काठमाडौं भास्सिन सक्छ- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

काठमाडौं भास्सिन सक्छ

लुना भारती

मेरो बुबा डा. महेश्वरप्रसाद भारती नेपाल सरकारको कर्मचारी हुनुहुन्थ्यो । पछि बेलायती सरकारको मद्दतमा सञ्चालित डीएफआईडी प्रोजेक्टमा काम गर्नुभयो । अहिले सेवानिवृत्त हुनुहुन्छ । उहाँले बालीनाली प्रजननमा विद्यावारिधि गर्नुभयो । आमा दुर्गा भारती नेपालको पहिलो नर्सिङ ब्याजको एक विद्यार्थी हुनुहुन्थ्यो । उहाँले नेपाल परिवार नियोजनमा लामो समय काम गर्नुभयो । उहाँ पनि सेवानिवृत्त भइसक्नुभएको छ ।

मेरो शैक्षिक यात्रा चार महादेशमा पूरा भयो । म चार वर्षकी छँदा बुबाले अस्ट्रेलियाको युनिभर्सिटी अफ क्यानबेरा पढ्ने छात्रावृत्ति पाउनुभयो (सन् १९७३) । हामीले कोही पनि नेपालीलाई अस्ट्रेलियामा देखेनौं उबेला । उबेला नेपाली थिएनन् कि अस्ट्रेलियामा ! अहिले त्यहाँ मिनी नेपाल छ ।

नेपालमा कखरा सिक्दै गरेकी म अस्ट्रेलिया पुगेको केही दिनमै शिशु कक्षा भर्ना भएँ । मैले अति एक्लो महसुस गरेको थिएँ त्यसबेला । नेपाल फर्केर राम्रो घर बनाउने सपनाको पछिपछि लागेर बुबाआमा काममा जानुहुन्थ्यो । साथीहरू नभेटेर गोराहरूको देशमा एक्लै पर्थें म र न्यास्रो मान्थें । त्यहाँ अंग्रेजी सिकें, तर नेपाली बिर्सें । तीन वर्षपछि नेपाल फर्कियौं । र, म सेन्टमेरिज स्कुल भर्ना भएँ । अलिअलि नेपाली पनि सिक्न थालें । केही वर्ष पछि फेरि बुबालाई अमेरिकामा स्नातकोत्तरका लागि छात्रवृत्ति मिल्यो । र, १२ वर्षको छँदा बुबासँगै अमेरिका गएँ । बुबाको पढाइ सकिएपछि फेरि नेपाल फर्किएँ । पुनः सेन्ट मेरिज गएँ र एसएलसी हुँदै ओ लेभल पढें । नेपाली भाषा राम्रोसँग सिक्न पाइनँ । अहिले पनि अंग्रेजीमै उत्तर दिन सजिलो लाग्छ ।

ओ लेभल सकिएपछि अमेरिकाबाट बाँकी शैक्षिक यात्रा पूरा गर्न मन लाग्यो । उबेला इन्टरनेट सुविधा थिएन । पानीपोखरीको अमेरिकी शैक्षिक परामर्श केन्द्रमा अमेरिकी छात्रावृत्तिहरूबारे जानकारी समेटिएका केही पुस्तक भेटिन्थे । त्यही हेरेर छात्रवृत्ति निवेदन हुलाकबाट पठाउने चलन थियो । मैले अमेरिकाको इओवामा रहेको लुथर कलेजका लागि माग गरें । उनीहरूले असी प्रतिशत छात्रावृत्तिमा स्नातक पढ्ने अवसर दिए । पछि स्टेन विश्वविद्यालयबाट स्नोत्तकोत्तर सकेँ । म मिहिनेती थिएँ र छु, अनि त्यो बेला आफैं कमाउँदै, पढ्दै गरें । सकेसम्म बुबाआमाको सहयोग नलिऊँ भन्ने भावना थियो । जर्मनीको मार्टिन लुथर विश्वविद्यालयबाट सन् २००४ मा विद्यावारिधि गरेँ, विद्यावारिधिको क्षेत्र जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित छ । हाइड्रोलोजी र पानी व्यवस्थापन मेरो क्षेत्र हो ।

विद्यावारिधिपछि अध्ययन अनुसन्धानतर्फ आकर्षण बढ्यो । जर्मनीको युनिभर्सिटी अफ बोनमा चार वर्ष अनुसन्धानका लागि समय खर्चें । सुरुमा पश्चिम र दक्षिण अफ्रिकाका लागि काम गरें । पछि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा आबद्ध भएर दक्षिण एसिया खास गरी श्रीलंका, भारत हुँदै पछि नेपालका लागि पनि काम गरें । कुनै पनि जल प्रोजेक्ट या अन्य विकासका काम गर्दा अचेल जल भण्डार अध्ययन गरिन्छ । र, जलको गुणवत्ता पत्ता लगाउने तरिका हुन्छन् । यस्तोमा विभिन्न मापक र मापदण्ड अनुसरण गरिन्छ । र, हामी जल भण्डार यति छ भनि हिसाब निकाल्छौं । त्यस क्षेत्रको पानी व्यवस्थापन कसरी भइरहेको छ, त्यो पनि हेर्छौं । जलवायु परिवर्तनले पानीका स्रोतहरूमा पारिरहेको असर र परिवर्तनको पनि मूल्यांकन गर्छौं । त्यो हेरेपछि कति वर्षका लागि त्यो क्षेत्रको पानीले धान्छ भन्ने मोटामोटी थाहा हुन्छ । पानी अभाव भएको ठाउँमा पानीका स्रोत कसरी जगेर्ना गर्ने या सृजना गर्ने भन्ने पनि हाम्रो अध्ययनको विषय हो । भौगोलिक बनावटअनुसार पानीका स्रोत निर्माण तथा जगेर्ना (जसमा पोखरी, तालतलैया आदि पर्छन्) गर्ने तरिका फरक हुन्छन् भने बढी हुने पानी व्यवस्थापन र खर्च गर्ने तरिका पनि फरक हुन्छन् ।

म अहिले जर्मनीको इन्टरनेसल सेन्टर फर वाटर रिसोर्स एन्ड ग्लोबल चेन्जको शिक्षा र अनुसन्धानका लागि प्रमुख भएर काम गरिरहेकी छु । यो संस्था जर्मन फेडरल इन्स्टिच्युट अफ हाइड्रोलोजीको एक हाँगा हो । योबाहेक म बोन विश्वविद्यालय पनि पढाउँछु । मेरो मातहतमा अहिले एक नेपाली र एक दक्षिण अमेरिकी विद्यार्थीले विद्यावारिधि गरिरहेका छन् ।

जलवायु परिवर्तनले नेपालमा नसोचेका असर पारिरहेको छ । असार १५ रोपाइँ दिवस हो नेपालमा । हामी सानो छँदा असार १५ मा खेत रोप्न पुग्ने पानी पर्थ्यो । तर, अचेल मनसुन असार १५ पछि आउँछ र छिट्टै सकिन्छ । पानी पर्दा बिस्तारै झरी नपरि एकैपटक मूसलधारे वर्षा हुन्छ । केही दिन फेरि वर्षा हुँदैन । खडेरी लागेजस्तो हुन्छ र तापक्रम पनि वृद्धि हुन्छ । अनि फेरि मुसलधारे वर्षा सुरु हुन्छ । माटोको प्रकृति के हो भने एकनासैले झरी पर्दा माटाले पानी बिस्तारै शोष्छ । जमिनमुनि पानी छिर्दै अनि छानिँदै जाँदा स्वच्छ पानीका मूल फुट्छन्, जरुवाहरू पलाउँछन् । तर, धेरै सुक्खा भयो भने माटाले पानी थेग्न सक्दैन । पानी बगेर जान्छ र पानीको ठूलो प्रवाहले भूस्खलनको समस्या निम्त्याउँछ । नेपाल भूस्खलनको जोखिममा पर्ने मुलुक हो ।

नेपालमा सालाखाला वर्षको सोह्र सय मिलिमिटर पानी पर्छ । यो भनेको वर्षभरिमा एक वर्गमिटर जमिनमा सोह्र सय लिटर पानी पर्नु हो । नेपालमा ८० प्रतिशत पानी मनसुनमा पर्छ । हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा खसेको वर्षे पानीलाई तालतलैया, कुवा या पोखरीहरू बनाएर जोगाउन सके किसानलाई फाइदा हुन्छ र हिउँदमा पानीको अभाव घटाउन सकिन्छ ।

काठमाडौंको जमिनमुनिको पानी निःशुल्क उपयोग भइरहेको छ । घर, परिवारले उपयोग गर्दा ठीकै हो, तर ठूला होटल तथा उद्योगले मनपरी पानी तान्दा काठमाडौं उपत्यकाको पानीको सतह तलतल गइसकेको छ । पानी सोस्ने र माटोमुनिको पानीको भण्डार आपूर्ति हुने चक्र तोडिएको छ । यो समस्या पोखरा लगायत अन्य सहरमा पनि छ । यस्तो समस्या तन्किँदा जमिन भास्सिने खतरा हुन्छ । तराई र मुख्य सहर आसपासका जमिनमा क्रंकिटका घर बनिरहेका छन् । कंक्रिटले पानी सोस्दैन । अलिकति ठूलो वर्षा हुनासाथ यस्तो क्षेत्रमा बाढी आउँछ । पहिला–पहिला तराईका सिमसारहरूमा वर्षे पानी भरिएर बस्थ्यो, तर अहिले डुबान समस्या लामो समय रहन्छ । किनभने पानी सोस्ने जमिन नासिइरहेको छ सहरीकरणले । डुबान र बाढीपहिरोले सबैभन्दा बढी क्षति गरिबहरूको हुन्छ ।

पानी पर्ने तरिका फरक भएकाले अहिले विश्वभरि नै खेतीपातीमा ठाडो असर परेको छ । गर्मी थेग्न सक्ने अन्न तथा फलफूलको विकासमा ध्यान जान थालेको छ । पहिले जाडो याममा हिमाली क्षेत्रमा हिउँ पर्थ्यो । तापक्रम बढ्नाले हिउँको सट्टा पानी पर्न थालेको छ । हिमाली क्षेत्रहरूमा हिउँ निख्रिएका काला पत्थरहरू देखिन थालेका छन् । पहिले जाडोमा परेको हिउँ जम्थ्यो र गर्मीमा पग्लँदै जाँदा नदीमा बिस्तारै मिसिन्थ्यो । यसले नदीको जलप्रवाहमा ठूलो असर पर्दैनथ्यो । अहिले जलवायु परिवर्तनको असर यति भयावह छ कि बिजुली उत्पादनका लागि बनाइएका जलाशयमा पानीको सतह घटिरहेको छ । जलवायु परिवर्तनको असर एउटा क्षेत्रमा मात्रै होइन, समग्र जलचर र स्थलचर अनि वन पैदावरमा परेको छ । अहिले पृथ्वी तातेको छ र बिरामी छ भन्ने कुरा हामीले बुझ्न जरुरी छ ।

पानी भनेको पिउने पानी मात्रै होइन । पानीको ठूलो हिस्सा खेतीपाती र उद्योग कलकारखानामा खर्च हुन्छ । त्यसैले पानी व्यवस्थापन नियमहरू देशअनुसार र ठाउँअनुसार फरक हुन्छन् । कतिपय देशले कृषिलाई, कतिले उद्योगलाई प्राथमिकता दिन्छन् । अस्ट्रेलियालगायत विकसित मुलुकले मानवनिर्मित ठूला ताल बनाएका छन् र पानी भण्डार गरेका छन् । सुक्खा मौसम आइहाले त्यही पानी प्रयोग गर्ने नीति बनाएका छन् । नेपाल र युरोपमा खोलानालाको प्रयोग गर्ने तरिका फरक छ । नेपालमा खोलानाला सिँचाइ र बिजुली उत्पादनमा प्रयोग हुन्छ भने युरोपमा ढुवानी (यातायात) का लागि । जलवायु परिवर्तनको असरको एक नमुना हेरौं । सन् २०२२ को गर्मीयाममा जर्मनीको रायन नदीलगायत युरोपका अन्य नदीमा पानीको सतह ह्वातै घट्दा ढुवानी गर्ने डुंगा चलेनन् । फ्रान्स र स्पेनमा यसअघि रेकर्ड नभएका डरलाग्दा आगलागीका घटना भए ।

एकै स्थानमा कहिले मुसलधारे वर्षा हुने र कहिले अति सुक्खा हुने अवस्थालाई ‘एक्स्ट्रिम वेदर’ भनिन्छ । संसारको कुनै पनि क्षेत्र ‘एक्स्ट्रिम वेदर’ र यसको फेनोमिनाबाट अछुतो छैन । एकै ठाउँमा केन्द्रित हुने यस्तो समस्या हामीले पहिले–पहिले देखेका थिएनौं । आउने दिनमा कहिल्यै नदेखेका, नसुनेका नयाँ प्राकृतिक विपत्ति भोग्न हामी तयार हुनुपर्नेछ । फेरि पनि मन त मेरो नेपाली नै हो । पूरै जीवन विदेशमै बिताउँछुजस्तो लाग्दैन । जर्मनीमा पनि म विदेशी हुँ । हामी विदेशीले भोग्ने अर्कै खालका कठिनाइ हुन्छन् । कुनै योजना बोकेर म पुनः नेपाल फर्कन चाहन्छु ।

(जर्मनीको बोन युनिभर्सिटीमा प्राध्यापन गर्ने लुना भारतीसँग पेरिसस्थित पत्रकार अनुराधा पौडेलले गरेको संवाद)

प्रकाशित : पुस ३०, २०७९ १०:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘नेपालले राजा हटायो, श्रीलंकाले जन्मायो’

जनकराज सापकोटा

युर्निभर्सिटी अफ सिकागोबाट विद्यावारिधि गरेका मानवशास्त्री अर्जुन गुणरत्ने अमेरिकाको म्याकालेस्टर कलेजका प्राध्यापक हुन् । श्रीलंकामा जन्मेका गुणरत्ने एक समय नेपाल एन्ड हिमालयन स्टडिजले प्रकाशन गर्ने ‘हिमालय जर्नल’ का सम्पादक थिए ।

सन् १९८० मा नेपाल आएर थारु जातिमाथि बृहत् अध्ययन गरेका गुणरत्ने नेपाली समाज, थारुहरुले उठाइरहेको पहिचानका मुद्दा र सीमान्तीकृत समुदायबारे गहिरो बुझाइ राख्छन् । औलो उन्मूलन कार्यक्रमपछि थारुहरुको सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक रुपान्तरण कसरी भयो भन्ने विषयमा उनले अध्ययन गरेका छन् । राज्यले अँगालेका नीतिका कारण थारुमा पहिचानको सवाल कसरी पेचिलो बन्यो भन्ने विषयमा गुणरत्नेको किताब ‘मेनी टङ्ग्स, वान पिपल : द मेकिङ अफ थारु आइडेन्डटिटी इन नेपाल’ प्रकाशित छ । गुणरत्ने नेपाल आएका बेला जनकराज सापकोटाले गरेको संवाद :

पश्चिमाहरूको अध्ययनमा नेपालका धेरै विषय समेटिएका छन् । तपाईं केको खोजीमा नेपाल आइपुग्नुभयो ?

अमेरिकाको युर्निभर्सिटी अफ सिकागोको विद्यार्थी छँदै पीएचडी रिसर्चका लागि श्रीलंका नजिकैको देश जान चाहन्थें । सुरुमा भारत जाने योजना बनाएको थिएँ । तर, त्यतिबेला (१९८०) श्रीलंकामा जारी गृहयुद्धमा भारतले विद्रोही समूह तमिल टाइगरलाई मद्धत गरेको थियो । त्यसैले दुई सरकारबीच राम्रो सम्बन्ध थिएन । र, भारत गएर काम गर्न पाउँदिन भन्ने लाग्यो । अनि नेपालतिर हेर्न थालेँ । दुवै देशमा बुद्धधर्मावलम्बी छन्, दुई देशको सम्बन्ध पनि राम्रो छ । सुरुमा त रोमान्टिक भएर नेपालमा पहाड, हिमाल छन् भन्ने तरिकाले हेरेँ । नेपालबारे पढ्न थालेपछि थाहा पाएँ– जति पनि विदेशी रिसर्चर छन्, तिनले पहाडी र शेर्पाबारे अध्ययन गरेका रहेछन् । सोचेँ, अरूभन्दा फरक किन नगरूँ ! अनि तराईतिर केन्द्रित भएँ । तराईमा पनि थारूमाथि अध्ययन गर्ने सोचेँ । त्यतिबेला थारूबारे दाङका द्रोणप्रसाद रजौरिया, बेलायती मानवशास्त्री क्रिस म्याकडोना र फ्रेन्च मानवशास्त्री जिसेल काउसकोफले मात्रै अध्ययन गरेको थिए । सन् १९८० को सेप्टेम्बरमा नेपाल आएँ ।

अध्ययन कसरी सुरु भयो ?

सुरुमा काठमाडौंमा २ महिना नेपाली सिकेँ । त्यसअघि युनिभर्सिटी अफ विस्कन्सिनको समर ल्याङवेज कार्यक्रमअन्तर्गत नेपाली भाषा सिकेको थिएँ । सुरुमा कञ्चनपुर पुगेँ । पछि दाङ देउखुरी, नवलपरासी, चितवन, रौतहट, सिरहा, सप्तरी, उदयपुर र मोरङसम्म घुमेँ । तर, मेरो अनुसन्धानको केन्द्र चितवनको बछौली थियो । पहिलोपल्ट २० महिना चितवनमा साथी सत्यनारायण चौधरीसँग बसेँ ।

तस्बिरहरू : इलिट जोशी/कान्तिपुर

तपाईंको अध्ययनले नेपालमा पनि अल्पंसख्यक छन् र तिनीहरूमाथि बहुसंख्यकको शासन छ भन्छ ?

नेपालमा अल्पसंख्यक छैनन्, किनकि नेपालमा स्पष्ट रूपमा बहुसंख्यक नै छैनन् । नेपालको मुद्दा भनेको दलित, जनजाति र मुस्लिमको हो, जसको हातमा शक्ति छैन । अर्कोथरी उच्च जातका मानिस छन्, जसको हातमा शक्ति छ । यही नै नेपालको मुद्दा हो । श्रीलंका, म्यानमार, पाकिस्तान र बंगलादेशमा जस्तो कुनै स्पष्ट जातको बहुसंख्यक अवस्था नेपालमा छैन । जस्तो कि, श्रीलंकामा सिंहाली बुद्धिस्ट छन् । उनीहरू जनसंख्याको झन्डै ७० प्रतिशत छन् । त्यसैले त्यहाँ उनीहरूबाहेकका अरू सबै अल्पसंख्यक हुन् । नेपालमा बाहुन करिब १३ प्रतिशत छन् । यो ठूलो संख्या त हो, तर यो बहुसंख्यक होइन ।

थारूहरूमाथिको तपाईंको अध्ययनको निचोड के छ ?

थारूहरू शिक्षित हुन सक्छन्, डाक्टर वा वकिल हुन सक्छन् । तर, शिक्षितै भए पनि योग्यता अनुसारको सम्मान पाउँदैनन् । यस्तो अभ्यास अमेरिकामा पनि छ । अफ्रिकन अमेरिकन जनता जो उच्च योग्यताका छन् र पनि विभेद खेप्छन् । थारू ऐतिहासिक रूपमै दबाइएका जात हुन् । पछाडि पारिएकालाई कसरी अगाडि ल्याएर एउटै लाइनमा उभ्याउने भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यो परिस्थिति बदल्न, सरकारले विशेष नीति ल्याउनुपर्छ । जस्तो कि आरक्षण । नेपालको थारू समुदाय र अरू जनजातिमा पनि गहिरो बुझाइ के छ भने सरकारले हामीलाई अगाडि बढाउन पहल गरेको छैन । उनीहरूको बुझाइ छ– स्कुले शिक्षा र डिग्री लिएर पनि म योग्यता अनुसारको स्थान पाउन सक्दिन ।

३० वर्षअघिको तपाईंको अध्ययन र अहिलको भ्रमणपछि थारू समुदायमा के बदलाव देख्नुभयो ?

समयक्रममा थारूको राजनीतिक चेतनामा धेरै बदलाव आएको छ । नेपालका परिवर्तनले थारूहरू राजनीतिक रूपमा सचेत भएका छन् । आफ्नो अधिकारका लागि प्रतिक्रियात्मक भएका छन् । माओवादी, जसको हिंसात्मक विगत छ, त्यस आन्दोलनमा धेरै थारू मारिए । हिंसात्मक आन्दोलमा मारिनेको कुल संख्या हेर्दा त्यसमा थारू जनसंख्याको अनुपातमा उनीहरू धेरै मारिएका छन् । त्यसले उनीहरूलाई र्‍याडिकलाइज गर्‍यो । मधेशी आन्दोलनले पनि त्यसमा केही काम गर्‍यो । धेरै खालका राजनीतिक परिवर्तनका आन्दोलनले थारू र अरू जाति, जो विगतमा प्रतिक्रियात्मक थिएनन्, तिनीहरूलाई सचेत बनायो । थारूको राजनीतिक शक्ति निर्माण त्यही हो । मूलधारका दलले स्थान नदिएपछि पनि यो भएको हुन सक्छ । चितवनमा मलाई थारू समुदायका साथीहरूले भन्नुभयो– कुनै पनि मूलधारको दलले थारूलाई टिकटसम्म दिएन, जबकि चितवनमा थारूको जनसंख्या ठूलो छ ।

पहिले लामो समय बस्नुभएको चितवनमा तीस वर्षपछि फेरि पुग्नुभयो । समाजमा भने कस्तो बदलाव आएछ ?

चितवनका थारू हेर्दा जीवनशैली र उनीहरूले उपभोग गर्ने सामानमा धेरै परिवर्तन देखेँ । पुराना शैलीका घर घट्दै गएछन्, थुप्रै थारू विदेश गएछन् । बहुसंख्यक थारू खाडी, मलेसिया गएको देखेँ । थोरै युरोप वा उच्च शिक्षाका लागि अन्य देश गएको देखेँ । धेरै मानिस विदेश भएकाले मानिसको सोचाइमा पनि परिवर्तन आएको छ । जस्तो तीस वर्षअघि महिलाले साइकल चढेको बिरलै देखिन्थ्यो । त्यस्तालाई धेरैले साहसी ठान्थे । तर, अहिले महिलाले साइकल मात्रै होइन, स्कुटर नै चलाएको देखेँ । पहिचानका कुरामा मानिस बढी सचेत देखेँ । जस्तो, कुनै ठूला कार्यक्रम र समारोहमा थारू महिलाले परम्परागत वेशभूषा र गरगहना नै लगाएर आउँछन् । जबकि पहिले यस्तो थिएन । उनीहरूले ‘हामी थारू हौं’ भनेर देखाउन चाहिरहेका छन् । थारूहरू पहिले भोजमा भुइँमा बसाएर खुवाउँथे । अहिले पश्चिमा शैलीमा वुफेट लगाइन्छ ।

तपाईंको किताब ‘मेनी टङ्ग्स, वान पिपल : द मेकिङ अफ थारू आइडेन्डटिटी इन नेपाल’ बारे केही भनिदिनुस् न !

नेपाल आउनुअघि अमेरिकामा उपलब्ध नभएकाले मैले थारूबारे धेरै सामग्री पढ्न पाएको थिइनँ । यति मात्रै पढ्न पाएको थिएँ, जसमा लेखिएको थियो, ‘थारू विभिन्न समूहका मिलन हुन्, उनीहरू विभिन्न समुदायमा बाँडिएका छन्, ठाउँ अनुसारको भाषा, संस्कृति र परम्परा छ ।’ यहाँ आएपछि सुरुमा विराटनगर पुगेँ । त्यहाँ थारू कल्याणकारी सभाको सम्मेलन थियो । सबैजसो वक्ताले मेचीदेखि महाकालीसम्म ‘हाम्रो जात एउटै हो’ भनेको सुनेँ । सोचेँ– कसरी एउटै हो ? जबकि थारूहरू फरक–फरक देखिन्छन् । भाषण गर्नेले पनि थारू भाषामा नबोली हिन्दी वा नेपाली भाषामा बोलेका थिए । मलाई खुलदुली भयो– किन उनीहरू आफूलाई एउटै भनिरहेका छन् ? यसको उत्तर मैले किताबमा खोजेको छु ।

यो विषय बुझ्न राणाकालमा जारी मुलुकी ऐनसम्मै पुग्नुपर्छ । त्यस ऐनले तराईका थारूलाई एउटै समूहमा राखेको छ । २००७ को प्रजातन्त्रपछि सडक निर्माण, मलेरिया उन्मूलन, शिक्षाजस्ता कारणले फरक–फरक ठाउँका थारूबीच सम्पर्क विस्तार भयो । जस्तो, वीरगन्जमा स्कुल खुल्दा देउखुरी, सिरहा र सप्तरीका थारू भेट भए । भेटघाटले उनीहरूमा पहिचानको कुरा गरायो । थारूलाई एकै ठाउँ ल्याउने काम नेपालको विकास योजनाले गर्‍यो । नेपालको राजनीतिले पनि एकीकृत नभएसम्म भिजिवल भइँदैन र त्यसका लागि संख्या महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखायो । त्यसले पनि थारूलाई एकै ठाउँ ल्यायो ।

तपाईंले श्रीलंकाको विकासदेखि पछिल्लो आर्थिक संकटसम्म देख्नुभयो । तपाईं पहिलोपटक नेपाल आउँदा यहाँ राजतन्त्र थियो, अहिले गणतन्त्र छ । श्रीलंका र नेपालबीचका फरक अनुभव के रहे ?

म सुरुमा नेपाल आउँदा आम नेपालीको बुझाइ थियो– श्रीलंकाले धेरै विकास गरेको छ । किनकि श्रीलंकामा प्रजातान्त्रिक व्यवस्था थियो, नेपालमा राजतन्त्रात्मक पञ्चायती व्यवस्था । तर, अहिले ठ्याक्कै उल्टो भयो । नेपालमा प्रजातन्त्र छ ।

भलै नेपालीहरू सुनाउँछन्– हाम्रो प्रजातन्त्रमा समस्या छ । त्यसैले केही यो व्यवस्थाप्रति निरुत्साहित छन्, केही आलोचनात्मक । तर, जसले जे भने पनि नेपालमा प्रजातन्त्र छ, नियमित चुनाव भइरहेको छ, सरकार बदलिइरहेको छ । प्रेस स्वतन्त्र छ । जनता बोल्न स्वतन्त्र छन् । भलै नेता भ्रष्ट होलान्, तर जनताले तिनको आलोचना गर्न त पाएका छन् । मानिसहरू ठूला नेताविरुद्ध सजिलै बोल्न सक्छन् । प्रजातन्त्रको सुन्दर पक्ष हो यो । तर, श्रीलंकामा यस्तो छैन । नेपालले राजा हटायो, तर, श्रीलंकाले राजा जन्मायो । हाम्रो संविधानमा कार्यकारी प्रधानमन्त्रीको पद राखियो, त्यो नै राजाजस्तो भयो । श्रीलंकाको प्रेस नेपालको जस्तो स्वतन्त्र छैन । भन्न त ‘फ्री प्रेस छ’ भनिन्छ, तर नेपालको जस्तो स्वतन्त्रता छैन ।

पछिल्लो तीस वर्षमा नेपाल र श्रीलंकामा धेरै फरक देखिएको छ । नेपालमा प्रजातन्त्र झनै फस्टाइरहेको छ, श्रीलंकामा झन् खुम्चिरहेको छ । खराब आर्थिक नीति र चरम भ्रष्टाचारले श्रीलंकामा सबै कुरा कोल्याप्स भयो । चितवनका केही स्थानीयले मलाई भने, ‘नेपालमा पनि धेरै भ्रष्टाचार छ । राजनीतिक नेताहरू भ्रष्ट छन् ।’ तर, मैले भनें, ‘तपाईंहरूको नेताको भ्रष्टाचारको लेबल किन्डर गार्डेनको जस्तै हो । श्रीलंकाको नेताहरूको भ्रष्टाचार युनिभर्सिटी लेभलको जस्तै हो ।’

प्रकाशित : पुस ३०, २०७९ ११:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×