‘तेस्रो आयाम बेठिक थिएन’

पर्वत पोर्तेल

(दार्जिलिङ) — सन् साठीको दशकमा दार्जिलिङमा तेस्रो आयाम सुरु भयो । साहित्यप्रतिको फरक बुझाइ र लेखाइका रूपमा इन्द्रबहादुर राई, ईश्वर बल्लभ र बैरागी काइँलाले साहित्यको नयाँ शैलीका रूपमा यसलाई अघि बढाए । तेस्रो आयाम थालनीको झन्डै ६ दशकपछि बैरागी काइँलालाई लागेको छ, ‘हामीले भनेको बेठिक रहेनछ ।’ तेस्रो आयामका प्रवर्तकमध्येका एक इन्द्रबहादुर राईको स्मृतिग्रन्थ ‘इन्द्राख्यान’ सार्वजनिक गर्न दार्जिलिङ आइपुगेका काइँला भन्दै थिए, ‘हामीले त्यो बेला कल्पना गरेका कुरा अहिलेको साहित्यमा प्रयोग हुन थालेको छ ।’ 

८ सय ८८ पृष्ठको स्मृति ग्रन्थमा करिब असी बढी स्रष्टाका सिर्जना समेटिएका छन् । राईको करिब डेढ वर्षअघि दार्जिलिङमा निधन भएको थियो । काइँलाले दार्जिलिङमा तेस्रो आयामका सुरुवाती दिनहरू सम्झिए । आफ्ना सहयोद्धा र ती दिनहरू सम्झिएर नोस्टाल्जिक पनि बने । उतिबेला प्रवर्तकहरूले ‘तेस्रो आयाम’ पत्रिकासमेत प्रकाशित गरेका थिए । तेस्रो आयाम नामचाहिँ काइँलाले जुराएका थिए । ‘हामी के लेख्नेभन्दा पनि कसरी लेख्ने भनेर गयौं,’ उनले थपे, ‘कसरी लेख्ने भन्ने कुरा नै हाम्रा लागि जीवनको दर्शन बन्यो ।’

उनका अनुसार ‘त्यो बेला खोजेको चिज ‘वस्तुता’ रहेछ । वस्तुको सार–तत्त्वचाहिँ के हो ? त्यो खोज्या रहेछ । लेखिसकेको कविताको आफ्नै अस्तित्व हुन्छ र त्यसलाई वस्तुताभन्दा रहेछौं हामी त्यतिबेला ।’ इन्द्रबहादुर राईले चाहिँ उतिबेला नेपाली साहित्यिक चिन्तनको नेतृत्व गरेको उनले सुनाए । उनका अनुसार राईले नेपाली साहित्यको सैद्धान्तीकरण गर्ने प्रयत्न गरेका थिए । यसलाई आउँदो पिँढीले निरन्तरता दिन जरुरी छ । तेस्रो आयामपछि राईले लीला लेखन नामको नयाँ साहित्यिक आन्दोलन सुरु गरेका थिए । यसलाई कृष्ण धरावासी, कृष्ण बराल, रत्नमणि नेपालले अनुसरण गर्दै आएका छन् । ‘तेस्रो आयामपछि लीला लेखन पनि दार्जिलिङबाटै सुरु भयो,’ काइँलाले सुनाए, ‘दार्जिलिङमा रोपिएको यो बीउ, झापामा उम्रियो ।’

लीला लेखन सुरु भएपछि नेपाल तथा भारतीय नेपाली साहित्यिक वृत्तमा ठूलो तरंग प्रदान भएको स्मरण गर्दै काइँला थपे, ‘खासगरी प्रगतिवादी साहित्यकारहरूले यसलाई एक आँखाले हेर्न सक्दैनन् ।’ सन् १९६३ ताका समालोचक गणेशबहादुर प्रसाईंले दार्जिलिङमा भेट गराइदिएका थिए, राई, काइँला र ईश्वर वल्लभको । यी तीन हस्तिबीचको भेटबाटै तेस्रो आयाम जन्मियो । साठीको दशकमा यसले नेपाली साहित्यमा एउटा ठूलो आन्दोलनको रूप लियो । तेस्रो आयामको उद्देश्य लेखाइमा लम्बाइ, चौडाइ, मोटाइ र गहनता हुनुपर्छ भन्ने थियो ।

प्रकाशित : कार्तिक १, २०७६ ०९:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कठिन दान गर्न लुम्बिनी

मनोज पौडेल

(लुम्बिनी) — श्रीलंकाको कुर्नागलका पियतिलक वण्डार एक दशक पुरानो चाहना पूरा भएपछि दंग देखिन्थे । बुधबार बिहान ५ नबज्दै उनले नुहाइधुहाइ सफा कपडा लगाए । गौतम बुद्धको दाँत रहेको मुलुकबाट बुद्ध जन्मस्थल आउन पाउँदा पुण्य सञ्चय गरेको उनको विश्वास थियो । 

कोलम्बोबाटै आएकी श्रीकान्ति इदिभिमले पनि लुम्बिनीको बखान गरिन् । उनले पनि यहाँ चिवर दान गरेर शान्ति सञ्चय गर्न पाउँदाको खुसी पनि सुनाइन् । ‘यस्तो दानले मनभित्रैबाट भ्रातृत्व, करुणा र सद्भाव बढाउन उत्प्रेरित गरेको छ,’ उनले भनिन्, ‘दानपछि विगतमा नजानेर गरेको कमजोरीबाट मुक्त हुने हाम्रो विश्वास छ ।’

श्रीलंकाका विभिन्न स्थानबाट आएका ९० उपासक लुम्बिनी आएर यसरी नै दान गरे । बर्सेनि बौद्धमार्गीहरू श्रीलंकाबाट दानका लागि आउँछन् । यसलाई कठिन दान भनिन्छ । श्रीकान्तिका अनुसार श्रीलंकामा बौद्धधर्मावलम्बीको महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा ‘तीनमहिने वर्षावास’ मनाइन्छ । यसै क्रममा ‘कठिन दान’ गर्नुपर्ने हुन्छ । ‘सात दिनको यात्रा गरेर यहाँ आएँ,’ उनले भनिन्, ‘फेरि सातै दिनको यात्रा गरेरै फर्किन्छौं ।’ कठिन दानकै लागि १० वर्षे बालकदेखि ७५ वर्षे वृद्धसम्म लुम्बिनी आएका छन् । उनीहरूका अनुसार तीन महिना वर्षावासमा भिक्षुहरू अनुशासनमा बस्छन् । भिक्षा मागेर खान्छन् । साँझ–बिहान ध्यान बस्ने र परित्रान पाठ गर्ने गर्दछन् । त्यस बेला धर्म देशना गर्दै पूजाआजा गर्छन् ।

कठिन साथ भिक्षुका नीति–नियम पालना गरेर (विनय कर्म) वर्षावास पूरा गर्नुपर्ने भएकाले कठिन दान भनिएको हो । महाबोधी सोसाइटी अफ भारत लुम्बिनी शाखाद्वारा कठिन दान कार्यक्रम गरिएको हो । उनीहरूले पहिलो दिन मंगलबार दिनभरि पूजाआजा गरेका थिए । साँझ ६ देखि राति १२ बजेसम्म शान्तिका लागि नेपाली, श्रीलंकाली, म्यान्मार र थाई भिक्षुले महापरित्रान पाठ गरे । बुधबार बिहान पूजा गर्न मायादेवी मन्दिर जाँदा श्रीलंकाबाट ल्याइएको कठिन चिवरलाई पवित्र बाकसमा राखी सिँगारेर लगिएको थियो । पवित्र अष्टधातु पनि सिँगारेर मायादेवी मन्दिरमा लगेर पूजाआजा गरिएको थियो । मन्दिर परिसरको अशोकस्तम्भ आसपास चारैतिरबाट फूलले सिँगारेर चिटिक्क बनाइएको थियो । पूजापछि मायादेवी मन्दिरबाट महाबोधी कार्यालयसम्म झाँकीसहित शान्ति पदयात्रा पनि निकालिएको थियो ।

शान्ति पदयात्रापछि कठिन पूजा गरिएको थियो । उक्त अवसरमा शिल प्रदान गरियो । धर्मदेशना दिइयो । यसपछि वर्षावास बसेका भन्ते बी नन्दलाई उनका शिष्यले भिक्षुले लगाउने पहेंलोवस्त्र (चिवर) र भिक्षा पात्र दान गरे । त्यस्तै उपासकले श्रीलंकाबाटै ल्याएको चिवर दान गरे । कसैले अष्टपरिकार दान गरेका थिए । भिक्षुले लगाउने पहेंलो वस्त्र (चिवर) र भिक्षा पात्रलाई चिवर दान भनिन्छ । अष्टपरिकारमा भिक्षुका लागि आवश्यक कपाल र दारी खौरने समान, भित्री बाहिरी कपडा, सियो–धागोलगायत ८ सामग्री हुन्छ । चिवर दानपछि भन्तेलाई भोजन दान गरिएको थियो । कार्यक्रमका मूलगन्ध कोटि विहार वाराणसी भारतका प्रमुख भन्ते धम्मरतन महाथेरो प्रमुख अतिथिका रूपमा थिए ।

प्रकाशित : कार्तिक १, २०७६ ०९:४५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT