‘नेपालले राजा हटायो, श्रीलंकाले जन्मायो’- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

‘नेपालले राजा हटायो, श्रीलंकाले जन्मायो’

जनकराज सापकोटा

युर्निभर्सिटी अफ सिकागोबाट विद्यावारिधि गरेका मानवशास्त्री अर्जुन गुणरत्ने अमेरिकाको म्याकालेस्टर कलेजका प्राध्यापक हुन् । श्रीलंकामा जन्मेका गुणरत्ने एक समय नेपाल एन्ड हिमालयन स्टडिजले प्रकाशन गर्ने ‘हिमालय जर्नल’ का सम्पादक थिए ।

सन् १९८० मा नेपाल आएर थारु जातिमाथि बृहत् अध्ययन गरेका गुणरत्ने नेपाली समाज, थारुहरुले उठाइरहेको पहिचानका मुद्दा र सीमान्तीकृत समुदायबारे गहिरो बुझाइ राख्छन् । औलो उन्मूलन कार्यक्रमपछि थारुहरुको सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक रुपान्तरण कसरी भयो भन्ने विषयमा उनले अध्ययन गरेका छन् । राज्यले अँगालेका नीतिका कारण थारुमा पहिचानको सवाल कसरी पेचिलो बन्यो भन्ने विषयमा गुणरत्नेको किताब ‘मेनी टङ्ग्स, वान पिपल : द मेकिङ अफ थारु आइडेन्डटिटी इन नेपाल’ प्रकाशित छ । गुणरत्ने नेपाल आएका बेला जनकराज सापकोटाले गरेको संवाद :

पश्चिमाहरूको अध्ययनमा नेपालका धेरै विषय समेटिएका छन् । तपाईं केको खोजीमा नेपाल आइपुग्नुभयो ?

अमेरिकाको युर्निभर्सिटी अफ सिकागोको विद्यार्थी छँदै पीएचडी रिसर्चका लागि श्रीलंका नजिकैको देश जान चाहन्थें । सुरुमा भारत जाने योजना बनाएको थिएँ । तर, त्यतिबेला (१९८०) श्रीलंकामा जारी गृहयुद्धमा भारतले विद्रोही समूह तमिल टाइगरलाई मद्धत गरेको थियो । त्यसैले दुई सरकारबीच राम्रो सम्बन्ध थिएन । र, भारत गएर काम गर्न पाउँदिन भन्ने लाग्यो । अनि नेपालतिर हेर्न थालेँ । दुवै देशमा बुद्धधर्मावलम्बी छन्, दुई देशको सम्बन्ध पनि राम्रो छ । सुरुमा त रोमान्टिक भएर नेपालमा पहाड, हिमाल छन् भन्ने तरिकाले हेरेँ । नेपालबारे पढ्न थालेपछि थाहा पाएँ– जति पनि विदेशी रिसर्चर छन्, तिनले पहाडी र शेर्पाबारे अध्ययन गरेका रहेछन् । सोचेँ, अरूभन्दा फरक किन नगरूँ ! अनि तराईतिर केन्द्रित भएँ । तराईमा पनि थारूमाथि अध्ययन गर्ने सोचेँ । त्यतिबेला थारूबारे दाङका द्रोणप्रसाद रजौरिया, बेलायती मानवशास्त्री क्रिस म्याकडोना र फ्रेन्च मानवशास्त्री जिसेल काउसकोफले मात्रै अध्ययन गरेको थिए । सन् १९८० को सेप्टेम्बरमा नेपाल आएँ ।

अध्ययन कसरी सुरु भयो ?

सुरुमा काठमाडौंमा २ महिना नेपाली सिकेँ । त्यसअघि युनिभर्सिटी अफ विस्कन्सिनको समर ल्याङवेज कार्यक्रमअन्तर्गत नेपाली भाषा सिकेको थिएँ । सुरुमा कञ्चनपुर पुगेँ । पछि दाङ देउखुरी, नवलपरासी, चितवन, रौतहट, सिरहा, सप्तरी, उदयपुर र मोरङसम्म घुमेँ । तर, मेरो अनुसन्धानको केन्द्र चितवनको बछौली थियो । पहिलोपल्ट २० महिना चितवनमा साथी सत्यनारायण चौधरीसँग बसेँ ।

तस्बिरहरू : इलिट जोशी/कान्तिपुर

तपाईंको अध्ययनले नेपालमा पनि अल्पंसख्यक छन् र तिनीहरूमाथि बहुसंख्यकको शासन छ भन्छ ?

नेपालमा अल्पसंख्यक छैनन्, किनकि नेपालमा स्पष्ट रूपमा बहुसंख्यक नै छैनन् । नेपालको मुद्दा भनेको दलित, जनजाति र मुस्लिमको हो, जसको हातमा शक्ति छैन । अर्कोथरी उच्च जातका मानिस छन्, जसको हातमा शक्ति छ । यही नै नेपालको मुद्दा हो । श्रीलंका, म्यानमार, पाकिस्तान र बंगलादेशमा जस्तो कुनै स्पष्ट जातको बहुसंख्यक अवस्था नेपालमा छैन । जस्तो कि, श्रीलंकामा सिंहाली बुद्धिस्ट छन् । उनीहरू जनसंख्याको झन्डै ७० प्रतिशत छन् । त्यसैले त्यहाँ उनीहरूबाहेकका अरू सबै अल्पसंख्यक हुन् । नेपालमा बाहुन करिब १३ प्रतिशत छन् । यो ठूलो संख्या त हो, तर यो बहुसंख्यक होइन ।

थारूहरूमाथिको तपाईंको अध्ययनको निचोड के छ ?

थारूहरू शिक्षित हुन सक्छन्, डाक्टर वा वकिल हुन सक्छन् । तर, शिक्षितै भए पनि योग्यता अनुसारको सम्मान पाउँदैनन् । यस्तो अभ्यास अमेरिकामा पनि छ । अफ्रिकन अमेरिकन जनता जो उच्च योग्यताका छन् र पनि विभेद खेप्छन् । थारू ऐतिहासिक रूपमै दबाइएका जात हुन् । पछाडि पारिएकालाई कसरी अगाडि ल्याएर एउटै लाइनमा उभ्याउने भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यो परिस्थिति बदल्न, सरकारले विशेष नीति ल्याउनुपर्छ । जस्तो कि आरक्षण । नेपालको थारू समुदाय र अरू जनजातिमा पनि गहिरो बुझाइ के छ भने सरकारले हामीलाई अगाडि बढाउन पहल गरेको छैन । उनीहरूको बुझाइ छ– स्कुले शिक्षा र डिग्री लिएर पनि म योग्यता अनुसारको स्थान पाउन सक्दिन ।

३० वर्षअघिको तपाईंको अध्ययन र अहिलको भ्रमणपछि थारू समुदायमा के बदलाव देख्नुभयो ?

समयक्रममा थारूको राजनीतिक चेतनामा धेरै बदलाव आएको छ । नेपालका परिवर्तनले थारूहरू राजनीतिक रूपमा सचेत भएका छन् । आफ्नो अधिकारका लागि प्रतिक्रियात्मक भएका छन् । माओवादी, जसको हिंसात्मक विगत छ, त्यस आन्दोलनमा धेरै थारू मारिए । हिंसात्मक आन्दोलमा मारिनेको कुल संख्या हेर्दा त्यसमा थारू जनसंख्याको अनुपातमा उनीहरू धेरै मारिएका छन् । त्यसले उनीहरूलाई र्‍याडिकलाइज गर्‍यो । मधेशी आन्दोलनले पनि त्यसमा केही काम गर्‍यो । धेरै खालका राजनीतिक परिवर्तनका आन्दोलनले थारू र अरू जाति, जो विगतमा प्रतिक्रियात्मक थिएनन्, तिनीहरूलाई सचेत बनायो । थारूको राजनीतिक शक्ति निर्माण त्यही हो । मूलधारका दलले स्थान नदिएपछि पनि यो भएको हुन सक्छ । चितवनमा मलाई थारू समुदायका साथीहरूले भन्नुभयो– कुनै पनि मूलधारको दलले थारूलाई टिकटसम्म दिएन, जबकि चितवनमा थारूको जनसंख्या ठूलो छ ।

पहिले लामो समय बस्नुभएको चितवनमा तीस वर्षपछि फेरि पुग्नुभयो । समाजमा भने कस्तो बदलाव आएछ ?

चितवनका थारू हेर्दा जीवनशैली र उनीहरूले उपभोग गर्ने सामानमा धेरै परिवर्तन देखेँ । पुराना शैलीका घर घट्दै गएछन्, थुप्रै थारू विदेश गएछन् । बहुसंख्यक थारू खाडी, मलेसिया गएको देखेँ । थोरै युरोप वा उच्च शिक्षाका लागि अन्य देश गएको देखेँ । धेरै मानिस विदेश भएकाले मानिसको सोचाइमा पनि परिवर्तन आएको छ । जस्तो तीस वर्षअघि महिलाले साइकल चढेको बिरलै देखिन्थ्यो । त्यस्तालाई धेरैले साहसी ठान्थे । तर, अहिले महिलाले साइकल मात्रै होइन, स्कुटर नै चलाएको देखेँ । पहिचानका कुरामा मानिस बढी सचेत देखेँ । जस्तो, कुनै ठूला कार्यक्रम र समारोहमा थारू महिलाले परम्परागत वेशभूषा र गरगहना नै लगाएर आउँछन् । जबकि पहिले यस्तो थिएन । उनीहरूले ‘हामी थारू हौं’ भनेर देखाउन चाहिरहेका छन् । थारूहरू पहिले भोजमा भुइँमा बसाएर खुवाउँथे । अहिले पश्चिमा शैलीमा वुफेट लगाइन्छ ।

तपाईंको किताब ‘मेनी टङ्ग्स, वान पिपल : द मेकिङ अफ थारू आइडेन्डटिटी इन नेपाल’ बारे केही भनिदिनुस् न !

नेपाल आउनुअघि अमेरिकामा उपलब्ध नभएकाले मैले थारूबारे धेरै सामग्री पढ्न पाएको थिइनँ । यति मात्रै पढ्न पाएको थिएँ, जसमा लेखिएको थियो, ‘थारू विभिन्न समूहका मिलन हुन्, उनीहरू विभिन्न समुदायमा बाँडिएका छन्, ठाउँ अनुसारको भाषा, संस्कृति र परम्परा छ ।’ यहाँ आएपछि सुरुमा विराटनगर पुगेँ । त्यहाँ थारू कल्याणकारी सभाको सम्मेलन थियो । सबैजसो वक्ताले मेचीदेखि महाकालीसम्म ‘हाम्रो जात एउटै हो’ भनेको सुनेँ । सोचेँ– कसरी एउटै हो ? जबकि थारूहरू फरक–फरक देखिन्छन् । भाषण गर्नेले पनि थारू भाषामा नबोली हिन्दी वा नेपाली भाषामा बोलेका थिए । मलाई खुलदुली भयो– किन उनीहरू आफूलाई एउटै भनिरहेका छन् ? यसको उत्तर मैले किताबमा खोजेको छु ।

यो विषय बुझ्न राणाकालमा जारी मुलुकी ऐनसम्मै पुग्नुपर्छ । त्यस ऐनले तराईका थारूलाई एउटै समूहमा राखेको छ । २००७ को प्रजातन्त्रपछि सडक निर्माण, मलेरिया उन्मूलन, शिक्षाजस्ता कारणले फरक–फरक ठाउँका थारूबीच सम्पर्क विस्तार भयो । जस्तो, वीरगन्जमा स्कुल खुल्दा देउखुरी, सिरहा र सप्तरीका थारू भेट भए । भेटघाटले उनीहरूमा पहिचानको कुरा गरायो । थारूलाई एकै ठाउँ ल्याउने काम नेपालको विकास योजनाले गर्‍यो । नेपालको राजनीतिले पनि एकीकृत नभएसम्म भिजिवल भइँदैन र त्यसका लागि संख्या महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखायो । त्यसले पनि थारूलाई एकै ठाउँ ल्यायो ।

तपाईंले श्रीलंकाको विकासदेखि पछिल्लो आर्थिक संकटसम्म देख्नुभयो । तपाईं पहिलोपटक नेपाल आउँदा यहाँ राजतन्त्र थियो, अहिले गणतन्त्र छ । श्रीलंका र नेपालबीचका फरक अनुभव के रहे ?

म सुरुमा नेपाल आउँदा आम नेपालीको बुझाइ थियो– श्रीलंकाले धेरै विकास गरेको छ । किनकि श्रीलंकामा प्रजातान्त्रिक व्यवस्था थियो, नेपालमा राजतन्त्रात्मक पञ्चायती व्यवस्था । तर, अहिले ठ्याक्कै उल्टो भयो । नेपालमा प्रजातन्त्र छ ।

भलै नेपालीहरू सुनाउँछन्– हाम्रो प्रजातन्त्रमा समस्या छ । त्यसैले केही यो व्यवस्थाप्रति निरुत्साहित छन्, केही आलोचनात्मक । तर, जसले जे भने पनि नेपालमा प्रजातन्त्र छ, नियमित चुनाव भइरहेको छ, सरकार बदलिइरहेको छ । प्रेस स्वतन्त्र छ । जनता बोल्न स्वतन्त्र छन् । भलै नेता भ्रष्ट होलान्, तर जनताले तिनको आलोचना गर्न त पाएका छन् । मानिसहरू ठूला नेताविरुद्ध सजिलै बोल्न सक्छन् । प्रजातन्त्रको सुन्दर पक्ष हो यो । तर, श्रीलंकामा यस्तो छैन । नेपालले राजा हटायो, तर, श्रीलंकाले राजा जन्मायो । हाम्रो संविधानमा कार्यकारी प्रधानमन्त्रीको पद राखियो, त्यो नै राजाजस्तो भयो । श्रीलंकाको प्रेस नेपालको जस्तो स्वतन्त्र छैन । भन्न त ‘फ्री प्रेस छ’ भनिन्छ, तर नेपालको जस्तो स्वतन्त्रता छैन ।

पछिल्लो तीस वर्षमा नेपाल र श्रीलंकामा धेरै फरक देखिएको छ । नेपालमा प्रजातन्त्र झनै फस्टाइरहेको छ, श्रीलंकामा झन् खुम्चिरहेको छ । खराब आर्थिक नीति र चरम भ्रष्टाचारले श्रीलंकामा सबै कुरा कोल्याप्स भयो । चितवनका केही स्थानीयले मलाई भने, ‘नेपालमा पनि धेरै भ्रष्टाचार छ । राजनीतिक नेताहरू भ्रष्ट छन् ।’ तर, मैले भनें, ‘तपाईंहरूको नेताको भ्रष्टाचारको लेबल किन्डर गार्डेनको जस्तै हो । श्रीलंकाको नेताहरूको भ्रष्टाचार युनिभर्सिटी लेभलको जस्तै हो ।’

प्रकाशित : पुस ३०, २०७९ ११:३३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कथा सुनाइरहेका घरहरू

इतिहासको स्मृति जोगाएर राख्ने चिन्तन र अभ्यास भएका देशमा शताब्दियौंपछि पनि घर हरुले कथा भनिरहेका छन्
नारायण कोजु

त्यसो त हरेक घरका आफ्नै कथा हुन्छन् । त्यस घरका मालिक र उसको परिवारले देखेको सपना । त्यो सपना पछ्याउँदा चाहिने पुँजी र त्यो पुँजी जम्मा गर्न गरेको मिहिनेत । अनि सिकर्मी–डकर्मीहरूको परिश्रमले ठडिएको संरचना । र, त्यो संरचनामा समयक्रमसँगै लेखिएका अनेकन् गाथा । त्यसैले प्रत्येक घर केवल चार दिवारमा कैद भौतिक आकार मात्रै होइन, बरु अनगिन्ती गाथाले भरिएको कथा हो ।

मानवीय क्षमताको सीमा नै हो सायद हरेक ती कथा सीमित मानिसको लघुस्मृतिमै संकुचित हुन्छन् । थोरै मात्र घरले फराकिलो वृत्तको दीर्घकालीन स्मृतिसम्म जाने अवसर पाउँछन् । शासकसँग सम्बन्धित वा कीर्तिमानी व्यक्तिका घर मात्रै त्यस्तो भाग्यशाली हुन्छन्, जो दीर्घकालीन स्मृतिसम्म पुग्छन् । आमजनले ‘महाकवि’ भनी पुकारेका लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको घर भत्काएर नयाँ संग्रहालय बनाउने अभ्यास भएको नेपालमा त्यस्तो अवसर पाउने भाग्यमानी घर विरलै हुन्छन् । तर, इतिहासको स्मृति जोगाएर राख्ने चिन्तन र अभ्यास भएको देशमा भने घरहरू पनि कथा सुनाइरहेका हुन्छन् । त कतिपय घर भने कथा सुनाउनकै लागि बनाइएका हुँदारहेछन्, जसले शताब्दियौंसम्म पनि आफ्नो समयको कथा भनिरहेका छन् ।

त्यस्तै घरहरू घुम्ने र तिनका रोचक कथा सुन्ने अवसर मिल्यो– जर्मनीको अरफोर्ट सहर घुम्दा । एउटा यस्तो सहर, जहाँ हरेक घरका आफ्नै किस्सा–कहानी छन् । ती कथाले तिनका मालिकका सपना, रहर, कामना र आकांक्षा वर्णन गर्छन् । यो लेखमा म तिनै केही घरहरूको कथा कहन्छु ।

पाँच महिला उभिएका घर

अरफोर्ट सहरको मुख्य बजार ‘माछा बजार’ को चोकमा पूर्व फर्किएर खडा छ– एउटा पुरानो रंगीन घर । त्यस भवनको दोस्रो तलामा पाँचवटा झ्याल छन् । बाहिरी भित्तामा हरेक झ्यालको मुनिपट्टि छन्– विभिन्न मुद्रामा उभिएका पाँच महिलाको आकृति । बायाँबाट दायाँ हेर्दै जाँदा यस्तो दृश्य देखिन्छ– पहिलो महिला चिलनजिक बसेर आफ्नो सुन्दर मुहार ऐनामा हेरिरहेकी छन् । दोस्रो महिला चञ्चल मृगसँगै लुथेरिअन गितार बजाइरहेकी छन् । तेस्रो महिला कुकुरनजिकै बसेर फूलको सुगन्ध लिइरहेकी छन् । चौथो महिला फल–फूलको टोकरीसँगै फलको रस वा मदिरापान गरिरहेकी छन्, उनको नजिकै छ बाँदर । पाँचौं महिलाले हातमा बाज बोकेकी छन् र उनको नजिकैबाट एउटा कछुवा समुद्रतिर गइरहेको छ । कसले बनाउन लगायो यस्तो घर ? किन कुँदियो यी पाँच महिलाका आकृति ? जिज्ञासाको जवाफमा सुन्नपाइयो यो कहानी ।

कथा हो इसाको सोह्रौँ शताब्दीको । त्यतिबेला उक्त सहरका म्याजिस्ट्रेट एवं काउन्सिलर थिए हेइनरिच वोन डेन्स्तेद्त । औपचारिक रूपमा उनको कुनै पनि महिलासँग विवाह भएको थिएन, तर पाँच जना महिलासँग सुखी र आनन्दित जीवन बिताइरहेका थिए । सन् १५८४ तिर काउन्सिलर हेइनरिचलाई आफ्नो सुखी जीवन प्रतित हुनेगरी एउटा नयाँ घर बनाउन मन लागेछ । आफ्नो मनोकामना पूरा गर्न उनले अहिले बेल्जियममा पर्ने ‘अन्त्वेर्प’ सहरका आर्किटेक्ट फ्रान्स फ्लोरिसलाई बोलाए । उनको इच्छाअनुसार, फ्लोरिसले एक विशाल भवन बनाए, जसमा ती पाँच महिलाको आकृति कुँदिएको छ । आर्किटेक्ट फ्लोरिसले ती पाँच महिलाको आकृतिबाट मानव शरीरका पाँच ज्ञानेन्द्रियको चित्रण गरेका छन् ।


पहिलो महिलाको आकृतिले आँखालाई जनाउँछ । उनीसँगै कुँदिएको पक्षी चिल निकै टाढासम्म देख्न सक्ने जीव हो । दोस्रो महिला संगीत श्रवणमा लीन छिन्, जसले कानलाई जनाउँछ । उनीसँगै चञ्चलपनको रूपमा मृगको आकृति कुँदिएको छ । तेस्रो महिलासँगै कुकुर उभिएको छ । संसारैभरि गन्ध पत्ता लगाउन प्रयोग गरिने कुकुर नाकको प्रतीक हो । चौथो महिला मदिरापान गरिरहेकी छन्, जसले जिब्रोलाई संकेत गर्छ । उनीसँगै रहेको बाँदरले भने मदिरापानले हाम्रो इन्द्रियलाई बाँदरजस्तै अराजक बनाउँछ भन्ने जनाउँछ । पाँचौँ महिलाको हातमा बाज छ । बाज अत्यन्तै चलाख सिकारी हो । उनको नजिकबाट एउटा कछुवा समुद्रतिर गइरहेको छ । समुद्री कछुवाले समुद्रबाट अलि पर गएर फुल पार्छ । ती फुल कोरलेर जन्मिएका कछुवाका बच्चाहरू समुद्रबाट बहने हावाको चिसोपन महसुस गर्दै समुद्रसम्म पुग्छन् । यो मूर्तिमा कुँदिएको कछुवा स्पर्शको प्रतीक हो ।

पाँचवटा ज्ञानेन्द्रियलाई पाँच महिलासँग जोडेर आर्किटेक्ट फ्लोरिसले घरलाई सुखको प्रतीकको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । हाम्रा पाँचओटै ज्ञानेन्द्रिय सुखी भएपछि मात्रै सुख पूर्ण हुन्छ भन्ने सन्देश उनले दिएका छन् । साथै काउन्सिलर हेइनरिचको जीवनसँग जोडिएका पाँच महिलाले उनलाई ज्ञानेन्द्रियहरूले दिने सुख दिएको देखाएका छन् ।

व्यापारीहरूको पुल

मध्यजर्मनीको थुरिङ्गजिया प्रान्तको राजधानी अरफोर्ट सहर मध्ययुगको बिसौनी हो । पश्चिम युरोपबाट बाल्टिक देशहरू र मस्कोसम्म व्यापार गर्न जाने व्यापारी यहीँ बास बस्ने गर्थे । मस्कोमा हमला गर्न आउँदा नेपोलियन पनि यहाँ महिनौंसम्म बसेका थिए । यो सहरको अर्को एउटा आकर्षण हो, बेनेदिक्त्स्पल्ज र वेनिगेमर्क्त सहर–बजार जोड्ने एउटा ऐतिहासिक पुल । ‘कामरब्रुक्चे’ अर्थात् व्यापारीहरूको पुल नाम दिइएको यो पुल युरोपकै पुरानामध्ये एक पुल हो । सन् १३२५ मा काठका मुढाहरूको बार बनाएर निर्माण गरिएको यो पुलले उच्च भार थेग्न सक्छ । १२५ मिटर लामो यो पुललाई ६ वटा आर्कले थेगेका छन् । पुलमा चुनढुङ्गा र बलौटे ढुङ्गा बिछ्याइएको छ । सबैभन्दा आश्चर्यमा पार्ने कुरा के भने यो पुलका दुवै किनारमा लहरै घरहरू बनाइएका छन् । ३२ वटा मुढाहरूको फ्रेममा बनाइएका यी घर सात सय वर्षदेखि उभिइरहेका छन् ।

सन् ११७५, ११७८, १२१३, १२२२, १२४५, १२६५ र १२९३ गरी सात पटक आगलागीबाट क्षतिग्रस्त भएको ‘कामरब्रुक्चे’ मा अहिले पनि बजार र व्यापार मध्ययुगको जस्तै जीवन्त छ । अहिले पनि वार्षिक पाँच लाख पर्यटकलाई स्वागत गर्ने यो पुल र यहाँका व्यापारिक भवनले आजम्म करोडौं यात्रुलाई आतिथ्य प्रदान गर्‍यो होला ।

रमाइलो त यो पुलमाथिको बजारको बनोट हो, जुन सयौं वर्षदेखि उसैगरी बसिरहेको छ । पाँच सय वर्षअघि यो पुलमाथि ६४ घर थिए । अहिले ती घर जोडेर ३२ ओटा बनाइएको छ । तर, घरहरूमा रहने पसलको लहर भने त्यतिबेला जस्तो थियो अहिले पनि उस्तै छ । पुलको उत्तरबाट दक्षिणतिर जाँदा पहिलो पसल छ सेरामिक्सको । अनि कागजका कलाकृति हुँदै अन्तिममा छ चकलेटको पसल ।

१२५ मिटर लम्बाइ र कतै पाँच त कतै आठ मिटर चौडाइ भएको यो पुलमुनि बग्ने गेरा नदीको पानीलाई पिउनयोग्य बनाइएको छ । नदी किनारको हरियाली, पानीमा माछा र हाँसहरू खेलिरहेको दृश्यले ‘कामरब्रुक्चे’ लाई अनुपम बनाएको छ । यो नदी सधैँ यस्तै स्वच्छ थिएन । दोस्रो विश्वयुद्धसम्म पनि यो नदीको पानी सफा थिएन । वनस्पतिबाट निलो रङ प्रशोधन गर्दा निस्कने फोहोर मिसाइएकाले नदी निकै प्रदूषित थियो । सन् १९५० को दशकपछि पूर्वी जर्मनीमा आएको वृक्षारोपणको लहरले अरफोर्ट सहर वरपर जंगल बन्यो । त्यसपछि नदीमा फोहोर मिसाउने काम रोकियो । नदी संग्लो भयो । कामरब्रुक्चेमा उभिएर नदी हेरिरहँदा र त्यसको इतिहास थाहा पाउँदा मनमनै कल्पना गरेँ, कुनै दिन हाम्रो वाग्मती र हनुमन्ते पनि यसैगरी स्वच्छ होला । हामी पनि फोहोरबाट स्वच्छ बनेको नदीको कथा सुनाउन पाउँला ।

रातो गोरु घर

अरफोर्ट सहरका अनेकन् कथा कहने घरमध्ये अर्को एउटा हो, ‘हाउस जुम रोटेन् ओच्सेन्’ । सन् १३९२ मा बनेको यो घरले सिंगो सहरको समृद्धिको इतिहास बताउँछ । नीलो रङको कारोबार र स्थानीय बियरको उत्पादनले सोह्रौं शताब्दीमा अरफोर्ट सहरलाई युरापकै व्यापारिक केन्द्र बनाएको थियो । त्यतिबेला स्थानीय व्यापारीहरू समृद्धिको शिखरमा थिए । तीमध्ये एक थिए, जाकोब नफ्जेर । उनैले बनाउन लगाएका थिए– हाउस जुम रोटेन ओच्सेन । यो भवनको विशेषता हो, यसको बाहिरी भित्तामा कुँदिएको सुनौलो सिङ भएको रातो गोरु र सिंगो सौर्यमण्डलको आकृति ।


सौर्यमण्डलका नौओटा सदस्य सूर्य, चन्द्रमा, मंगल, बृहस्पति र शनि ग्रहको आकृति कुँद्न लगाएर नफ्जेरले आफू सौर्यमण्डललाई घरैमा ल्याउन सक्नेसम्मको सम्पन्न भएको देखाएका थिए । पुनर्जागरणकालको पूर्ण प्रतिविम्ब बोकेको यो भवनमा कुँदिएको सुनौलो सिङधारी रातो गोरुको आकृतिले भने नफ्जेरको सम्पन्नता गोरुको सिङलाई पनि सुनको लेप लगाउन सक्नेगरी भएको अर्थ दिन्छ ।

कुनै समय सिनेमाहलसमेत बनिसकेको यो भवन अहिले प्रदर्शनी केन्द्रका रूपमा सञ्चालित छ, जहाँ अनेकौं कलाकारले आफ्नो सृजना प्रदर्शन गर्छन् । गत सेप्टेम्बरमा म त्यहाँ पुग्दा प्राकृतिक संग्रहालयमा संग्रहित उत्कृष्ट सय सामग्रीको प्रदर्शनी चलिरहेको थियो ।

थर नराखेको प्रमाण घर

नेपालीको जस्तै रहेछ जर्मनहरूको चलन पनि, विवाहपछि पत्नीले पतिको थर राख्ने परम्परा । तर, परम्परा त परिवर्तनशील हुन्छ । नेपालमा फरक थरका महिलाले विवाहपछि पनि थर परिवर्तन नगर्ने चलन सुरु भइसकेको छ । अरफोर्ट सहरमा भने थर नराख्ने यो चलनको सुरुआत सन् १५६१ तिरै सुरु भएको रहेछ । यो इतिहास सुनाउँछ त्यहाँको एक घरले ।


पतिको थर नराखेर आफ्नै थर राख्ने ‘अन्ना स्च्वा न्फ्लोगेलिन’ र उनका पति ‘इल्गेन मिल्विक्ज’ को नाममा बनेको त्यो भवन हो– ‘इल्गेन मिल्विक्ज र अन्ना स्च्वा न्फ्लोगेलिन’ । ती दम्पती त्यतिबेला जौ र त्यसबाट बन्ने बियरका सफल व्यापारी थिए । परम्परा तोडेर नयाँ संस्कार सुरु गरेको स्मृतिमा बनाइएको त्यो घर अहिले एक संग्रहालयका रूपमा संरक्षित छ । उक्त संग्रहालयमा पुराना भवनका संरचना, बियर बनाउने पुरानो प्रविधि र त्यतिबेलाको वेशभूषा अवलोकन गर्न पाइन्छ ।

योग्य वर कुरिरहेको ढोका

अरफोर्ट सहरका हरेकजसो घरमा एउटा साझापन छ । घरको मूलढोकाको दायाँबायाँ मानिस बस्न मिल्ने स्थायी कुर्सी बनाइएको हुन्छ । यी कुर्सीले सहरको प्रेम र प्रेमिकाको प्रतीक्षाको कथा कहन्छन् ।

१३ औंदेखि १८ औं शताब्दीसम्म युरोपकै व्यापारिक केन्द्र बनेको अरफोर्ट सहरमा पूर्व–पश्चिम व्यापार गर्ने सबै व्यापारी तीनदेखि ६ महीनाको अन्तरमा अनिवार्य आउने गर्थे । उनीहरू कम्तीमा तीन दिन त त्यो सहरमा बस्थे नै । व्यापारका मालसामान, घोडा, दासदासी र प्रशस्त धनदौलत बोकेर यात्रा गर्ने ती व्यापारी स्थानीयका आकर्षणका केन्द्र हुनेगर्थे । तीमध्ये कतिपय त विवाह गर्ने उमेरका कुमार केटा पनि हुन्थे । ती युवकहरूसँग अरफोर्टका अविवाहित युवतीको मायापिरती बस्थ्यो । पिरती गाँसेका व्यापारी युवक केही दिनमै फर्किहाल्थे । र, व्यापारको सिलसिलामा घुम्दैफिर्दै फेरि त्यस्तै तीन–छ महिनामा आइपुग्थे । त्यसरी महिनौंपछि आएको प्रेमी भेट्ने ठाउँ हुन्थ्यो, त्यही ढोकानेरैको कुर्सी । प्रेमी आउने दिन नजिकिन थालेपछि प्रेमिकाहरू त्यही कुर्सीमा हरेक साँझ पर्खिबस्थे । प्रेमी नबनाइसकेका युवतीहरू आफ्नो घरको मूलढोकामा भएको कुर्सीमा बसेर योग्य प्रेमीको प्रतीक्षा गर्थे । अरफोर्ट सहरको आफ्नै चलन थियो । प्रेमी वा सम्भावित प्रेमीलाई घरभित्र सोझै लगिँदैनथ्यो । युवा–युवती तिनै कुर्सीमा बसेर बातचित गर्थे । ढोकाभित्रबाट युवतीका परिवारजनले बातचित सुनिरहेका हुन्थे । कान थापिबसेका परिवारजनलाई युवकले कुरैले आकर्षित गर्न सके त्यो जोडीलाई आफ्नो सम्बन्ध अघि बढाउने अनुमति मिल्थ्यो ।

अरफोर्ट सहरले आजसम्मका दिनमा के मात्रै भोगेन ? नेपोलियनको युद्धदेखि दोस्रो विश्वयुद्धको त्रासदीसम्म ! मान्छेले मान्छेको संहार गरिरहेको त्यो समयमा पनि ती ढोकानेरका कुर्सीले प्रेमको गीत गाउन छोडेनन् । आज पनि अरफोर्ट सहर घुमिहेर्दा आभास हुन्छ– यो सहरकी सुन्दर युवती कुनै अमुक सुन्दर युवकको प्रतिक्षामा बसिरहेकी छन् । प्रेम त आखिर निरन्तर छ, युद्ध मात्रै हो सुरु र अन्त्य हुने ।

प्रकाशित : पुस ३०, २०७९ ११:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×