मेलुङ्ग : पहिले सहर, अहिले गाउँ- साहित्य/विविध - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मेलुङ्ग : पहिले सहर, अहिले गाउँ

आधा दशकअघि नै ग्रामीण पहाडी सहरका रुपमा चर्चित मेलुङ्ग किन यत्रो वर्षसम्म दुर्गम रह्यो त ?
मेलुङ्गका स्थानीय भन्छन्– केन्द्रले गरेको एउटा राजनीतिक निर्णयले गर्दा हाम्रो गाउँ अविकसित र दुर्गम बन्यो । नत्र अहिले यो ठाउँ ठूलो र समृद्ध सहर बनिसक्थ्यो । हामी पनि आर्थिक रुपमा सम्पन्न हुने थियौं ।
शिशिर वैद्य

रामेछाप र दोलखाको सिमाना हो मिल्ती खोला । मिल्ती खोलाको छेवैमा छ शीतला देवीको मन्दिर । यही मन्दिरको नामबाट बसेको शीतली बजारबाट पश्चिम उकालो चढ्न थालेपछि सुरु हुन्छ मेलुङ्ग गाउँपालिका । डाँडाखर्क, भेड्पु, घ्याङसुकाथोकर, पोवटी, अँधेरी खोला हुँदै शैलुङ्गेश्वरी गाउँपालिका र रामेछापको दोरम्बा गाउँपालिकासम्म फैलिएको छ मेलुङ्ग ।

उबेलाको जमजमाउँदो मेलुङ्ग बजार अहिले सुनसान छ । टुँडिखेलमा लाग्ने हाटमा न रौनक छ न भीड । बेलाबेला भेटेरेनरीका डाक्टरहरु कुकुरलाई रेबिजको सुई लगाउन शिविर लिएर आउँदा गाउँलेहरु घरपालुवा र वरपरका कुकुर बोकेर आइपुग्छन् टुँडिखेलमा । भीड यस्तै यस्तै बेला मात्रै लाग्छ आजकल यहाँ । टुँडिखेल आडैमा छ त्रिभुवन मावि । ०७ सालमै स्थापना भएको यो विद्यालय स्थानीय शिक्षासेवी स्व. ललितबहादुर कार्कीको व्यक्तिगत पहल र खर्चमा स्थापित भएको थियो । विद्यालयमा पढाउन कार्कीले दार्जीलिङदेखि शिक्षकहरु झिकाएका थिए । सत्तरी वर्ष पुग्न लागेको यो ऐतिहासिक विद्यालय र बजार बसेको जमिनको स्वामित्व न विद्यालयसँग छ, न स्थानीयसँग । मेलुङ्गको एक मात्र टुँडिखेल, मेलुङ्ग बजार अनि ऐतिहासिक यस विद्यालय बसेको जमिन नेपाली सेनाको नाममा छ

नेपाली सेना मेलुङ्गमा उनन्सत्तरी वर्षपछि पुनःस्थापित भएको छ । सेनाका जवानहरु टुँडिखेलमा पाल गाढेर बस्न थालेको पनि महिनौं भइसकेको छ । मेलुङ्गमा सेना पुनःस्थापित भएर स्थानीयमा हर्षभन्दा बढी अन्योल छाएको छ । अब विद्यालय र बजारको भविष्य के हुने ?

भर्खरै राष्ट्रिय सडक सञ्जालसँग जोडिएको मेलुङ्ग पुग्ने बाटो अझै कच्ची छ । तर जनता खुसी नै छन् । बाटो नहुनुको पीडा लामो समय भोगेका यस भेगका जनतालाई कच्ची बाटोले छोट्याएको दूरी पिच बाटोमा गुड्दाको भन्दा आनन्ददायी लाग्दछ । स्थानीय भन्छन्, ‘बाटोले हामीलाई दुर्गम क्षेत्रबाट सुगममा परिवर्तित गरेको छ । भेड्पु हुँदै मेलुङ्ग–मुडे सडक राष्ट्रिय राजमार्गसँग जोडिएको लामै समय भइसकेको छ, तर बाटो असजिलो छ । बुढापाकाहरु चार दिन लगाएर पुग्थे काठमाण्डु अब त्यो समय छोट्टिएको छ ।’

सत्तरी वर्षअघि नै दोलखा, रामेछाप र सिन्धुलीको केन्द्र रहेको मेलुङ्गमा पूर्व २ नम्बर गोश्वारा अड्डा थियो । उतिबेला जिल्लाहरुलाई गढी, गौंडा र गोश्वारामा विभाजन गरिन्थ्यो । गोश्वारा र गौंडामा प्रमुखका रुपमा बडाहाकिम नियुक्ति गरिन्थ्यो भने गढीमा गभर्नर (जनरल) वा कर्णेल हुन्थे । आधा दशकअघि नै ग्रामीण पहाडी सहरका रुपमा चर्चित मेलुङ्ग किन यत्रो वर्षसम्म दुर्गम रह्यो त ? मनमा प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो । तर उत्तर पाउनु सहज छैन । स्थानीयमा उत्तरभन्दा बढी आक्रोश छ । मेलुङ्गको कथाले राजनीतिक निर्णयले कसरी एउटा भेग नै अविकासको भूमरीमा फस्यो भन्ने बयान गर्दछ । मेलुङ्गको कथा जोडिएको छ प्रजातान्त्रिक आन्दोलनसँग, मुक्ति सेनाले गरेको सशस्त्र युद्धसँग, ०१५ सालमा बनेको नेपाली कांग्रेस नेतृत्वको सरकारसँग र ०१७ सालको राजाको ‘कु’सँग ।

राणा शासनविरुद्ध नेपाली कांग्रेसको मुक्ति सेनाले ०७ सालमा सशस्त्र युद्ध गरेको थियो । यसको बयान नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको इतिहासका पानामा नमेटिने अक्षरहरुले कुँदिएको छ । मुक्ति सेनाको सशस्त्र युद्ध भोगेका र ती घटनाबारे सुनेर हुर्किएका मानिसहरु भन्छन्– ‘खुकुरी, खुँडा, कुटो, कोदालोजस्ता भेटिएजति घरेलु हतियार बोकेर, कांग्रेसीहरु क्या लडेका थिए उतिखेर । जनताले पनि गज्जब साथ दिएका थिए ।’ तर कांग्रेसको इतिहाससँग जोडिएका यी ऐतिहासिक पानाहरु मक्किन थालेका छन् । अक्षरहरु खुइलिन थालेका छन् । नेपाली कांग्रेसको भद्रगोल राजनीतिक अवस्था र वर्तमान राजनीतिमा निष्प्रभावी भूमिकाका कारण सात दशकअघि राणा शासनविरुद्ध छेडिएको युद्धको चर्चा विरलै हुने गरेको छ ।

मुक्तिसेनाले लडेको युद्धको विषयमा कांग्रेस नेता रामहरि जोशीको ‘नेपालको नोभेम्बर क्रान्ति’ पुस्तकमा विस्तृत चर्चा गरिएको छ । जोशी लेख्छन्– माघ १३ गते रामेछाप बिना कुनै रक्तपातले कब्जा भयो र कब्जा गरिएको गोलीगठ्ठाले नै विजयको बढाईं गरियो र सलामी दिइयो । त्यसपछि पूर्व २ नं गोश्वारा मेलुङ्ग कब्जा गर्न जङ्गवीर राईको नेतृत्वमा मुक्ति सेना अघि बढ्यो । मेलुङ्गका बडाहाकिम कप्तान कृपाशुरले बिना कुनै संघर्ष माघ १५ गते आत्मसमर्पण गरिदिए र यसरी मेलुङ्ग पनि बिना कुनै रक्तपात कब्जा भयो । (पृ. ११३, नेपालको नोभेम्बर क्रान्ति¬– रामहरि जोशी)...फागुन ७ गते त्रिभुवनबाट एउटा संयुक्त मन्त्रिमण्डलको घोषणा भएपछि पूर्व २ नम्बरमा पनि सशस्त्र क्रान्ति रोकियो । तर राणाशाहीको कट्टर भक्त गीर्वाण बहादुरले त्यस घोषणाको पनि उल्लंघन गरेर फागुन १० गते अचानक मुक्ति सेनामाथि आक्रमण गर्यो । फलस्वरुप सात जना मुक्तिसेनाका जवानहरु मारिए । आफ्नो मालिकको इशारामा फेरि प्रतिक्रान्ति गर्नेहरुले यहाँ आफ्नो मुन्टो उचाल्न थाले । मेलुङ्ग, चरिकोटमाथि पुनः राणाशाहीका समर्थकहरुको कब्जा भयो र तिनीहरुले कैयन निरपराध जनताहरुको ज्यान लिए । तिनीहरुले यस्तो आतंक मच्चाउन थालेको देख्दा जानता मात्रै किन चुप लागेर बस्थे र तिनीहरुलाई संगठित पारेर जङ्गवीर राई एकचोटि फेरि राणाशाहीका यी अवशेषहरुलाई निमिट्यान्न पार्न अघि सरेर मेलुङ्गमाथि कब्जा गरे । चरिकोटमा घमासान लडाइँ भयो र अन्तमा मुक्ति सेनाकै विजय भयो । (ऐऐ, पृष्ठ ११५)

मुक्तिसेनाले लडेका युद्धको इतिहाससँग जोडिएको मेलुङ्गमा मुक्तिसेनाका जवानहरुले दुश्मनमाथि हमला गर्दा काटिएका थामहरु अझै भेटिन्छन् । भीषण युद्धमा जेजे भेट्टायो छप्काउँदै अघि बढ्दा काटिएका रुखहरु हुन् ती थामहरु भन्छन् स्थानीय । मुक्ति सेनाले युद्ध लड्दा मेलुङ्ग पूर्व २ नम्बरको केन्द्र थियो । मेलुङ्ग गोश्वारा अड्डाका नामले चर्चित थियो यो ठाउँ । बडाहाकिम कप्तान कृपाशुर बस्थे यहाँ । उनैको सुरक्षाका लागि सैनिक दस्ता थियो । बडाहाकिमकै तजबिजमा चल्थ्यो दोलखाको यो भेगदेखि रामेछाप, सिन्धुलीसम्मका थुप्रै गाउँहरु । गोश्वारा हुलाक, वाणिज्य बैंक, प्रहरी चौकी, मौसम विभाग, मलेरिया कार्यालय, स्वास्थ चौकी, सेनाको टुकडी र बारुदखाना, भेटेनरी आदि थुप्रै कार्यालय थिए यहाँ ।

लेकदेखि तामाकोसी नदी छेउसम्मका गाउँलेहरु यहाँ किनबेच गर्न र हाट भर्न आउँथे । बिहान सात बजेबाट सुरु हुने हाट बेलुका अबेलासम्म नै लाग्थ्यो । निकै रमझम हुन्थ्यो । घण्टी झुण्डिएको भाला बोकेर हुलाकी गाउँमा आउँदा बच्चाहरु पछि पछि दगुर्थे । दस दिनमा आइपुग्ने हुलाकीसँग चिठ्ठीपत्रका साथमा हुन्थ्यो राष्ट्रिय अखबार गोरखापत्र । विभिन्न सरकारी अड्डाका नाममा आउने पत्रिका हेर्न गाउँका स्थानीय युवा हुलाकमा ढुकेर बस्थे । भेगभरिमा हवल्दार प्रमुख रहेको एउटै मात्र प्रहरी चौकी थियो । चौकी प्रमुखको प्रभाव यति थियो कि जिल्ला प्रहरी प्रमुख, प्रहरी निरीक्षकका लागि कुखुरा खोज्दै आएकालाई पनि गाउँले ‘हाम्रो हल्दार सापलाई चाहिन्छ दिन्नौं’ भनेर फर्काउँथे ।

तीन जिल्लाको माझ पारेर राखिएको गोश्वारा अड्डा तत्कालीन राजनीतिक दाउपेचका कारण चरिकोट सारिएपछि मेलुङ्गको विकासको गति रोकिएको स्थानीयको आरोप छ । स्थानीय भन्छन्– ‘गोश्वारा अड्डा बसिरहेको भए मेलुङ्ग निकै विकसित भइसक्ने थियो । कांग्रेसले हाम्रो विकासलाई रोकिदिए ।’ स्थानीयमा कांग्रेसप्रति आक्रोश भए पनि मेलुङ्गको अड्डा हट्नुमा कांग्रेस सरकारको भन्दा राजा महेन्द्रको महत्वाकांक्षाले असर गरेको बुझिन्छ । ०१७ सालमा राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित सरकारलाई अपदस्थ गरी सत्ता आफ्नो हातमा लिएपछि ०१८ साल वैशाख १ गते नेपाललाई राजनीतिक र भौगोलिक रुपमा १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा पुनर्संरचना गरे । यसरी जिल्ला र अञ्चल बनाउने क्रममा दोलखा, रामेछाप र सिन्धुली तीन जिल्ला बने । यस अघि यी जिल्लाहरु पूर्व १ नम्बर र पूर्व २ नम्बर भनेर चिनिन्थ्यो । यो निर्णयसँगै मेलुङ्गबाट पूर्व २ नम्बर गोश्वारा अड्डा पनि हट्यो ।

पर्यटकीय एवं धार्मिक स्थल शैलुङ्ग नजिकै रहेको मेलुङ्गको विकासको अर्को तगारो बन्यो माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व । शैलुङ्गको डाँडो नजिकै रहेको र वनजंगल घना हुँदा मेलुङ्ग माओवादीहरुका लागि राम्रो सेल्टर थियो । त्यसैले यहाँ माओवादीहरुको आवतजावत व्यापक थियो । ०५६ सालमा माओवादी आक्रमणपछि मेलुङ्गमा रहेको चौकी हट्यो । चौकी हटेपछि सुरक्षाका कारण देखाउँदै बैंक पनि सारियो । घर छेउमै रहेको राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक सारिएपछि सबैभन्दा मारमा परे ज्येष्ठ नागरिकहरु । देश र समाजका लागि आफ्नो युवा उमेर खर्चिएका वृद्धवृद्धाहरु सरकारले दिने पेन्सन त्यही बैंकमार्फत बुझ्दथे । बैंक सारिएपछि सकसपूर्ण यात्रा गरेर चरिकोट पुग्नुको विकल्प रहेन । अहिले एक घण्टाको पैदल दूरीमा रहेको गाउँ भेड्पुमा छ सानिमा बैंक । यसैलाई सुविधा ठानेका छन् मेलुङ्गवासीले ।

तामाकोसी-मन्थली सडकबाट जम्मा आठ किलोमिटरको दूरीमा रहेको मेलुङ्गमा स्वास्थ चौकी छ तर चिकित्सक छैन । अहेवको भरमा चलेको छ स्वास्थचौकी । बाटो खुलेपछि तेङिमा–दाडोमा लामा स्मृति प्रतिष्ठानले एम्बुलेन्स सञ्चालनमा ल्याएको छ । नत्र गाह्रोसाह्रो पर्दा बिरामीलाई स्ट्रेचरमा बोकेर शीतलीसम्म पुर्याउनुपथ्र्यो । खानेपानीको सुविधा छ तर त्यो पानी शुद्ध रहे–नरहेको जाँच्ने निकाय छैन । पर्यटकीय स्थल शैलुङ यहाँबाट नजिकै छ ।

गौरीशंकर र अन्य हिमालहरुको सुन्दर हिमश्रृंखला आँखा अगाडि उभिएजस्तो देखिने भएर पनि पूर्वाधारको कमीले पर्यटन विकासको अवधारणा अझै कोरिएको छैन । गाउँपालिकाको बजेटले खन्न थालिएको बाटो कहिले कालोपत्रे हुने हो ठेगान छैन । गाउँका घरहरु धेरैजसो रित्ता छन् भएकामा पनि वृद्धहरु र महिलाहरु धेरै भेटिन्छन् । दक्ष युवा जनशक्ति सम्भावनाहरुको खोजमा सहर पसेका छन्, विदेश भासिएका छन् । गाउँमा मान्छे घट्न थालेपछि स्थानीय बजार सुकेका छन् । मेलुङ्गका स्थानीय भन्छन्– केन्द्रले गरेको एउटा राजनीतिक निर्णयले गर्दा हाम्रो गाउँ अविकसित र दुर्गम बन्यो । नत्र अहिले यो ठाउँ ठूलो र समृद्ध सहर बनिसक्थ्यो । हामी पनि आर्थिक रुपमा सम्पन्न हुने थियौं ।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७७ १४:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अहिले नगरे कहिले गर्ने ?

उपत्यकाका काँठमा थपिने नयाँ सहरले चाप बढ्ने प्राचीन सहरलाई नै हो । किन थपिँदै छन् नयाँ सहर यहाँ ? उपत्यकावासी प्रश्न गर्दै छन् । तर जवाफ दिने निकाय कमिसन आउने दिवास्वप्नमा मस्त छ ।
शिशिर वैद्य

सहरको प्राचीन बजार असनमा बहस चलिरहेको छ– अहिले नगरे कहिले गर्ने ? युवा एकजुट भएका छन् । तात्तिएका छन् । फुटपाथ पसलले अस्तव्यस्त बनाएको असनलाई व्यवस्थित बनाउने शंखनाद गरेका युवालाई प्रौढहरू प्रोत्साहित गर्दै छन् । भन्दै छन्– ‘ठीक गर्‍यौ । असनमा हुने भीडको मूल कारक यिनीहरू नै हुन् ।’

काठमाडौंको मूल बजार हो असन । यहाँ जन्मदेखि मृत्युसम्म आवश्यक सबै सामान पाइन्छन् । बिहानभरि लाग्ने फुटपाथ बजार असनको शोभा हो । खुसीबूं, चमती, काभ्रेस्थली, धर्मस्थली, गोंगबुँ, टोखा, इचंगु, थिमी आदि काँठ र वरपरका खेतबारीमा फलेका तरकारीको मूल बजार यही हो । डोकामा साग र तोरी, खर्पनमा काउली, चम्सुर र पालुंगो बोकेर ठाउँठाउँ बिसाउँदै आइपुग्ने किसान । स्वाँ माला भन्दै घरघर डुलेर फूल बेच्न आइपुग्ने गथुहरू । भक्तपुरको जुजुधौ, फर्पिङको आलुबखडा, छैमलेको नास्पाती, टोखाको चाकु बोकेर मिर्मिरेमै आइपुग्थे किसानहरू उहिले । यो क्रम कहिले सुरु भयो, यसै भन्न सकिन्न । संख्या पातलिएको छ । उनीहरू आउने क्रम रोकिएको छैन । सहर यी व्यापारी र किसानको पदचापसँगै ब्युँझिन्छ । काँठका यी व्यापारीका ठाउँ फुटपाथ व्यापारीले लिएका छन् । मिर्मिरेमै आउने किसानहरूसँग सस्तोमा किनेर नाफा खान पल्केका छन् यी बिचौलियाहरू । बजार बस्न नदिए पनि हातहातै बेच्नेहरूको भीड कायमै छ ।

असनको फुटपाथ बजारको शोभा हराएको छ आजभोलि । तरकारी बजार विस्थापित भएको छ । तर के पाइँदैन यहाँ ? हरेक चिज पाइन्छ सडकमा । जुत्ता, मोजा, पाइन्ट, सर्ट, साडी, चप्पल, रुमाल, तन्ना, मास्क, ट्राउजर, काइँयोदेखि मुसा–साङ्लो मार्ने औषधिसम्म पाइन्छन् सडकमा । फुटपाथ व्यापारीहरूको यो भीड स्थानीय र सहरका लागि टाउको दुखाइ बनेको छ । कतिलाई व्यवस्थित गर्ने ? कहाँ मात्र व्यवस्थापन गर्ने ?

मनमोहक सहर काठमाडौंले रूप फेरेको छ । आधुनिक बन्ने होडमा सुन्दरता गुमाएको छ । वाग्मती, विष्णुमती, इच्छुमती, रुद्रमतीमा सफा पानी बग्थ्यो कुनै समय । वर्तमान पुस्ता यो कुरा पत्याउन चाहँदैन । सधैं फोहर बगेको देखेको पुस्ताले यो कुरा पत्याओस् पनि कसरी ? ढलमती बनेका छन् यी सबै खोला । काँठका खेतीयोग्य जमिन नयाँ सहरले ढाकेको छ । काठमाडौंका रैथाने भन्नेहरूका लागि यी नयाँ सहर बिराना बस्ती हुन् । उपत्यकाको प्राचीनताले यी बस्तीलाई चिन्दैन । नयाँ सहर, नौला मानिस अनि अर्थहीन नामहरूले सुसज्जित छन् यी नयाँ बस्ती । यी बस्तीमा देशभरिका मानिस भेटिन्छन् । पूरै देश ओइरिएपछि सहरमा भीड बढ्नु स्वाभाविक हो । सरकार अझै सहर थप्दै छ यो खाल्डोमा । उपत्यकाका काँठमा थपिने यी नयाँ सहरले चाप बढ्ने उही प्राचीन सहरलाई नै हो । किन थपिँदै छन् नयाँ सहर यहाँ ? उपत्यकावासी प्रश्न गर्दै छन् । तर जवाफ दिने निकाय कमिसन आउने दिवास्वप्नमा मस्त छ ।

कोरोना संक्रमणको त्रासले बन्द सहर मन्द खुलेको छ । लकडाउनलाई ‘लुजडाउन’ गरिएको छ । यससँगै उपत्यका छिर्नेको भीड बढेको छ । संक्रमण दिनानुदिन फैलिएसँगै मान्छेले मान्छेलाई मान्छे देख्न छाडेको छ सहरमा । सद्भाव र आतिथ्यका लागि सधैँ तत्पर हुने सहर ढोका थुनेर बसेको छ । कोरोना संक्रमणको त्रासलाई पढेलेखेका, बुद्धिमान् र सभ्य भन्नेहरूले नै अतिरञ्जित पारेका छन् । सजग भएजस्तो, सचेत बनेजस्तो गरी डराएका छन् उनीहरू । वैज्ञानिकहरूले भनेका, विज्ञहरूले सुझाएका उपायमा विश्वास गर्दैन सहर । आफैं विज्ञ छन् यहाँ जो–कोही । कोरोना मान्छेबाट मान्छेमा सर्छ । यो नयाँ प्रकारको रुघा हो । तर यसका लागि माध्यम जरुरी हुन्छ । त्यसैले मास्क, व्यक्तिगत दुरी अनिवार्य छ । महँगा साबुनको अत्यधिक खपत हुने सहरलाई हात धुन सिकाउन नपर्ने हो । तर रेडियो, टीभी, पत्रपत्रिका र सामाजिक सञ्जाल हात धुन सिकाउँदै छन् । मास्क लगाउन सम्झाउँदै छन् । तर पनि सहर हरेक मान्छेलाई शंकाको चस्मा लगाएर हेर्छ । सहरमा मनोवैज्ञानिक त्रास बढेको छ । विज्ञहरू भन्दै छन्, यो विश्व परिवर्तन हुने समय हो । महामारीबाट पार लागिसकेपछिको विश्व अलग हुनेछ । अर्थतन्त्र फेरिनेछ । मानिसहरूको व्यवहार फेरिनेछ । हाम्रो सहरको चरित्र अजिबको छ । यो फेरिन खोज्दैन । तर चलायमान् छ । लकडाउनमा पनि चलिरहेकै थियो, भित्रभित्रै ।

असनमा फुटपाथेहरू प्रहरी देख्यो कि भाग्छन् । अन्यत्र सहरबजारमा साहुजीहरू प्रहरी भ्यान देखेपछि सटर तान्छन् । लुकामारी चलिरहेको छ सहरमा । असनमा सही चर्चा चलेको छ । अहिले नगरे कहिले गर्ने ? कोरोना संक्रमण महामारी हो । महामारीको औषधि पत्ता लागिसकेको छैन । अवस्था बिग्रन नदिन मानिसको व्यवहारले ठूलो भूमिका खेल्छ । त्यसैले भनिँदै छ, लकडाउनलाई लुजडाउन गर्दा होस पुर्‍याउनुपर्छ । नत्र तीन महिना लामो लकडाउन व्यर्थ हुनेछ । सहरको पर्याय हो भीड । बजारमा भीड, बैंकमा भीड, बसमा भीड, माइक्रोमा भीड, मन्दिरमा भीड, जात्रापर्वमा भीड । सार्वजनिक यातायातको प्रयोग गर्नेहरूका लागि भीडको अनुभव अनिवार्य छ सहरमा । यसको विकल्प छैन । ‘लुजडाउन’ रणनीति बनाउँदा निकै होस् पुर्‍याउनुपर्छ यहाँ । सहर–बजार अनि सार्वजनिक यातायातको भीड व्यवस्थापन गर्ने सुनौलो अवसर हो अहिले । फुटपाथका पसल हटाउने अभियान भीड नियन्त्रणको एउटा पाटो मात्रै हो । संक्रमण फैलाउन भीडको भूमिका अहम हुन्छ । सहरले अब व्यवहार फेर्नुपर्छ । भीडलाई पर्याय बनाएर संधैँझैं चल्न खोजे जोखिम बढ्छ । जोखिम कोरोना संक्रमणको मात्रै होइन, अन्य पनि छन् । गल्लीको मुखमा फुत्त फोहरको पोको फालेर मुख लुकाउँदै लुसुक्क हराउने समाज छ यहाँ । महामारी यत्तिकै फैलिने होइन, लापरबाहीले फैलिने हो । यो बुझाउने राम्रो अवसर पनि हो अहिले ।

टेम्पो र माइक्रो सहरका गल्लीमा छिर्न सहज यातायात साधन हुन् । यी सार्वजनिक यातायातमा यात्रा गरेकाहरूलाई यसको यात्रा अनुभव सुनाइरहनै पर्दैन । व्यक्तिगत दुरी राख्न पर्याप्त ठाउँ नै नहुने यस्ता सार्वजनिक यातायात कसरी सञ्चालनमा आउलान् ? निर्विकल्प छन् कतिपय सहरबासी । कसरी सम्भव होला उनीहरूको यात्रा ? यी कोचाकोच यातायातमा यात्रा गरेको सम्झिँदा पनि आङ सिरिंग हुन्छ अहिले । पछिल्ला केही वर्षमा सहरमा यातायात व्यवस्थाले फड्को मारेको छ । नयाँ–नयाँ सार्वजनिक बस सञ्चालनमा आएका छन् । बस नयाँ आउँदैमा भीड नहुने होइन रहेछ । सहरबासीको आचरणमा परिवर्तन नआएसम्म र सरकारले सार्वजनिक यातायातको यात्रु ओसार्ने नीतिमा कडाइ नगरेसम्म भीड घट्नेछैन । केही विकसित देशले सार्वजनिक यातायातमा सिट क्षमताको आधा मात्रै यात्रु ओसार्ने अनुमति दिएर ‘लुजडाउन’ गरेका छन् । त्यहाँ सार्वजनिक यातायात सरकारमातहत चल्छन् । व्यवसायीले चलाए पनि नीति–नियम कडा छन् ।

हामीकहाँ सार्वजनिक यातायातको जिम्मा निजी व्यवसायीले लिएका छन् । नेताहरू थुप्र्रै निजी व्यवसायीका साझेदार छन् । भन्सार छुट, राजस्व छुट, वार्षिक करमा छुट पाइरहेका सार्वजनिक यातायातको सार्वजनिक दायित्व यात्रु ओसार्नु मात्रै पक्कै होइन । सुरक्षित, व्यवस्थित र सुविधाजनक ढंगले सेवा दिनु पनि हो । जुन एक प्रतिशत पनि पालना भएको छैन । सार्वजनिक यातायातलाई व्यवस्थित बनाउने यो सही अवसर हो । यसमा सबैभन्दा बढी दायित्व यातायात व्यवसायीको हुन्छ । सरकारको हुन्छ । यात्रुको पनि हुन्छ । तर नीति निर्माता नै सार्वजनिक व्यवसायीको साझेदार बनेपछि नाफाका लागि मान्छे कोच्दा बोल्ने कसले ? सहरका जनताले सिक्नुपर्ने, सिकाउनुपर्ने, बुझ्नु/बुझाउनुपर्ने यस्तै समयमा हो । अहिले पनि नसिके कहिले सिक्ने ? अहिले पनि नबुझे कहिले बुझ्ने ? सहर आफैं बुझक्कड छ । विज्ञहरूको कमी छैन यहाँ । चिया चौतारीमा गफ छाँट्ने विज्ञहरू सर्वज्ञानी ठान्दछन् आफूलाई यहाँ । सहर यिनै सर्वज्ञानीहरूले चलाइरहेका छन् । फुटपाथे व्यापारीको पीडा देख्दैनन् उनीहरू । गामा र पाखे भन्छ सहर यी फुटपाथ व्यापारीलाई । किन बढ्दै छन् सहरमा यिनीहरूको भीड ? किन अनेक अवहेलना सहेर पनि भागीभागी, लुकीलुकी, फर्कीफर्की आउँछन् उनीहरू सहरमा ? यसको जवाफ खोज्ने फुर्सद छैन सहरलाई ।

आफूलाई ‘लक’ गरेर घरभित्र मस्त बसेको छ सहर । फुटपाथ व्यापारी गरिब होइनन्, न्यून आय भएका इलमीहरू हुन् । सहरका गल्लीहरूमा लाखौं यस्ता मानिस डेरा लिएर बसेका छन् । डम्बर गन्धर्व लकडाउनको अप्ठ्यारोमा सहरमा बाँचेका तिनै गरिबको पीडा गाउँदै भन्छन्…–

कोरोना भाइरस छोए नि सर्ने

लकडाउन भयो खै अब के गर्नी...

सारा सटर लाग्या छ ताला

काम छैन हजुर गरिबले के खाला ?

प्रकाशित : असार ७, २०७७ १४:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×