्ठ्यारो, असहजता, अभाव, अन्यौलता आदि हुनु समस्या होइन । समस्या तब हो जब मानिससँग कुनै पनि परिस्थितिको लागि विकल्प हुँदैन । विकल्प नहुनुमा समस्या हुन्छ । एउटै कुरा दोहोरिरहनुमा समस्या हुन्छ । र दोहोराइरहन बाध्य हुनुमा समस्या हुन्छ । अर्थात् बाध्यतामा मूल समस्या हुन्छ ।

कुलमान घिसिङलाई सरकारले विद्युत प्राधिकरणको महानिर्देशक पदमा दोहोर्‍याएन भने आउने दिनमा लोडसेडिङको मार खप्नु पर्नेछ भन्ने डरले अहिले धेरैको मनमा ढ्यांग्रो ठोकिसक्यो । कुलमान नदोहोरिनु भनेको मुकेस काफ्ले दोहोरिनु हो भन्ने डर सामाजिक सञ्जालको भित्तामा स्पष्ट देखिँदा एउटो कुरो के सोच्न बाध्य भइयो भने कुलमानभन्दा मुकेस कैयौं गुणा शक्तिशाली रहेछन् ? कि सारा नेपाली उनको नामबाट काँपी रहेछन् । 'शोले' भन्ने हिन्दी फिल्ममा गब्बरको नामैबाट दूर दूरका मान्छे काँपेजस्तै । किन यति धेरै डर छ नेपाली जनतामा ? यो देशको सार्वभौमसत्ताको मालिक, संविधानका निर्माता नेपाली जनता कुलमान जालान् र मुकेस आउलान् कि भनेर डराउनु पर्ने ? कस्तो कमजोर र दयालाग्दो यथार्थ हो यो ?

एउटा संस्थामा कुनै एकजना व्यक्ति आए पनि जो गए पनि नडराउन पर्ने प्रणालीको विकास गर्नु पर्ने हैन नेपाली जनताले ? यत्तिमा डराउने नेपाली समाजलाई त जो कसैले पनि कुल्चिदिन, ढालिदिन सक्छ । त्यसको उदाहरण हामीले बारम्बार देखेका छौं निर्मला पन्तदेखि कोरोना कहरसम्म । अबको मूल प्रश्न यो हो कि डरको नियतिलाई कहिलेसम्म बोकेर हिँड्ने ? या यो नियति भित्रबाट यस्तो नियतको निर्माण गर्ने हो जसले भन्छ अब नेपाली जनता कसैसँग पनि डराउँदैन र मिठा ललीपपहरुमा पनि फँस्दैन !

मानौं एकपट फेरि दोहोरिए । के यसले नेपाली जनताका समस्याहरु समाधान हुन्छन् ? हामीले खुद्रामा समाधान खोज्ने हो कि समग्रतामा, थोकमा समाधान गर्ने हो ? नेपाली जनताले आफ्ना लागि निर्णय गर्नै पर्छ । आफ्नो जीवनमा प्रभाव पार्ने हरेक तत्व, संरचना ,प्रणाली र अवधारणाहरुलाई त्यसरी प्रभाव पार्ने हो ता कि अब कसैले नेपाली जनतालाई ठग्न नसकोस्, झुक्याउन नसकोस् र अलमलाउन नसकोस् । त्यसका लागि नेपाली जनताकै चेतनाको नैतिक धरातलको परिमार्जन, विवेकपूर्ण सहभागिता र दुरदर्शी कथ्य निर्माणको आवश्यकता रहेको छ ।

म कुलमानले विद्युत प्राधीकरणमा गरेका कामको प्रशंसक हुँ । उनले हामीले भोगिरहेको अन्धकारलाई हटाउने काम गरे । तर अर्को पक्षबाट हेर्दा कुलमान दोहोरिनु भनेको फेरि पनि हामी प्रणाली होइन, व्यक्तिकै शरणमा परेको हुनजान्छ । एकजना व्यक्तिको क्षमता र इमान्दारीबाट समाजले र देशलाई फाइदा हुन्छ । कुलमानको लोकप्रियताबाट पनि यो कुरा देखिन्छ । तर अर्को यथार्थ के पनि हो भने व्यक्ति जतिसुकै सक्षम भए पनि एउटा ठाउँमा सँधैभरी एकैजना व्यक्ति रहन असम्भव हुन्छ । चाहे त्यो विद्युत प्राधिकरणको कार्यकारी निर्देशकको कुर्सी होस् वा प्रधानमन्त्रीको कुर्सी । हामीले त हाम्रो प्रणाली र काम गर्ने सिस्टमलाई नै यति बलियो र चुस्त बनाउने तर्फ पहल गर्नुपर्‍यो ताकि हामी कुलमान आउँदा खुशी हुनेमात्र होइन कि भोलि अर्को कुनै व्यक्ति आउँदा पनि डराउनु नपरोस् । हामीले व्यवस्था र व्यवहारलाई पारदर्शी बनाउने प्रयास गरौं, ताकि कसैले बदमासी गर्न नसकोस् । गरेको खण्डमा उ तुरुन्त कारबाहीको भागिदार होस् ।

सबै ठाउँमा एकएकजना व्यक्तिले मात्रै व्यवस्था र प्रणालीलाई धान्ने हो भने यसले नेपाली जनताको व्यक्तिकेन्द्रित परनिर्भरतामा टेवा पुर्‍याउँछ । व्यक्तिमा नायक खोज्ने प्रवृत्तिबाट ग्रस्त हाम्रो समाजको यो अर्को कडी हो जसले चरित्र प्रवृत्तिलाई विश्लेषण र बहसको केन्द्रमा कहिले राख्न चाहेन र त्यसमा रुपान्तरण, परिमार्जन र समृद्ध गर्नतर्फ कहिले ध्यान दिएन । यो नेपाली बहुल समाजको असफलता हो ।

झुक्किएर एक दुई जना मात्र आफ्नो पेशा मार्फत समाज सुधारका लागि पास हुने प्रवृत्ति र प्रचलन स्थापित भइरहँदा हाम्रो शैक्षिक प्रणाली र सामाजिक प्रणाली कुन रूपमा फेल भएको छ भनेर अब मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने होइन र ? यो आफैंमा फेल्ड (अनुतिर्ण) समाजमा पास भएका व्यक्तिहरुलाई महानायक बनाउन खोज्नु कुनै नौलो कुरा भएन तर आफूलाई पूनरावलोकन गरेर पास गराउनेतर्फ आँखा चिम्लनुचाहिँ दुःखद परिदृश्य हो । अनुत्तीर्ण समाजको नियति दुख पाउनु र दासतामा बाँच्ने नै हुन्छ । स्वतन्त्र हुन र वास्तवमै समृद्ध हुन समाज आफू नै उत्तीर्ण हुनुपर्छ र समाजको परीक्षा हरेक व्यक्तिको जीवनका अभाव, पीडा, अन्याय, विभेद र सपनाले गर्छ । यो असफल समाज डिस्टीङ्सन ल्याएका कुलमानलाई काँधमा लिएर हिँड्न चाहन्छ, अहिलेको प्रकरणको निष्कर्ष यही हो ।

कुलमानले विद्युत प्राधिकरणमा राम्रो काम गरे । तर व्यक्तिकै सफलतामा वा एकदुईको प्रतीभा नै सारा समाजको आशा टिक्ने हो भने अरु कति क्षेत्रमा कुलमान छन् ? त्यहाँ पनि त्यस्तै क्षमता र इमानदारीका मानिस किन भएनन् । सम्पूर्ण समाज सफल हुने हो भने सबै ठाउँमा सक्षम मानिस पुग्नुपर्ने होइन ? सक्षम मानिसलाई काम गर्ने ठाउँमा पुर्‍याउने संयन्त्र देशले बनाउनु पर्ने होइन ? राजनीतिले बनाउनु पर्ने होइन ? त्यो नहुँदा हामी एकदुईजना झुक्किएर भेटिने मानिसलाई निर्विकल्प बनाएर बस्न बाध्य छौं । मुकेसलगायत को डरले कुलमान- कुलमान भनिरहँदा तेस्रो सम्भावनाको ढोका बन्द पनि भइरहेको हुनसक्छ । कुलमानले एउटा मानक बनाइसकेको स्थितिमा अब आउने जोकोहीले पनि त्यसलाई प्रतिस्पर्धा गर्न अझ नयाँ दृष्टिकोणले केही विशेष उपलब्धि हासिल गर्नुपर्ने चुनौती हुन्छ । तर, यदि उसले फेरि मुकेश काफ्लेको समयको जस्तो लोडसेडिङ तालिका दिन थाल्यो भने उसलाई हटाउन सक्छौं भन्ने चुनौती समाजले गर्ने सक्नुपर्ने बनाउन आवश्यक छैन र ?

यो केवल विद्युतमा मात्र होइन सबै क्षेत्रमा सबैका लागि न्यूनतम उपलब्धिको सीमारेखा अब कोर्नुपर्ने होइन र नेपाली जनताले अब ? विद्युत प्राधीकरणमा पाएको सफलता अरु क्षेत्रमा समाजले किन पाउन सकेको छैन ? यतातिर पनि ध्यान दिनुपर्दैन अब ? राम्रो व्यवस्थापन हुँदा असम्भवजस्तो लाग्ने लोडसेडिङ हट्यो । अरु क्षेत्रमा जिम्मामा बसेका मानिसले चाहिँ किन सकिरहेका छैनन् ? के त्यो ती व्यक्तिको मात्र असफलता हो कि समग्र व्यवस्था र प्रणालीको ? यो प्रणालीको नेतृत्व गर्नेहरुसँग प्रश्न गर्नुपर्ने बेला भएन ?

यसका लागि मलाई लाग्छ, सबभन्दा महत्वपूर्ण त नेपाली जनताले सुत्ने प्रवृत्ति त्याग्नु पर्‍यो । कसैलाई उचालेर कुर्सीमा राखिदिने बित्तिकै समस्या समाधान हुन्छ भनेर आफू मस्त निदाउने प्रवृत्तिका कारण कुर्सीलाई अनावश्यक शक्ति दाइजोको रुपमा सुम्पिदिइरहेका छन् । र यसको फाइदा कुर्सीवालाले लिइरहेको छन, एकदुई जनाले बाहेक । यसले गर्दा त्यसरी काम गर्ने मानिसलाई मान्छे होइन देवता नै मानेर पूजा गरेर त जनता रमाउँछ तर ती अधिकांश जसले उसको निद्राका बेलामा लुट्नु लुटेका छन्, तिनीहरूलाई ऊ केही गर्न सक्दैन,आफ्नो टाउकोमा हात राखेर बस्नुबाहेक ।

यदि ऊ नसुतेर हरक्षण सचेत, क्रियाशील र विवेकपूर्ण भएको भए कसैले पनि उसलाई लुट्न सक्दैनथ्यो । यहाँ समस्या लुट्नेमा मात्र होइन, लुटिनेमा बढी देखियो । लुटिनेको कुम्भकर्ण निद्रामा बढी समस्या देखियो । अब यो सुत्ने प्रवृत्तिबाट जाग्नु पर्ने हो र जागिरहनु नै पर्ने हो । यो देशका हरेक मानिसको लागि हित हुने सामूहिक नीति निर्माण, योजना निर्माण र कार्यान्वयन तथा विचार छनौट र स्थापित गर्ने पथमा देशका हरेक नागरिक कटिबद्ध हुने बेला हो ।

त्यसका लागि केवल छनौटको अधिकारमात्र होइन रिजेक्ट (अस्वीकार) को अधिकारलाई पनि क्रियाशील बनाउने हो । यस्तो अवस्थामा मात्र मुकेस प्रवृत्ति हावी हुन पाउँदैन र कुलमान प्रवृत्तिले मौलाउने र स्थापित हुने अवसर पाउँछ । अबको आवश्यकता क्रियाशीलताको हो । क्रियाशीलताको अर्थ उर्जाशील हुनु हो ।

उर्जाशील मान्छेहरु आफैंमा कुलमान हुन् तर ती सुतेर बस्नेहरु चाहिँ कुलमान हैनन् उनीहरू 'कुल म्यान' हुन् । 'कुल म्यान'को अर्थ चिसो मान्छे । भनिन्छ मानिस मरेपछि वा उसको शरीरमा कुनै उर्जा नभएपछि चिसो हुन्छ । जिउँदा मान्छेहरू ताता हुन्छन्, उनीहरूको उर्जा हुन्छ शरीर र मस्तिष्कमा । अब निर्णय लिने बेला आएको छ हामी कुलमान बन्ने कि 'कुल म्यान' ?

प्रकाशित : भाद्र २०, २०७७ १६:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×