भोजपत्रमा चण्डी- साहित्य/विविध - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भोजपत्रमा चण्डी

सुनीता साखकर्मी

काठमाडौँ — ‘ममी, यसमा के लेखेको पढेर सुनाउनुस् न,’ भोजपत्रमा लेखिएको सूक्ष्माक्षरको ‘चण्डी’ तिर देखाउँदै आठवर्षे एनिज अभ्युदयले सोधेपछि आमा श्वेता अकमकिइन् । निकैबेर घोरिएर हेरेपछि उनले जवाफ दिइन्, ‘यो कुन लिपिमा लेखिएको नै थाहा भएन, पढ्नै गाह्रो भो ।’ 

राष्ट्रिय अभिलेखालयमा शुक्रबारसम्म चल्ने फोटो प्रदर्शनीमा राखिएका ऐतिहासिक कागजात ।

श्वेता मात्रै होइन, राष्ट्रिय अभिलेखालयको पाँच नम्बरको कोठामा जारी फोटो प्रदर्शनीमा भेटिएका अधिकांश यस्तै अन्योलमा परे । अभिलेखालयमा पुराना अभिलेखका अंशहरूको फोटोहरू प्रदर्शनीमा राखिएको छ । पेसाले अधिवक्ता श्वेता आफ्नो कक्षा २ मा पढ्ने छोरा लिएर आएकी थिइन् । ‘कुनै नेपालीजस्तो, कुनै संस्कृत जस्तो, कुनै त बुझदै नबुझिने,’ श्वेताले भनिन्, ‘यसमा केही महत्त्वपूर्ण कुरा लेखिएको होला तर पढ्नै आएन ।’ देशको इतिहास यिनीहरूमै लेखिएको हुनसक्ने उल्लेख गर्दै उनले यो लिपि पढ्न नआउनु विडम्बना भएको सुनाइन् ।



बीचबाट सुरु गरी गोलाकार रूपमा लेखिएको चण्डीको अक्षर यति सूक्ष्म थियो कि, यो पढ्न जो कोहीलाई गाह्रो हुन्थ्यो । यसमा लेखिएको लिपि पनि कुन हो भन्ने खुलेको थिएन । पढ्न नआए पनि ती फोटाहरूमुनि लेखिएको जानकारी श्वेताले छोरालाई सुनाउँदै गइन् । प्रदर्शनीमा राखिएका लिपिहरू अहिले प्रचलनमा नभएको कारण पनि यो समस्या आएको श्वेतालाई लाग्छ । आफूलाई पढ्न नआएपछि यसमा के लेखिएको रहेछ भनेर अन्य भाषाविद् एवं संस्कृतिविद्मा भर पर्नुपर्ने उनले बताइन् ।


‘आफैंले पढ्न जानेको भए अरूको भर पर्नै पर्दैनथ्यो,’ श्वेताले भनिन्, ‘अरूले व्याख्या गर्दा ऐतिहासिक, धार्मिक कुराहरूलाई अपव्याख्या पनि गरेको हुनसक्छ । आफैंले पढ्दा जति बुझिन्थ्यो, अरूको भर पर्दा अरूको अनुसार हामी चल्छौं ।’ पुराना लिपिहरू जान्नुपर्नेमा जोड दिँदै उनले भनिन्, ‘लिपि जान्दैमा नराम्रो हुन्न ।’


तिलगंगाका रोशन पासवान पनि प्रदर्शनीमा भेटिए । सूचना प्रविधि विज्ञानतर्फ स्नातक तहमा अध्ययन गरिरहेका उनलाई अभिलेखमा लेखिएको फन्टले आकर्षित गर्‍यो ।



‘पहिले अ पनि अर्कै तरिकाले लेखिँदो रैछ,’ उनले भने, ‘पहिलेको टाइपिङ र फन्टहरू कस्तो भिन्नै रैछन् † अहिलेकोमा यस्तो छैन ।’


राष्ट्रिय अभिलेखालयमा प्राप्त कागजमा लेखिएको ग्रन्थमध्ये सबैभन्दा पुरानो काश्मीरतिर प्रचलनमा रहेको शारदा लिपिमा लिपिकृत बौद्ध ग्रन्थ ‘कारण्डव्यूह’ देखि पशुपति तिलगंगास्थित संवत् ३८९ को लिच्छवि अभिलेख छापको उतार, राजा मानदेवले आफ्नी आमा राज्यवतीको नाममा राख्न लगाएको वामन मूर्तिको पादपीठमा रहेको अभिलेखका पनि अंशहरू प्रदर्शनीमा राखिएका छन् ।


पूर्वीय दर्शन बढी तन्त्र, मन्त्रहरूमा पनि केन्द्रित छ । नेपालमा पनि यसलाई निकै महत्त्व दिइथ्यो । पहिलेको समयमा यस्ता तन्त्र–मन्त्रमा झनै विश्वास भएको प्रदर्शनीमा राखिएका तन्त्र–मन्त्रसम्बन्धी पुस्तकहरूले पुष्टि गर्छन् । काला मन्त्रहरूबाट बच्नका लागि साँचो खोल्ने ग्रन्थको अंश राखिएको छ । यहाँ राखिएको धारणी संग्रहअन्तर्गतको एक धारणी ‘रत्नकेतुधारणीनाममहायानसूत्र’, जसको पाठ गर्नाले विघ्न बाधा हट्ने र सौभाग्य प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ ।


नवौं शताब्दीमा उत्तरलिच्छवि लिपिमा लेखिएको शैव तन्त्र विद्याको ग्रन्थ ‘निरवासतत्त्वसंहिता’, नेपाल संवत् ७९५ मा तन्त्र विषयक ग्रन्थ ‘तारोभक्तिसुधार्णव’, शैवतन्त्रको प्रसिद्ध ग्रन्थ ‘कालोत्तरतन्त्र’, तन्त्र विषयक ग्रन्थ ‘निर्देशतन्त्र’, बौद्ध तन्त्र विषयको ताडपत्र ग्रन्थ ‘चक्रसंवरतन्त्र’ र ‘चतुष्पीठतन्त्र’ का अंशहरू पनि प्रदर्शनीमा राखिएका छन् । पञ्चाक्षर सूत्रमध्येको एक ‘महासहस्रप्रमर्दननामसूत्र’ ग्रन्थ पनि प्रदर्शनीमा छन् ।


त्यस्तै चिकित्सा र आयुर्वेदसम्बन्धी पुस्तकहरू पनि छन् । ने.सं २८ अर्थात् ई. सं ९०८ मा लेखिएको आयुर्वेद विधाको प्राचीन ग्रन्थ ‘लङकावतार’ मा क्रियाविधि, घृतविधि, प्राणविधि आदि आयुर्वेदीय पद्धतिहरू उल्लेख गरिएका छन् । त्यस्तै नेपाल संवत् ८३८ को योग विषयको ग्रन्थ ‘सिद्धान्त पद्धति’ को गाताचित्र पनि देख्न सकिन्छ ।


प्रदर्शनीमा रञ्जना लिपि, उत्तर लिच्छवि लिपि, बंगाली लिपि, गिल्गिट लिपि, पाली भाषामा लेखिएको, मैथिली लिपि, हरिताल लेपित थ्यासफु, ब्राम्ही लिपिमा लेखिएका अभिलेखहरू तथा प्राचीन पुस्तकहरू छन् । विश्वमै दुर्लभ हस्तलिखित ग्रन्थ ‘कृद्भाष्य’, बौद्ध ग्रन्थ ‘सद्धर्मपुण्डरिकसूत्र,’ संवत् १०७६ मा लेखिएको वाल्मीकि रामायण, सन् १३८० मा जयस्थिति मल्लको समयमा लेखिएको नेपालको पहिलो कानुनसम्बन्धी पुस्तक ‘न्यायविकासिनी’, १९ औं शताब्दीको अन्त्यतिर नेपाली भाषामा लेखिएको स्वस्थानी कथालगायत पनि छन् ।


राजा स्रोङचेन गोम्पो र भृकुटीका बारेमा वर्णन गरिएको ‘मिलाइ गुर्बुम, लेउधुन्मा माणिका बुम’, १८१४ पुसमा काठमाडौंका राजा जयप्रकाश मल्लले पृथ्वीनारायण शाहलाई भोटमा गोर्खा र काठमाडौंका वकिल राख्नेबारे लेखेको धर्मपत्र, २००७ फागुन ७ गते गठन भएको मन्त्रिमण्डलको सूची पनि प्रदर्शनीमा छन् । भोट सरकार ‘गान्देन फोडाङ’ को सय रुपैयाँको नोट, नेपाल–भोट युद्धको ऐतिहासिक सामग्री, १९५८ जेठ ३ गते छापिएको गोरखापत्रको प्रथम अंक, विसं १९१० को मुलुकी ऐन, २०३६ को जनमत संग्रहका बेला राष्ट्रिय चुनाव आयोगबाट लिएको मेची अञ्चलको मतदाता नामावली पनि प्रदर्शनीमा

देख्न सकिन्छ ।


पुराना ग्रन्थहरू थप नबिगार्ने हेतुले प्रदर्शनीमा तिनका फोटाहरू मात्रै राखेको अभिलेखालयका प्रमुख अभिलेख अधिकृत निरन कुमार राजवंशीले बताए ।


‘यी पुस्तकहरू चाहिएमा हामी प्रतिलिपि दिन्छौं,’ उनले भने, ‘हामीकहाँ शैक्षिक तथा प्राज्ञिक क्षेत्रका मानिसहरू खोज अनुसन्धानका लागि आउनुहुन्छ । त्यसैले हामीकहाँ यस्ता पुस्तकहरू छन् भन्ने जनाउ दिन प्रदर्शनी गरेका हौं ।’ प्रदर्शनी शुक्रबारसम्म चल्नेछ ।

प्रकाशित : आश्विन २६, २०७५ ०९:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मदन पुरस्कार र जगदम्बा–श्री प्रदान

कान्तिपुर संवाददाता

ललितपुर — महिला अधिकारका लागि आफूसहित ६७ अनुयायीसँगै जीवन त्याग गरेकी योगमाया न्यौपानेमाथि लेखिएको ‘योगमाया’ उपन्यासका लागि नीलम कार्की निहारिकालाई वर्ष २०७४ को मदन पुरस्कार प्रदान गरिएको छ ।

उपन्यासकार नीलम कार्की निहारिकालाई मदन पुरस्कार अर्पण गर्दै मदन पुरस्कार गुठीका अध्यक्ष कुन्द दीक्षित । (तल) बालसाहित्यका स्रष्टा शान्तदास मानन्धरलाई जगदम्बा–श्री प्रदान गरिँदै । 

बिहीबार पुरस्कार ग्रहण गरेपछि नीलमले भनिन्, ‘योगमायाको साहस र योगदानलाई समाजमा परिचित गराउने मेरो सानो प्रयासले मात्र उनको पूर्ण सम्मान हुँदैन । उनले परिकल्पना गरेको ‘धर्मराज्य अर्थात् सुशासन’ स्थापना भएपछि मात्रै उनको युद्धको विश्राम र उनको सच्चा सम्मान हुनेछ ।’

पाटनढोकास्थित रातो बंगला स्कुलको कमलमणि थिएटरमा आयोजित पुरस्कार वितरण समारोहमा नीलमलाई मदन पुरस्कार र साहित्यकार शान्तदास मानन्धरलाई जगदम्बा–श्री पुरस्कार प्रदान गरियो । मदन पुरस्कार गुठीका अध्यक्ष कुन्द दीक्षितले दुवैको आरती उतार्दै माला पहिर्‍याएर जनही २ लाख
रुपैयाँ अर्पण गरे । पुरस्कृत सर्जकलाई तोया गुरुङ, रमेश खकुरेललगायतले गुठीको चलनअनुसार सिटबाट ‘उल्क्याएर’ स्टेज चढाएका थिए । दुवैलाई ब्यौला (बेहुला) सम्बोधन गरिएको थियो ।
कार्यक्रममा नीलमले निकै भावुक भएर परिवार, साथीभाइ, प्रकाशक र गुठीप्रति आभार व्यक्त गरिन् ।

जगदम्बा–श्री पाएका शान्तदास भने आफूलाई हौसला मिलेको बताइरहेका थिए । उनले भने, ‘बालबालिकाका लागि काम गरेकाले मैले देशका पूर्व र पश्चिमका धेरै जिल्ला पुगेर देश चिन्न पाएँ । यही कारण आजा मैले कहिल्यै नचिताएको ऊर्जा पाइरहेको छु ।’ २०१५ सालमा गोपालप्रसाद रिमालले आफूलाई नेपाली भाषामा लेख्न भनेपछि आफू बालसाहित्यतर्फ लागेको उनले स्मरण गरे ।

समाजले कम देखेका, कम लेखेका, कम सुनेका र कम बुझेका योगमायाजस्ता पात्रलाई साहित्यमार्फत् अगाडि ल्याएकोमा नीलमलाई पुरस्कृत गरिएको गुठी अध्यक्ष दीक्षितले बताए । शान्तदासमार्फत् आफूले नेपाली कथा परम्परा सिकेको भन्दै दीक्षितले थपे, ‘भविष्यको पुस्तालाई यहाँ र यहाँजस्तै बालसाहित्य, लेखन, सम्पादनमा सदैव सक्रिय रहने व्यक्तिको खाँचो छ ।’ भाषा, साहित्य र कला–संस्कृतिको विकास, विस्तार र प्रवर्धन गर्ने उद्देश्यले गुठी स्थापना गरिएको उनले अवगत गराए ।

समारोहमा विद्वद् प्रवचन दिँदै वातावरणविद् डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठले नेपालको पर्यावरणीय विवरण, हिमाल–पहाड–तराईको विशेषता र अहिलेको विवादास्पद बाराको वनबारे चर्चा गरेका थिए । ‘बारामा २४ लाख रूख काटेर अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणको प्रस्ताव छ । त्यसको बदलामा ६ करोड १२ लाख
रूख अन्यत्र रोप्ने कुरा छ । रूख रोप्ने कहाँ हो, ठाउँ यकिन छैन । रोपिहाले पनि सयौं वर्षको समयावधिपछि मात्र वनले स्वरूप लेला । समयान्धी सोच वातावरणका लागि उपयुक्त हुँदैन ।’

प्रकाशित : आश्विन २६, २०७५ ०९:२८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×