किराती पहिरनमा चिन्डो बहस- जीवनशैली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

किराती पहिरनमा चिन्डो बहस

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — चिन्डो लौकाजस्तै लहरामा फल्ने प्रजातिको एक वनस्पति फल हो । चिन्डोलाई किरात राई जातिले मुन्दुम धार्मिक कार्यमा नाक्सो (कुलपुजारी), ज्वाम्चो (धामी)ले प्रयोग गर्दछन् । प्रकृति र पितृलाई पूजा गर्दा मुन्दुम फलाक्दै यही चिन्डोमा भरिएका जाँड, रक्सीले छर्किने गर्दछन् । 

प्रदेश–१ का विभिन्न बस्तीमा सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा चिन्डोको प्रतीमा बनाउने गरिएको छ । पक्की घरको छानोमा गजुरका रूपमा चिन्डोको आकार दिने गरिएको छ ।

पछिल्लो पटक किरात महिला र पुरुषले पहिरिने पहिरनमा समेत बुट्टाका रूपमा चिन्डो प्रयोग हुन थालेको छ । घरेलु तानमा बुनिने चोला, गुन्यु, सारी, सल, मज्यात्रो, दौरा, सुरुवाल, टोपी, झोला, थैली इत्यादिमा चिन्डोको बुट्टा खिप्ने गरिएको छ ।

संस्कृतिविद्ले मुन्दुमको प्रतीक चिन्डोलाई पहिरनमा प्रयोग गर्दा ध्यानपुग्नु पर्ने र जथाभावी प्रयोग गर्न नहुने बताएका छन् । किरात राई सुम्निमा संघले उधौली चाड साकेलाको अवसरमा आयोजना गरेको ‘किरात राई महिलाहरूको मौलिक पहिरन’ विषयक अन्तरक्रियामा उक्त विचार व्यक्त गरेका हुन् ।

विज्ञका अनुसार किरातीले आफूलाई प्रकृति तथा पितृपूजक जातिका रूपमा चिनाउने गरेका छन् । कृषि युग सुरु भएपछि कपासको खेती गर्ने, कपासलाई रुवा बनाउने, त्यसलाई कातेर तानमा खाडी कपडा बुन्ने र त्यसलाई छिटको गुन्यु, चोला, पटुकी पहिरिने परम्परा रहेको छ । विभिन्न चराचुरुङ्गी, वनस्पति, माटो आदि रंग प्रयोग गर्ने गरेका छन् । तिनै रंगलाई पहिरनमा प्रयोग गर्ने गरेका छन् । यसैगरी ढुंगा, काठ, माटो, धातुको विभिन्न गरगहना प्रयोग गर्दै आएका उल्लेख गरेका छन् । मौलिक भेषभूषाका रूपमा प्रतिपादित वस्तुलाई एकरूपमा हुनुपर्नेमा जोड दिएका छन् ।

समयको परिवर्तनसँगै मुन्दुम शास्त्रमा प्रयोग हुने प्रतीकलाई पहिरनमा उतारेर पहिरिने गरेका छन् । सांस्कृतिक विचलन हुनसक्ने विषयलाई आधार बनाएर अन्तरक्र्रियाको आयोजना गरिएको आयोजक संघकी उपाध्यक्ष सोनाम राईले बताइन् ।

किरात राई प्रज्ञा परिषदका कुलपति जयकुमार राईले कृषि युगपछि पहिरनका विकास भएको र वर्तमान अवस्थामा मुन्दुम कार्यमा प्रयोग हुने चिन्डोलाई लुगाफाटामा प्रयोग गर्ने चलन बढेको बताए । ‘मुन्दुम किरात जातिको अलिखित धर्मशास्त्र हो, यसको परिपालन गर्ने पुर्खाले त्यसैअनुकुल पहिरनको विकास गरे,’ कुलपति राईले भने, ‘अब पहिरनलाई भूगोल, परिवेश, परिस्थितिअनुसार परिमार्जन हुँदै आएको छ । चिन्डो घरको गजुरका रूपमा लिइन्छ । त्यसैले पहिरनमा छातीभन्दा मास्तिरको भागमा मात्र प्रयोग गर्नु उचित हुनेछ ।’

यसैगरी संस्कृतिविद् तीर्थराज मुकारुङ राईले मुन्दुम सांस्कृतिक वस्तुलाई पहिरनको आकर्षण बढाउने तर त्यसको प्रयोगमा होसियारी अपनाउन जरुरी रहेको बताए । ‘माङ (देवता)को पूजा गर्दा चलाइने चिन्डोलाई बुट्टाका रूपमा प्रयोग गर्नु राम्रो हो,’ पहिरन कुनै पनि जातिको पहिचानको पहिलो आधार भएको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘चिन्डो आस्थाको वस्तु हो । यसलाई घरको शिरमा राखिन्छ । तसर्थ यसलाई छातीभन्दा तलको भागमा प्रयोग नगरौं ।’

किरात राई यायोक्खाकी पूर्वउपाध्यक्ष दुर्गा राईले २०६१ सालदेखि किरात राई महिलाको पहिरन एकरूपता दिने काम सुरु भएको बताइन् । ‘पुर्खा आमाहरूले सभ्यताको विरासत धानेका हुन्,’ मुन्दुममा किराती समाज मातृप्रधान रहेको उल्लेख गर्दै उनले भनिन्, ‘तर समयको परिवर्तन हुँदै जाँदा आज तिनै परम्परागत पहिरनलाई परिमार्जन गर्दै सारीको पारीमा चिन्डो प्रयोग गरेको पाइयो । यो गलत हो, रोकिनुपर्छ ।’

त्यसैगरी किरात राई महिलाको पहिरनबारे सगरमाथा आरोही देउराली चाम्लिङ, भाषाशास्त्री डा. तारामणि राई, अध्यता मन्जु राई, तेजमाया दुमी राई, पुनम राई, सुशीला राई, किरात बायुङ राई सुम्निखिमका अध्यक्ष ज्ञान बायुङ राई, यायोक्खाका उपमहासचिव भीम राईलगायतले चर्चा गरेका थिए ।

प्रकाशित : पुस ६, २०७८ १०:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गाउँमा व्यावसायिक खेतीको लहर

गगनशिला खड्का

गुल्मी — उमेरले भर्खर २३ वर्ष पुग्दै गरेका कपिल ज्ञवालीको दैनिकी बारीमा फल्दै गरेका कृषिजन्य उपजको रेखदेखबाट सुरु हुन्छ । उनलाई सघाउन २८ वर्षीय दाजु कमल पनि बिहानै बारीमा पुग्छन् । गोलभेडा र भेडेखुर्सानी खेतीको गोडमेल गर्न पुग्छन् । भर्खरका यी दुई दाजुभाइ मिलेर गुल्मीको रुरु गाउँपालिका–४, जोर्तेपोखरामा लोभलाग्दो कृषि खेती गरिरहेका छन् ।

काठमाडौंको जनमैत्री कलेजबाट व्यवस्थापन संकायमा स्नातक उत्तीर्ण कपिल दाजुभाइले गाउँ फर्केर व्यावसायिक कृषिमा रमाएको देखेर गाउँले छक्क परेका छन् । ज्ञवाली दाजुभाइले दाजुभाइ कृषि फर्ममार्फत ५२ रोपनी जग्गामा तरकारी खेती लगाइरहेका छन् ।

विगत चार वर्षदेखि व्यावसायिक खेती सुरु गरेका दाजुभाइले अहिले राम्रै आम्दानी गर्ने गरेको बताए । ‘चार वर्षअघि ३० लाख रुपैयाँ लगानी गरेका हौं,’ कपिलले भने, ‘अहिले सबै खर्च कटाए वार्षिक ४० लाख रुपैयाँजति नाफा हुन्छ ।’ होटल व्यवस्थापनमा प्रवीणता पत्र तह पूरा गरेका कमल केही समय वैदेशिक रोजगारीको सिलसिलामा दुबई पुगेर फर्किएका हुन् ।

दुई सिजनमा तरकारी उत्पादन गर्ने ज्ञवाली दाजुभाइले एक सिजनमा सिमी–गोभी उत्पादन गर्छन्, अर्को सिजनमा टमाटर र क्याप्सीकमको उत्पादन गर्ने बताए । प्रविधिको उच्चतम् प्रयोग गरेर व्यावसायिक कृषि खेती गर्दा आफूले मिहिनेत गरे अनुसारकै प्रतिफल लिन सकिने कपिलले बताए । ‘पहिला प्रविधिका बारेमा खासै थाहा भएन,’ उनले भने, ‘अहिले पछिल्लो दुई वर्षमा भने प्रविधिको प्रयोग पनि गर्दै छौं ।’ आफूहरूजस्तो युवाले गाउँ फर्केर व्यावसायिक कृषि खेती गर्दा पनि राज्यका तर्फबाट भने कुनै सहयोग नपाएको उनीहरूको गुनासो छ । पहुँचका भरमा कृषिको अनुदान पाउने प्रवृत्तिका कारण पनि आफूहरू मर्कामा परेको उनीहरूको गुनासो छ ।

रुरु गाउँपालिका–६ रिमुवाका प्रेमबहादुर थापाले पनि तरकारी खेतीबाट वार्षिक रूपमा पाँच लाख आम्दानी गर्छन् । उनले तीन रोपनी जग्गामा तरकारी लगाएका छन् । ‘मैले तीन रोपनी जग्गामा सिमी, गोभी, आलु र मुला लगाएको छु,’ उनले भने, ‘तरकारी बेचेर वर्षमा पाँच लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी हुन्छ ।’ ६३ वर्षीय थापाले १० वर्षदेखि तरकारी खेती गरिरहेको बताए । आफैं बजार व्यवस्थापन गरेर रिडी, बलेटक्सार र बुटवललगायतका सहरमा तरकारी बिक्री गरिरहेका थापाले गाउँपालिकाले प्लास्टिक टनेल सहयोग गरेको बताए ।

रुरु गाउँपालिका–३ जिम्मालटोलका ५३ वर्षीय चोलानाथ ज्ञवालीले पनि वार्षिक ६ हजार लिटर खुदो बिक्री गर्छन् । उनी पनि १० वर्षदेखि खुदो उत्पादनमा छन् । ‘मेरा पुर्खादेखिकै पेसा हो,’ उनले भने, ‘मैले त्यसलाई व्यावसायिक बनाएको मात्र हुँ ।’ व्यावसायिक रूपमा खुदो र गुँढको बिक्री गरेरै ज्ञवालीले आफ्ना चार सन्तानलाई उच्च शिक्षा दिलाएका छन् ।

ज्ञवालीका तीन छोरीले बीबीए र छोराले व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर पूरा गरेका छन् । रुरुक्षेत्र गाउँपालिकाका अनुसार वार्षिक रूपमा ६ करोड ४० लाख रुपैयाँ बराबरको कृषि उपज यहाँबाट निर्यात हुन्छ । गाउँपालिकाबाट वार्षिक रूपमा १ करोड ७५ लाख बराबरको दुध, २ करोडभन्दा बढीको गुँढ र खुदो, तरकारीबाट १ करोड, बाख्रापालनबाट १ करोड र अण्डा उत्पादनबाट ६२ लाख रुपैयाँ बराबरको कृषि उपज निर्यात हुने गरेको रुरु गाउँपालिकाका लेखा अधिकृत मनीष पाण्डेयले बताए ।

गाउँपालिकाले रुरुक्षेत्रभरिका तरकारी, फलफूल तथा खाद्यान्नबालीका २ सय ४१ जना व्यावसायिक कृषकलाई भिटामिन तथा विषादी वितरण गरेको रुरुक्षेत्र गाउँपालिकाका कृषिशाखा प्रमुख पवित्रा गौतमले बताइन् । उनका अनुसार गाउँपालिकाले अहिलेसम्म ४१ जना कृषकलाई १ सय १२ वटा प्लास्टिक टनेल, आठ जना कृषकलाई एक/एक थान स्प्रेयर, ३२ जना कृषकलाई मिनिटिलर, च्यापकटर र ह्याचारी मेसिन दुई जनालाई, कुटानीपिसानी मेसिन १६ जनालाई, पिसानी मिल ५ जनालाई वितरण गरेको बताइन् ।

प्रकाशित : पुस ६, २०७८ १०:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×