मोदी जिन्दावाद भर्सेस पोयट्री जिन्दावाद- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मोदी जिन्दावाद भर्सेस पोयट्री जिन्दावाद

सायद म युवा रहिनँ । हिजोका जस्ता तिखा, झरिला प्रश्न उम्रिन छाडिसकेका छन् मभित्र। कसले मारिरहेछ युवाहरूको युवापन ?
मनोज बोगटी

गाउँलाई बीचमा पारेर
सुरु हुनेछ आवाज आउनु ।
पहिले कुकुरहरू भुक्नेछन् कतैनेर
केही पर हिन्हिनाउनेछ घोडा
पारी कतै कराउनेछ स्याल
बीचमा कतै हुनेछ तित्राको चिरचिर
कतै हल्लनेछन् पातहरू अँध्यारोमा
र, कतै सुनिनेछ बाटोमा कसैको एक्लै हिँड्नु
यी सबैभन्दा बाहिर
हुनेछ सबैभन्दा ठूलो गर्जन बाघको

मंगलेश डबरालको यो कविताको टुक्रा सुनाएर मैले भनें, ‘गाउँलाई बीचमा पारेर’ भन्ने वाक्यको ठाउँमा ‘देशलाई बीचमा पारेर’ राख्दा पनि हुनेरहेछ । हाम्रा दाजु पुस्ताले लेखिरहेको ‘समय’ लेख्दा हामी त्यसरी नै लेख्छौं होला ?’

कन्नड कवि अरिफ राजाले बन्द गरेको ओठमा औंली राखेर सोच्यो । यसो भनौं न हाम्रो विचार–महफिल सुरु भइसकेको थियो । बिहारी कवि अरुणाभ सौरभले फ्याट्ट भन्यो, ‘ना, दुरुस्तै लेख्दैनौं । आ–आफ्नो समय लेखनमा आ–आफ्नै समय भोगाइले अभिव्यक्ति र सम्प्रेषणलाई आकार दिन्छ ।’

‘अरुणाभको स्वाभाव तर्कालु रहेछ,’ पन्जाबी कवि नितु अरोडा मेरो काननेर फुस्फुसाइन् ।

‘देश पनि जंगल बनिसक्यो, त्यहाँ हरबखत बाघ गर्जिन्छ, जब बाघ गर्जिन्छ, सब तर्सिन्छ’, अरिफले मौनता तोड्यो ।

‘क्या खास भन्यौ यार,’ मैले अरिफको काँधमा धाप मारें । अरिफ खास तरिकाले कविता भन्ने कवि हो यसो त । उसको एउटा कविता छ, बजार । ऊ कवितामा भन्छ,

‘ब्रिटिस कमोडमाथि उभ्भेर

हस्तमैथुन गरिरहेछ बजार

चे ग्वेभारामार्का अन्डरपेन सुर्काएर ।’

त्यो रात मैले ‘काफरे अमेरिका’ सुनाएँ, अरिफले ‘बजार’ सुनायो । नितुले ‘रुम पार्टनर’ र अरुणाभले ‘साला बिहारी’ । हामी जे सुनाइरहेका थियौं, ती नितान्तै कुरूप थिए । यतिखेर डबराल हामीसितै हुन्थे भने हामी सोध्नेथ्यौं, ‘ठूल्दाजु समयको कुरूपता युवा कविताको सौन्दर्य हो ?’

त्यसको उत्तरमा मलिन स्वरमा डबराल भन्थे होलान्, ‘यद्यपि, तिमीहरूलाई बीचमा पारेर बाघ त गर्जिरहेकै छ, गर्जिरहेकै छ होइन त भाइबैनी हो ?’

दिल्लीको एउटा आलिसान होटलको कोठामा डबरालले उत्पन्न गरेका तरङलाई रक्सिलो चेतनाले पक्रिने कोसिस गरिरहेका थियौं सायद । साहित्य अकादमी दिल्लीले युवा लेखकहरूलाई भारतीय साहित्यमाथि ‘मन्थन’ गर्न बोलाएको छ । होटलको कोठैपिच्छे छन् कविहरू, २४ भाषाका । कुनै कोठामा हल्लाखल्ला छैन । सब सुतिसकेका छन् । तर, हामी चार किन हल्ला गरिरहेका छौ ? किन निदाउन सकिरहेका छैनौं ?

यदि कसैले त्यतिखेर यसरी प्रश्न गर्थ्यो भने त्यसको एउटै उत्तर हुन्थ्यो– मंगलेश डबराल ।

२४ भाषाका युवा कविका कविता सुनेपछि डबराललाई युवा कवितामाथि बोल्नु थियो । तिनी नितान्तै शान्त छन्, सौम्य छन्, लयालु छन् । तर, तिनी जे बोलिरहेका छन्, हरेक वाक्य झीरजस्ता छन् । भीरजस्ता छन् । आगोजस्तो छ, जुन झीरमा हामी युवा कविहरू पालैपिलो उन्निरहेका छौं । खसिरहेका छौं हरेक भीरबाट । जलिरहेछौं त्यो आगोमा ।

डबराल भनिरहेछन्, ‘भारतीय साहित्य लेखन एकरूपताको सिकार भइसक्यो । युवा लेखकहरूले त्यसैलाई परम्परा मानेर पछ्याइरहेका छन् । कस्तो विडम्बना ? मर्दै गइरहेको परम्परा पछ्यायौ भने त तिमीहरू पनि मर्नेछौ, यदि तिमीहरू बाँच्न चाहन्छौ भने आफ्नै उक्तिको खोज गर ।’

अलिकति पनि जिउँदो मुटुको कोही युवा कवि त्यहाँ उपस्थित थियो भने पक्कै पनि उसले आफ्नो औकात थाहा पाइसकेको थियो । सायद, हामीले त्यही छटपटीलाई रातभरि सेलेब्रेट गरिरहेका थियौं ।

‘सोभियत रुसको विघटनपछि भारतीय लेखनमा एक प्रकारको अमूर्तता छिर्‍यो,’ डबराल भन्छन्, ‘सोझो विषय, कथन र संयोजन नै अमूर्त बन्यो भने लेखनको उपादेयता संकटमा पर्छ । पाल्छी कुराजस्तो लेखनले संवाद गर्दैन । जब संवाद नै गर्दैन, तब लेख्ने किन त ?’

डबरालको गुनासो थियो, युवा लेखनमा न त्यो उन्माद छ, न युवालु झोंक । केटाकेटीमै प्रौड वैचारिकी छाँटिरहेका जस्ता देखिने युवा लेखकहरूको त्यो जुझारुपन कसले मासिरहेछ त ? कसले मारिरहेछ युवाहरूको युवापन ? किन सब बूढाबूढाजस्ता देखिन्छन् ? तिमीहरू युवा नै बस, बूढा नबन । बूढा बनेर हामी बूढाहरूलाई नझुक्याऊ । बूढा बनेर युवाहरूलाई पनि नझुक्याऊ ।

मलिन स्वरमा आगो उकेलिरहेका मंगलेश डबरालले हामीलाई गिजोलिसकेका थिए । यस्तो लाग्थ्यो, तिनी आजका समयका झर्रा युवा हुन् अनि हामीचाहिँ लुला बूढा । हामी सबै सोचमग्न छौं । तिनी बोल्दै गइरहेछन्, हामी झन् गम्भीर, झन् गम्भीर, झन् गम्भीर बनिरहेका छौं । ‘भूमण्डलीकरणपछि जनवाद नै प्रतीकवाद, विम्बवादले ग्रसित बन्यो । त्यसपछि आएको न्यु क्रिटिसिज्म, साम्राज्यवाद, बजारवाद, टेक्नोलजी र मिडियाले अहिले ‘नक्कली विचार’ विस्तार र प्रचार गरिरहेको छ,’ डबराल निरन्तर छन्, ‘यो ‘नक्कली विचार’ ले तल्लोवर्गलाई रोगी बनाइरहेछ । यसको सुर्ता के युवा लेखकहरूले गर्नु पर्दैन त ?’

डबरालको प्रश्न थियो– मिडिया र बजारवाद केन्द्रीय शक्तिको निकट छ । तानाशाहको टुल्स बनेको छ । यसको उत्पादन भनेको ‘विचारको संकट’ हो । विचार नै संकटमा परेपछि लेख्नुको औचित्य के ?

दिनभरि डबरालले हामीलाई सोधिबसे, ‘के तिमीहरू साँच्चै गम्भीरतासहित लेखनमा छौ त ?’

हो, यही प्रश्नले हामी भत्किएका छौं । रन्थनिएका छौं । र, होटलको कमरा हल्लाखल्लाले मैला पारिरहेका छौं । दिमाग खराब गरिरहेका छौं ।

दिउँसो डबरालले मेरो हात समातेर मसिनो स्वरमा भनेका थिए, ‘शक्तिकेन्द्रको पर्दाफास गर्ने शक्ति युवाहरूसितै छ । युवाहरूले अनावृत रहस्यहरूको खोजी गर्नुपर्‍यो किनभने नवसाम्राज्यवादीहरूको चलाकी ‘स्क्रिन’ मा देखिँदैन । यसैले युवाहरूले आफ्नो समयलाई मिहिनसित अध्ययन गर्नुपर्‍यो । ‘स्क्रिन’ ले लुकाएका पाटाहरू खोतल्नुपर्‍यो । तिमी तिम्रै समयको गवाही हौ । आफ्नो समयको गवाही बन्न नसक्नेहरू त्यही नक्कली विचारको दास बन्ने सम्भावना रहन्छ । मनोज, तिमी अहिले एउटा त्रासदीमय समयमा छौ । त्यसलाई त्रासदीकै भाषामा लेख ।’

कोहीकोही व्यक्तिको व्यक्तित्व यस्तो हुन्छ, जो हजार किताबहरूले दिएको ज्ञानभन्दा पनि बृहत्तर हुन्छ । डबराल हाम्रा लागि त्यस्तै व्यक्तित्व बनेका थिए ।

२०१४ को त्यो युवालु भेट, सायद अन्तिम थियो । त्यसपछि न त हामी (विभिन्न भाषी भारतीय युवा लेखकहरू) कुनै मञ्चमा देखापर्‍यौं, न त विमर्शमा । न त गम्भीर बन्यौं न त कुनै संकथनमा भेटियौं । उता नवसाम्राज्यवादीहरूको ‘स्क्रिन’ मा नदेखिने चलाकी खोज्दैखोज्दै बिते डबराल । यता हामी ‘बित्यौं’ ।

डबराल भन्थे, ‘हाम्रो समकालीनता वैचारिक ढोङहरूले निर्मित छ, त्यसलाई चिन, चिर र अघि बढ ।’

हामी बहसमा उत्रिएका कविहरूले न त्यो वैचारिक ढोङहरू चिन्यौं, न त त्यसलाई चिर्‍यौं न त अघि बढ्यौं ।

बस, चुपचाप बस्यौं । के बजारवादको स्क्रिनमा नदेखिने चलाकीले हाम्रो घाँटी निमोठेको हो ?

के भन्नुहुन्छ तपाईं ?

...

सेप्टेम्बर महिना बित्न लागेको थियो । महिनाको अन्तिम हप्ता कुनै पनि मजस्तो बेरोजगारका लागि आँधीसरह बन्छ । यसले घरको प्रेमिल अवहवा बिगार्छ । जीवनको मौसम खराब गर्छ । ओठबाट सबै आमचैन लुट्छ । यस्तो बेला जिम्मेवारपूर्वक विचार गर्ने ताकत अरू कसैसित होलान्, मसित त छैन । अचानक जीवन र समयको त्रासदी लेख्ने जोखिम उठाउन नसक्ने आत्महारा बनिसकेको छु म । अचानक आत्मालोचना गर्ने भइसकेको छु म । सायद अब म युवा रहिनँ । उन्मादी रहिनँ । संवेदी पनि रहिनँ । हिजोको जस्तो तिखा, झरिला प्रश्नहरू उम्रिन छाडिसकेका छन् । बाँझो पल्टिसकेको छु म । यस्तो लाग्न थालेको छ, मेरो जुझारुपनको जरा मक्किन थालेको छ । माटालाई बलियो पक्रिन छोडेको छ । सेलाएको छ, मभित्रको ज्वालामुखी ।

सम्झन्छु, जीवनको आधा अध्याय त त्यसै युवा संवेग लेखेरै बित्यो । युवालु झोंक झारेरै बित्यो । यत्रो वर्ष धेरै केही गरियो लाग्थ्यो, खोज्दा हातमा केही पनि छैन । अचानक यस्तो लाग्न थालिसकेको छ, म त रित्तै छु ।

छक्क परिरहेको छु, यसरी कहिल्यै आफैंप्रति किन कहिल्यै गम्भीर बनिनँ म ?

कुनै पिताले जब अचानक छोराको ओठमा छिप्पिँदै गरेको जुँगा देख्छ, जब अचानक स्वास्नीको अनुहारमा चाउरी देखा पर्छ । त्यसपछि ऊ अलिकति चिसो लाग्दा खोक्न थाल्छ, अलिकति दबाब पर्दा उसको रक्तचाप तीव्र बन्न थाल्छ, सायद सबै एकपल्ट मजस्तै यसरी नै छक्क पर्दा हुन् ।

ठीक यस्तो स्थिति कि जसरी केटाकेटीको आवाज अचानक बांगिएर घोर्ले बन्छ, त्यस्तै खर्रो, झर्रो जुझारुपन अचानक मलिन बन्छ, यस्तो स्थितिबीच छु म । अथवा भनौं न, आफ्नै सृजनशीलताको शव रुँगिरहेको छु ।

यही आत्मबोधको बेला अचानक अरिफ राजाको फोन आयो । ‘दिल्लीको त्यो रातवाला महफिल भुल्यौ ?’, उसले सोध्यो ।

‘त्यो भुलें भने त म मरेको भइहालें नि,’ मैले भनें ।

‘त्यसो हो भने तिमी जिउँदै रहेछौ,’ उसले भन्यो ।

‘अरिफ, यदि यसैलाई जिउँदो भन्छ भने पक्का हो, म जिउँदै छु,’ मैले थपें ।

ऊ हाँस्यो र भन्यो, ‘जिउँदो हुनु खतरनाक कुरा हो मनोज, जिउँदोहरूलाई खेदीखेदी मार्ने भारतीय संस्कृति जो ट्रेन्डमा छ, देशमा ।’

तर, म हाँस्न सकिन । म गम्भीर बनें ।

‘कर्नाटकमा त कलबुर्गी मार्‍यो, लंकेश मार्‍यो । त्यो त देखिएको कुरा हो, नदेखिएका कति मारे मारे । हामीलाई मर्नुसित के डर र है साथी ? त्यसैले जिउँदै छौं भन्नलाई देशविदेशका कविहरू भेला गर्दै छौं बल्लेरीमा । तिमीलाई निम्तो गर्न फोन गरेको हुँ,’ अरिफले कुरा टुंग्यायो ।

उसले यति गम्भीर कुरालाई निम्तोसित जोड्लाजस्तो लागेको थिएन । अरिफलाई थाहा थियो, मैले नाइँ भन्न सक्तिन । उसलाई पनि जिउँदो छु भन्ने भ्रम होला । त्यसैलाई प्रमाणित गर्न ऊ बल्लेरीमा वैश्विक कविता महोत्सव गरिरहेछ । म जिउँदो छु कि मरें ? प्रमाणित गर्न मैले जानुपरेन त ?

...

अमेरिका, बंगलादेश, इजरायल लिथुवानिया, फारो आइल्यान्ड, कोलम्बिया, क्यानाडा, भेनेजुएला, अर्जेन्टिना, पेरू, एल साल्भाडोर, इरान, इटलीका कविहरू कर्नाटक पुगिसकेका छन् । भारतको विभिन्न राज्यका २२ जना कवि पनि पुगिसकेका छन् । कन्नडका ३० जना कविहरू त आइपुग्ने नै भए । म कार्यक्रमको दिन पुगेको छु कर्नाटकको बल्लेरी । अर्थात् २१ अक्टोबर २०२२ ।

सैयौं कवि छन्, मैले अरिफ राजाबाहेक कोही चिनेको छैन । अरिफ भन्छ, ‘कलबुर्गी, लंकेशको शरीर मार्‍यो, विचार मार्न सकेन, यो कविता उत्सव त्यसैको प्रमाण हो ।’

बीआईटीएम कलेज अडिटोरियममा कविहरूको घुइँचो छ । स्थानीय लेखक र मिडिया विदेशका कविहरू पछ्याइरहेका छन् । सेलिब्रिटी र ठूलाठालाहरूको आआफ्नै चाला छ । प्रोफेसर एचएस शिवप्रकाश, जसलाई कर्नाटकमा साहित्यका गुरु मानिन्छन्, मञ्च उक्लिए र भने, ‘यस्तो पहिलोपल्ट हो, जहाँ अन्तर्राष्ट्रिय कविता महोत्सवमा सरकार र कर्पोरेट्सको प्रायोजना छैन । उनीहरूको मेरुदण्डमा उभेन यो महोत्सव । सबका सब ट्वाँ परेका छन् । हरेक विधा कर्पोरेट्सको बुटमुनि छन् । हामीचाहिँ कसरी उम्कियौं, तर यसैले हामीमाथि सन्देह बनिरहेका होलान् । उनीहरू पनि आएर कविता सुनून् । बुझून् कि कविता कसैको टेकोले उभ्दैन ।’

म त्यो ठाउँमा उभिएको छु, जहाँ अन्धविश्वासमुक्त समाजका लागि निरन्तर बोलिरहेका एमएम कलबुर्गीलाई मार्नकै लागि हत्याराले ट्रेनिङ लिन्छ । कट्टरता कुनै पनि राम्रो होइन, चाहे कलामा होस्, साहित्यमा होस्, राजनीतिमा होस् वा विचारमा । कट्टरताले एकपाखे समाजको निर्माण गर्छ, जो विविधताले चिनिएको भारतीय संस्कृतिकै लागि पनि खतरा हो । त्यही खतराबोध जनजनमा गराइहिँड्ने र मुक्त समाजको वकालत गर्नेहरू नै बारम्बार खतरामा परिरहेको ठाउँमा उभिएको छु म ।

म त्यो ठाउँमा उभिएको छु, जहाँ एमएम कलबुर्गीपछि गौरी लंकेशलाई गोली ठोक्ने ठेक्का लिएका गणेश मिस्किनले खुल्लमखुला सास फेरिरहेका छन् ।

मैले कन्नड कवि एचएस मधुरानीलाई सोधें, ‘अझै पनि तार्गेटमा धेरै होलान् है ?’

मधुरानीको ओठमा मधुमुस्कान देखा पर्‍यो । भनिन्, ‘म पनि हुनसक्छु, तिमी पनि हुन सक्छौ । जो बोल्छन्, उही तार्गेटमा छन् ।’ सायद मेरो प्रश्न खराब थियो, तर उत्तर खराब थिएन ।

अरिफ भन्छ, ‘विश्वका हरकोही कवि बोल्छन् । यो प्रयास उनीहरूको आवाज कर्नाटकलाई सुनाउनु मात्र होइन, आवाजहरूको विविधता स्थापित गर्नु पनि हो ।’

...

म पहिलोपल्ट दक्षिण भारत पुगेको छु । त्यहाँका कविहरू मेरा भाषा बुझ्दैनन्, म उनीहरूको भाषा बुझ्दिनँ । म हिन्दी थोरै जान्दछु, उनीहरू हिन्दी पूरै जान्दैनन् । म अंग्रेजी कताकता मात्र जान्दछु, उनीहरू पूरै जान्दछन् । अलिकति हिन्दी, अलिकति अंग्रेजी जोडेर म उनीहरूसित संवादमा छु । विभिन्न देशका कविको भाषा नजान्नेहरूका लागि सहज बनाउन आयोजकले हरेक कविका कविता पछिल्तिर कन्नड, हिन्दी र अंग्रेजीका अनुवादक खटाएका छन् ।

कविको आफ्नो भाषाबाहेक तीन भाषामा कविता सुन्न र पढ्न पाउने सुविधा तयार छ । पहिलो सत्रमा आआफ्ना भाषामा निम्तारु कविले कविता सुनाउन सुरु गरे । निम्तारु कविले कविता सुनाइसकेपछि अनुवादकको पालो आउँथ्यो । अनुवादकले कन्नड भाषामा कन्नड दर्शकलाई कविता सुनाइदिन्थे । विश्वभरिका कविता आफ्नै भाषामा सुन्न पाउने भाग्यमानी दर्शक–श्रोताहरू त्यसै आह्लादित थिए । मन परेका, मन नपरेका दुवै कवितामाथि दर्शकीय प्रतिक्रिया थपडीमा आउँथ्यो । जो जो कन्नड जान्दैनन्, उनीहरूका लागि अडिटोरियमको भित्ता अघि राखिएको एलईडीमा हिन्दी र अंग्रेजी अनुवादको डिस्प्ले चलिबस्थ्यो । यसरी विश्वभरिका कविलगायत कविता सुन्न आएका विभिन्न भाषी दर्शकहरू एकसाथ कविता उत्सव मनाइरहेका थिए ।

पहिलो सत्रपछि हाम्रो पालो आयो । मञ्चमा इरानका कवि मर्याम अला आमजादी, नेपाली कविता बोकेर म र कन्नड कविता बोकेर दक्षिण कनडाका कवि विल्सन कटिल उभिएका छौं । अमजादी र मेरा अनुवादकहरू पनि तयार छन् । हाम्रा कवितामाथि मन्तव्य पोख्न कन्नडका ख्यातिप्राप्त कवि श्री निवासमूर्ति पनि साथै छन् ।

हामीले कविता सुनाइसकेपछि अनुवादकहरूको पालो आयो । अमजादीका अनुवादकले कविता सुनाउँदै गर्दा अडिटोरियम मन्त्रमुग्ध थियो । त्यसपछि मेरा अनुवादक सम्भर्थ साहिलले मेरा कविता सुनाउन थाले । तिनले ‘हरेक मासिक धर्ममा विधवाको मनमा विद्रोह उठ्छ, किनभने त्यसले सेतो लुगा रातो बनाउँछ’ भन्दै गर्दा अडिटोरियममा अलिकति चलमल सुरु भयो । ‘यो स्कुल होइन भान्साघर हो’ भन्दागर्दा खासखुसखासखुस सुरु भयो । त्यही खासखुसबीच जब दक्षिण कनडाका कवि विल्सन कटिलले कवितामार्फत ‘तानाशाह प्रेममा परेको हुनुपर्थ्यो’ भन्न सुरु गर्‍यो, उनीहरूले आफूलाई सम्हालेर राख्न सकेनन् ।

अडिटोरियमको दोस्रो लहरमा अचानक भगुवा रङका लुगा लगाएका मानिसहरूले हावामा मुठी उठाउन थाले । त्यसपछि मुठी उठाउँदै आक्रोशित स्वरमा कराउन सुरु भयो । कविता सुनिरहेका दर्शकहरू जर्‍याकजुरुक उठे । मञ्चमा बसेर कविता सुनाइरहेका हामी तीन कवि अरकच्च पर्‍यौं । उठेका मुठीहरू कविताविरुद्ध थिए । पोखिएको आक्रोश पनि कविताविरुद्ध नै थियो । हामी यसकारण अरकच्च थियौं किनभने हामीलाई लागेको थियो, कविताले उनीहरू झुमिउठ्लान्, तर उठ्यो मुठी । हामीलाई लागेको थियो, कविताले दिमागमा तरंग पैदा गर्लान्, तर पैदा गर्‍यो आक्रोश । कविताले कसरी मानिसलाई पोल्न सक्छ ? मेरो मनमा यो प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक थियो । प्रश्न उठ्नु भनेको उत्तरतिर लम्कनु पनि त हो । म उत्तरतिर लम्किएँ ।

मेरा अनुवादकले मेरो जुन ‘होली’ शीर्षकको कविता सुनाए, त्यो कवितामा एक विधवा छन्, जसको वस्त्र सधैं सेतो छ । उनलाई ओढाइएको कफन रङको सेतो वस्त्रलाई उनकै मासिक धर्मको खुनले रातो बनाइदिएको छ । रङ भनेको त प्राकृतिक हुन्छ । प्रकृति रंगीन छ । विश्व रंगीन छ । धर्म रंगीन छ । ज्ञान रंगीन छ । समाज रंगीन छ । परिवार रंगीन छ । सम्बन्ध रंगीन छ । किन विधवाको वस्त्र मात्र सेतो छ र उसको रगत किन सेतो छैन त ?

मुठी र आक्रोशको पछिल्तिर यही रंगहीन विचार थियो । मेरा अनुवादक सम्भर्थ साहिलले त्यतिखेर ‘भान्साघरमा स्कुल’ सुनाइरहेका थिए, जतिखेर भाजपा सरकारले कर्नाटकका विद्यालयहरूको पाठ्यपुस्तकबाट हैदर अली, टिपु सुल्तानहरू भटाभट हटाइरहेका थिए । द्रबिड आन्दोलनका अग्रदूत पेरियार, नारायण गुरु, बसवन्ना लगायत भगतसिंहलाई पनि हटाइरहेका थिए ।

स्कुललाई भान्साघर मात्र बनाएनन्, भाजपा सरकारले त कर्नाटकभरि पाठ्यपुस्तकलाई समेत ‘भगुवाकरण’ को पकवान बनाइरहेका थिए ।

मुठी र आक्रोशको पछिल्तिर यही भगुवा रङको कट्टर जरा थियो । भगुवा रङको मुठी र खासखुस चलिरहेको बेला जब कवि विल्सन कटिलले ‘तानाशाह एउटा नानीको बाबु भएको हुनुपर्थ्यो, तब उनी बोध गर्न सक्थे, जीवनको सुरक्षा गर्ने दायित्व’ थपे, उनीहरूले व्यापक नाराबाजी सुरु गरे ।

उनीहरूको नारा थियो, ‘मोदी जिन्दावाद ।’

हामी त्यतिबेला हैरान थियौं, जतिबेला ‘विधवाको रङ’ र ‘भान्साघरमा स्कुल’ लाई भगुवा रङका मानिसहरूले हिन्दुत्वमाथिको आक्रमण र भाजपा सरकारमाथिको आलोचना बुझे । हामी त्यतिबेला हैरान थियौं, जतिबेला ‘तानाशाह’ मा उनीहरूले ‘मोदी’को विम्ब देखे ।

यसमा कविहरूको गल्ती कहाँ थियो त ?

तर, अचानक अडिटोरियममा भगुवा रङको आक्रोशित फगुवा सुरु भयो, तब चारैतिर बसेका कवि र दर्शकहरूले प्रतिवादी जवाफ दिए । उनीहरूको नारा थियो– पोयट्री जिन्दावाद । एकै क्षणमा अडिटोरियममा तनाव छायो । दुईवटा नारा एकार्काबीच भिड्न थाल्यो । यद्यपि, कवि कटिलले कविता सुनाउन स्थगित गरेनन् । कवि श्री निवासमूर्तिले माइक समातेर कराए, ‘कविताको कुनै धर्म हुँदैन, रङ हुँदैन, सत्ता हुँदैन, कवितालाई कविता भएरै जिउन देऊ, उनीहरूलाई डिस्ट्रब नगर ।’ तरै पनि हंगामा थामिएन । गुरु एचएस शिवप्रकाश मञ्च चढे र भने, ‘यो कविता संगम हो, जहाँ कवितालाई मनचाहे बोल्न पाउने छुट छ । कविताको मुख थुन्न सकिँदैन । कुनै पनि हंगामाले कविता स्थगित हुन सक्दैन ।’

त्यसपछि भगुवा रङका मानिसहरूलाई दर्शकले ठेलेर अडिटोरियमबाहिर धकेले । कविता महोत्सवबाटै खेदे । हल शान्त भयो । त्यो शान्त हलमा कविताचाहिँ शान्त थिएन ।

...

फर्कने बेला अरिफले भन्यो, ‘मनोज बोलेनौं भने कविता मौन बन्छ । तिमी कवि हौ, कवितालाई मौन नराख । बोलिराख । लेखिराख । किनभने मानिसलाई जिउँदो बनाइराख्ने क्षमता कवितासित मात्र छ ।’

साँच्चै, कविताको त्यो अभूतपूर्व शक्तिलाई बल्लेरीको अडिटोरियममा मैले सर्लक्क देखेर फर्किएँ । यतिखेर म मंगलेश डबराल सम्झिरहेको छु, तानाशाहको चलाकी स्क्रिनमा देखियोस् नदेखियोस् ‘कविता’ मा देखिने रहेछ । मानिसहरूले स्क्रिनलाई विश्वास नगर्लान्, कवितालाई गर्नेछन् । लागिरहेछ, पहिले मोदीलाई बीचमा पारेर भगुवा रङका बाघहरू गर्जिए । त्यसपछि ‘पोयट्री’ लाई बीचमा पारेर कविहरू गर्जिए । मुर्दाहरू गर्जिंदैनन् । यसको अर्थ कविहरू अझ जिउँदै छन् । कविता जिउँदै छ । भारतको कुनै पनि कुनामा कुनै पनि जिउँदा कविले जिउँदो कविता लेखिरहेकै छन् ।

तानाशाह एउटा नानीको बाउ भएको हुनुपर्थ्यो,

तब उसले बोध गर्न सक्थ्यो

जीवनको सुरक्षा गर्ने दायित्व

जब काँपिरहेको हातले समाउँथ्यो ऊ

दाँत कसेर आफ्नो सारा शरीर हल्लाउने सुत्केरी पीडालाई

पचाइरहेकी पत्नीको हातबाट नानी ।


तानाशाहले

बिहे गरेको हुनुपर्थ्यो,

तब उसले बोध गर्न सक्थ्यो

आदेशपछिल्तिर कति रहन्छ प्रेमको सम्भावना

जब उसको पत्नी भन्ने थिइन्–

‘मेरो ब्लाउजको बटन लगाउन सघाउनुहोस् त’


तानाशाह प्रेममा परेको हुनुपर्थ्यो

तब उसले बोध गर्न सक्थ्थ्यो

युद्ध पनि रोक्न सक्छ

एउटा चुम्बन ।

थाहा पाउँथ्यो

जित भनेको केवल हतियारबाट मात्र प्राप्त गरिँदैन ।


तानाशाह

आफ्नो छिमेकीसित एकतर्फी प्रेममा परेको हुनुपर्थ्यो,

थाहा पाउँथ्यो, आँसु पुछिदिने हातहरू कठोर हुन्नन् ।

थाहा पाउँथ्यो, सिमानाहरू केवल युद्धका लागि हुन्नन् ।


छाडिदिऊँ यी सब कुरा

कम से कम तानाशाह एक जना वेश्याकहाँ जानुपर्थ्यो


एक जोडी नग्न शरीर

तातो आलिंगनमा बाँधिँदा

जब क्रोक्रोजस्तो हल्लन्छ खाट

तब ऊ बोध गर्न सक्थ्यो

गद्दीको कृत्रिमता ।


बिर्सिदिनुहोस् गद्दी, चौकी अथवा चरण–पीठ

यदि तानाशाहको मुटुमा

एकै जना महिला बस्नका लागि

केवल एउटै पिरा मात्र भइदिएको भए

कम्तीमा यस देशले

प्रेमको शासन देख्न सक्थ्यो ।

(विल्सन कटिलको कविता ‘तानाशाह प्रेममा परेको हुनुपर्थ्यो’, अनुवाद : लेखनाथ छेत्री)

प्रकाशित : पुस ३०, २०७९ १०:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तपाईं के सोच्दै हुनुहुन्छ ?

हाम्रो मस्तिष्कले सोच्ने प्रक्रिया कसरी त्रुटिपूर्ण छ ? मान्छेले आफ्नैबारे गर्ने जीवनका निर्णय किन विवेकसम्मत हुँदैनन् ? काह्नेमनको किताब ‘थिङ्‍‌किङ , फास्ट एन्ड स्लो’ ले यी प्रश्नमाथि विमर्श गरेको छ । मान्छेले घटनाको तार्किक मूल्यांकन गर्छ र सोचेर आफ्नो हितमा सही निर्णय गर्न सक्छ भन्ने पुरानो मान्यतालाई काह्नेमनको अनुसन्धानले गलत भनेको छ ।
विष्णु सापकोटा

अरू विषय विनिर्माण गर्नुपरे बिस्तारै, सोचेर गर्नुहुन्थ्यो, ‘अन्तर्मन’ को आवाज सुन्दै । जब विनिर्माणको विषय नै स्वयम् ‘सोचाइ’ छ भने सोच्न कहाँबाट सुरु गर्ने ? यस्तो अप्ठ्यारो परेका बेला आफ्नै अन्तर्मनलाई सोध्नुहुन्थ्यो । जसलाई ‘अन्तर्मन’ भनिन्छ लेख्न बसेको मूल विषयले त्यो नै बिभरको छ भन्छ ।

सोचाइबाट मुक्ति पाउने सोचाइ पनि स्वयम् एक सोचाइ मात्रै हो । जब कि बाँच्नु नै सोच्नु हो भने जीवनमा सोचाइको राज्य कहाँ छैन भन्नु ? आधुनिक पाश्चात्य दर्शनशास्त्रको इतिहासमा सायद सबैभन्दा धेरै दोहोरिनेमध्येको वाक्य होला– ‘आई थिङ्क, देअरफोर आई एम ।’ अर्थात् ‘म सोच्छु, तब न म छु ।’ सोच्न त म पक्कै सधैं नै सोच्छु । किनभने म छु । तर, आजको प्रश्न छ– म किन त्यस्तो सोच्छु, जस्तो मैले सोच्छु ?

...

त्यस दिन पनि म यस्तै–यस्तै सोचेर बसिरहेको थिएँ । अघिल्लो हिउँदमा मंसिर सकिन लाग्दातिरको त्यो बिहान बाहिर घाम लागेको थियो । बाहिरको घमाइलोभन्दा मेरो मन अझै बढी उज्यालिएको थियो । कोभिडले थोपरेको अन्तर्राष्ट्रिय यात्राको असजिलो बीच जाडो बिदामा आएको छोरा आगतलाई एयरपोर्टबाट लिएर भर्खरै घर आएका थियौं । १० कक्षापछि अमेरिका पढ्न गएदेखि नै ऊसँग प्रत्येक पटक भेट्दा मैले पत्ता लगाउन खोज्ने पहिलो गुह्य हुन्थ्यो– ऊ कतै पथभ्रष्ट त भएको छैन ? बालकृष्ण समको ‘मुकुन्द इन्दिरा’ नाटकका मुकुन्द कलकत्ता पढ्न गएपछि (‘पश्चिमाकरण’ र पथभ्रष्ट भएर) बाबुलाई लेखेको जस्तो चिठ्ठी कुन दिन इमेलमा पढ्नुपर्ने हो कि भन्ने चिन्ता जहिल्यै लागिराख्थ्यो । तर, जब ऊ त्यो वर्ष धेरै विद्यार्थीले देख्ने सपना अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयमा पढ्न पुगेको थियो र त्यसमा पनि आफूले पढ्ने विषयमध्ये गणित र दर्शनशास्त्रलाई प्रमुखका रूपमा छानेको थियो, समले कलकत्ता पठाएर बिगारेको मुकुन्दलाई मैले बिर्सन थालेको थिएँ ।

घर पुगेर एकछिन गफिएपछि रातभरको उडानको थकानले ऊ सुत्न खोज्दै थियो । तर, मैले सोधिहालें, ‘कस्तो हुँदो रहेछ त अक्सफोर्डमा फिलोसोफीको पढाइ ?’ ऊ दुई वर्ष अमेरिकी कलेजमा अन्डरग्रयाजुएट पढेर तेस्रो वर्षका लागि त्यहाँ गएको थियो । मेरो अनुहारतिर हेरेर भन्यो, ‘विलियम्स (अमेरिकाको कलेज) मा जस्तो ‘रिगरस’ (घोट्टिनुपर्ने) त छैन, तर रमाइलो नै छ । यो सेमेस्टरमा मैले (जर्मन दार्शनिक) इम्मान्युएल कान्टमाथि पेपर लेखें । कान्ट अलिक डिफिकल्ट फिलोसफर हो, बट आई इन्जोएड ।’ छोराले कान्टमाथि पेपर लेखेको सुनेर म मख्ख पर्न के लाग्दै थिएँ, उसले भनिहाल्यो, ‘बुवा, हजुरले मलाई त्यो (फ्रेन्च फिलोसफर) रेने डेकार्टको ‘आई थिङ्क, देअरफोर आई एम’ भनेर जे भन्नुहुन्थ्यो नि पहिले, त्यसको अर्थ त त्यो होइन रहेछ नि । अर्कै रहेछ ।’

ऊ सुत्न जानुअघि ‘त्यो अर्कै अर्थ’ के रहेछ भनेर सोध्दै सोधिनँ । नचाँहदा नचाहँदै पनि मेरो मनमा फेरि एकाएक कलकत्ताको मुकुन्द आइपुग्यो । सोचें, ‘यत्रो अन्तरालमा भेट भएको छ । त्यो विषय पछि सुनाए पनि त हुन्थ्यो ।’

तुरुन्तै म घरमा कसैले थाहा नपाउने गरी डेकार्ट खोतल्न माथिल्लो तलाको अध्ययन कक्षमा पुगें, जहाँ मेरा आँखा पहिले त विल डुरान्टको ‘द स्टोरी अफ फिलोसोफी’ मा परेका थिए, जसमा डेकार्टको दर्शनको पनि चर्चा छ । चार्ल्स भ्यान डोरेनको ‘अ हिस्ट्री अफ नलेज’ देखि त्यहाँ अरू पनि मिल्दाजुल्दा केही किताब त थिए नै । नजिकै अर्कोपट्टि पसारिइरहेको अस्तित्ववादी दार्शनिक जाँ पल सात्रको ‘बिइङ् एन्ड नोथिङ्नेस’ मा अचानक आँखा पर्दा यस्तो सोचाइ आयो मानौं यो किताबले भनिराखेको छ, ‘मलाई फेरि उचाल, सब ठीक हुन्छ ।’

आखिर बीसौं शताब्दीमा आइपुग्दा फ्रान्सेली अस्तित्ववादी लेखकहरूले ३०० वर्षदेखि पाश्चात्य चिन्तन प्रणालीको मुलधार बनेको यो ‘आई थिङ्क...’ लाई सच्याउन खोजेका थिए । उनीहरूले भनेका थिए, ‘पहिले म छु, तब न म सोच्छु (एग्जिस्टेन्स प्रिसिड्स एसेन्स) ।’ अर्थात् सत्यभन्दा अघि मेरो अस्तित्व छ । जब म नै छैन भने के–को सत्य ? कसको सत्य ? सोच्ने कसले ? एकैछिन मनमा आयो, यतै लागौं कि ? तर, फेरि सोचें– मेरो अहिलेको समस्या डेकार्टको त्यो वाक्यको अर्थ के हो भन्ने होइन । न त अस्तित्व अगाडि आउँछ कि सत्य भन्नेमा मन्थन गर्ने नै हो । तत्कालको मेरो समस्या म अहिले किन आफ्नै घरमा एउटा चोरजसरी खुसुक्क ‘आई थिङ्क...’ को ‘अर्को अर्थ’ बुझ्न कुनै किताब खोज्न आएको छु भन्ने हो । मेरो समस्या छोराबारे मैले किन त्यो सोचें, जुन मैले सोचें भन्ने हो, जसको जवाफ डेकार्टले दिँदैनन्, उनले भनेको वाक्यको अर्थ जेसुकै होस् ।

त्यसपछि मैले छेवैमा भएको नोबेल पुरस्कार विजेता ड्यानिएल काह्नेमनको चर्चित र प्राज्ञिक क्षेत्रमा निकै प्रभावशाली ‘थिङ्किङ, फास्ट एन्ड स्लो’ भन्ने पुस्तक समातें, जुन मैले पाँच वर्षअघि पहिलो पटक पढेको थिएँ । यस आलेखको केन्द्रीय विवेचनामा यही पुस्तकले झक्झक्याएका धारणा हुनेछन् । हुन सक्छ, चर्चा गरिने कतिपय सन्दर्भले तपाईं–हामीले दुःख गरेर संवर्धन गरको हाम्रो आफ्नो ‘इगो’ अलिकति आहत होला । पढ्दै गर्दा तपाईंलाई लाग्न सक्छ, जीवनमा गाह्रो–साँघुरो निर्णय गर्नुपर्ने संवेदनशील समयमा आफू भर पर्ने आफ्नो अन्तरात्मा नै जब बिभरको छ, त्यस्तो बेला अब कसलाई सुन्ने, कसलाई भन्ने होला ?

जजसले अन्तर्मनमा विश्वास गर्नुहुन्छ, उहाँहरूका लागि खुसीको खबर छ कि अन्तर्मन भन्ने चीज वास्तवमै हुन्छ, जसलाई सजिलोका लागि अंग्रेजीमा ‘इन्टुइसन’ भनेर बुझ्दा हुन्छ । तर, उहाँहरूकै लागि फेरि दुःखको खबर यो छ कि सभ्यता र संस्कृतिमा अक्सर श्रद्धा वा ‘ग्लोरिफाई’ गरिएको यो अन्तरात्मा वा अन्तरमन– जे भने पनि, सायद आफ्नो श्रद्धाको त्यति धेरै हकदार छैन । किनकि यो त्यति भर गरिहाल्न मिल्ने यन्त्र होइन । किनकि यसले हतारमा सोच्छ, विस्तारै सोच्न सक्दैन । किनकि यो अल्छी छ । किनकि यसले तत्काल मनमा उपलब्ध ‘इम्प्रेसन्स’ वा ‘पर्सेप्सन’ मा भर परेर फ्याट्टै निर्णय गरिहाल्छ । किनकि यसले तार्किक हुन मन पराउँदैन ।

तपाईंलाई लाग्ला, आफ्नो अन्तरात्माले त भित्री इच्छा बुझेर, तपाईंको हितमै निर्णय गर्ने होला । यदि तपाईं त्यस्तो सोच्नुहुन्छ भने यो लेख पढिसक्दा केही दुःखी हुन सक्नुहुन्छ । तपाईंको अन्तरात्माले अहिले नै दुःखी हुने संकेत गरिसकेको पनि हुन सक्छ । ‘थिङ्किङ, फास्ट एन्ड स्लो’ को विषयलाई यसरी पनि भन्न सकिन्छ– ‘हामी मान्छे त विवेकशील प्राणी हौं, हामी र्‍यासनल रूपमा सोच्छौं, जीवनका अनगिन्ती घुम्तीमा हामीले लिने निजी निर्णय तार्किक हुन्छन्’ भन्ने सोच्नुहुन्छ भने तपाईं भ्रममा हुनुहुन्छ । हुन सक्छ, अहिले यी पंक्ति पढ्दै गर्दा पनि तपाईंलाई आफ्नो अन्तरात्माले धोका दिइरहेको छ ।

त्यसैले यदि तपाईं ‘म त केही अप्ठ्यारो विषयमा निर्णय गर्नुपर्‍यो भने आफ्नै अन्तरात्मालाई सोध्छु’ भनेर मक्ख पर्ने खालको मानिस हुनुहुन्छ भने, दुःखसाथ भन्नुपर्छ– तपाईं सायद आफ्नै हितअनुकूल निर्णय गर्न नसक्ने मानिस हो कि ? अनि तपाईंलाईं कहिलेकाहीं यदि यी धेरै पढे–लेखेका मानिस किन यति सारो मूर्ख हुन् भन्ने लाग्छ भने सायद त्यसको जवाफ पनि प्राज्ञिक अनुसन्धानले दिइसकेको छ । र, त्यो साँचो हो । पढे–लेखेको ‘ज्ञानी’ हुनु र ‘र्‍यासनल’ नहुनु अलग विषय हुन् । किनकि तपाईंको ज्ञान दिमागको एक ठाउँमा भण्डारण भएर बसेको हुन्छ । जति ज्ञान भए पनि त्यो तपाईंको मस्तिष्कमा कतै स्मृति बनेर बसिरहेको हुन्छ । कुन बेला त्यो स्मृतिको कुन पाटोलाई उपयोगमा ल्याउने ? कुन सूचना कसरी प्रयोग गर्ने ? त्यो तपाईंको अन्तर्मनको काम हो । मस्तिष्कमा धेरै ज्ञान भएर को भयो, यदि तपाईंको ‘इन्टुइसन’ ले खाली एकांगी खालको मात्रै सूचना सम्झन खोज्छ भने ?

नेपालमै हेर्नुस् त, कति धेरै पढे–लेखेका मानिस अझै राजतन्त्रको, वंशको आधारमा हामीले हाम्रा अधिनायक पाउनुपर्छ भनेर वकालत गर्छन् ! बुझिहाल्नुभो अब, उनीहरूको समस्या कहाँ छ ! समस्या त्यही धोकेबाज अन्तर्मनमा छ, जसको मुख्य बनोट नै पूर्वाग्रहहरूमा आधारित हुन्छ, जसले आफैंभित्रका अरू संज्ञानतर्फ आफ्नै सचेत मनलाई ‘एक्सेस’ नै दिँदैन । तसर्थ पढे–लेखेको हुनु र असंगत विचार बोक्नु, सँगसँगै जान सक्ने विषय हुन् । र, यो निष्कर्ष पंक्तिकारको होइन, शास्त्रको हो ।

...

इजरायली मूलका प्रसिद्ध अमेरिकी प्राध्यापक काह्नेमनको पुस्तक ‘थिङ्किङ, फास्ट एन्ड स्लो’ ले लेखकका दशकौंदेखिका अनुसन्धानका निष्कर्ष एकै ठाउँमा पस्केको छ । उनको अध्ययनले इंगित गरेका निचोडहरू हामी मान्छेले कुनै चीजलाई मूल्यांकन गर्दा आम रूपमा कस्ता त्रुटिहरू गर्छौं भन्नेमा केन्द्रित छन् । जीवनका महत्त्वपूर्ण मोडमा हामीले आफ्नैबारे लिने निर्णय तर्कसंगत हुनुको साटो कसरी ‘र्‍यासनल’ हुँदैनन् भनेर उनले वर्षौंको अनुसन्धानपश्चात् गहन प्रमाण पेस गरेका छन् । त्यतिबेलासम्म स्थापित अर्थशास्त्रको मान्यता थियो– मान्छेले आफ्नो निजी आर्थिक निर्णय गर्दा सोचविचार गरेरै गरेको हुन्छ । यो मान्यतालाई काह्नेमनको सिद्धान्तले कडा चुनौती दिएको थियो । र, भनेको थियो– हाम्रा आर्थिक निर्णय हामीलाई तर्कसंगत छन् भन्नेजस्तो लागे पनि यथार्थमा त्यस्ता नहुन सक्छन् ।

खासमा मनोविज्ञान विधाका प्राज्ञ काह्नेमनले २००२ को नोबेल पुरस्कार भने अर्थशास्त्रतर्फ पाएका थिए । जीवनका अरू निर्णय (जस्तो, प्रेमिकासँग सानोतिनो खटपटमै ब्रेकअप गर्ने वा आफ्नो प्रेमी बेवकुफ छ भन्ने जान्दाजान्दै उसैसँग विवाह गर्ने, कलेजमा कसैको संगतले गर्दा पढ्ने विषय नै अर्कै रोज्ने वा फुटबल विश्वकपमा कुन देशलाई समर्थन गर्ने) त ‘र्‍यासनल’ नभई, केवल अन्तरमनबाटै गरिन्छ रे ! तर, मान्छेहरू आर्थिक निर्णय अलि सोचेर, तर्कमा आधारित रहेर गर्थे होलान् भन्ने थियो । त्यस मान्यतालाई त्रुटिपूर्ण भन्दै कसरी आर्थिक निर्णयसमेत हामी तर्कभन्दा अन्तरमनमै आधारित रहेर गलत तरिकाले गर्छौं भनेर काह्नेमनले प्रतिपादन गरेको सिद्धान्त उत्तिकै रोचक पनि छ । त्यो सिद्धान्त हामी आफैंलाई भित्रैबाट जिस्क्याउने, उडाउने र व्यंग्य गर्ने खालको छ ।

‘थिङ्किङ, फास्ट एन्ड स्लो’ पढ्दै, घोत्लिँदै गर्दा मेरो मनमा अक्सर आउने धारणा के हो भने– हामीले जीवनका विभिन्न घुम्तीमा लिएका कतिपय महत्त्वपूर्ण निर्णय– जसका कारण हामी अहिले जहाँ छौं, त्यहाँ छौं– जति असन्तुलित भए पनि ती निर्णय असन्तुलित थिए भनेर हामी सकभर स्विकार्दैनौं । बरु उल्टै तिनै असंगत निर्णयलाई जिन्दगीभर मनोवैज्ञानिक रूपमा ‘र्‍यासनलाइज’ गर्न खोज्छौं । आफूले विश्वविद्यालयमा अर्कोको सट्टा किन यो विषय पढें भन्ने निर्णय होस् कि एउटा पेसाको सट्टा किन अर्को पेसामा आएँ भन्ने होस् । यतिसम्म कि, समाजका लागि केही गर्छु भन्ने अठोट भएको एउटा युवा लोकसेवा पास भएको केही वर्षमै भ्रष्टाचारी हुन्छ । जबकि तार्किक रूपमा सोच्दा त्यसो गर्नु ठीक होइन भन्ने उसलाई राम्रोसँग थाहा छ । तर, यथार्थमा के भइदिन्छ भने उसले जिन्दगीभर आफू तुलनात्मक रूपमा ‘खास भ्रष्ट छैन’ भनेर आफ्नो ‘सानो’ भ्रष्ट आचरणलाई ‘र्‍यासनलाइज’ गरेर बाँच्छ । उसको श्रीमतीलाई पनि राम्रोसँग थाहा हुन्छ, श्रीमान्को स्वच्छ आम्दानी कति हुन्छ र कति तलबितल गरेर कमाएको हुन्छ । तर, श्रीमतीको अन्तर्मनले पनि त्यो सबै माफ गरिरहेको हुन्छ । र, श्रीमतीले भनेकी हुन सक्छिन्, ‘अरूका श्रीमान्ले झन् कति कमाएका छन्, हाम्रो उहाँ त सारै सोझो ।’ (सरकारी जागिरे अधिकतम पुरुष नै भएकाले श्रीमतीको उदाहरण दिइएको हो । श्रीमतीको ठाउँमा श्रीमान् भने पनि हुन्छ) । अब कसरी भन्ने त हामी मानिस सधैं सोच–विचार गरेरै घटनाको मूल्यांकन गर्ने प्राणी हौं भनेर ?

काह्नेमनका प्राज्ञिक सिद्धान्तलाई हाम्रा दैनिक जीवनका रमाइला उदाहरणमार्फत चर्चा गर्न फेरि फर्कौंला । अहिले एकैछिन उनकै प्राविधिक शब्दावलीमा उनले भनेका थप केही विषयमा विमर्श गरौं । हाम्रो सोच्ने प्रक्रिया मूलतः दुई प्रणालीमध्ये एकमा हुन्छ । पहिलो प्रणालीअन्तर्गतको सोच्ने प्रक्रिया धेरै प्रयास नलाग्ने, स्वचालित हुन्छ । सोच्छु भनेर नसोच्दै आफैं सोचिने प्रक्रिया । यो ‘इन्टुइसन’ वाला सोच्ने प्रणाली हो, जसलाई मैले अन्तर्मन र अन्तरात्मा भनेको छु । कतिपय आध्यात्मिक मानिसले अन्तरात्मा भनेको धेरै विशाल, रहस्यमयी वा ईश्वरीयजस्तो कुनै चीज हो भन्ने पनि ठान्न सक्छन् । यसलाई जसरी बुझे पनि सारमा उही हो । भौतिक रूपमा बुझे पनि, मनोवैज्ञानिक रूपमा सम्झे पनि वा ईश्वरीय रूपमा कल्पे पनि मनको गहिराइमा जे छ, जसको आधारमा मान्छेका सोचाइ स्वचालित उत्पन्न हुन्छन्, अन्तरात्मा त्यही हो ।

जन्मँदै आएका (जेनेटिक) सेलहरू, सानो छँदाको हुर्काइ, मनमा परेका विभिन्न प्रभाव, संगत, लामो समयदेखि पालेका आस्था–विश्वास ! यी सबैलाई पहिलो (अन्तर्मन) प्रणालीमा राख्न सकिन्छ, जसले स्वचालित रूपमा सोच्छ । छिटो सोच्छ । ‘नसोचीकनै’ सोच्छ । र, हामीले सोच्ने दोस्रो प्रणाली वास्तवमै नसोचीकनै सोच्ने होइन कि, सोच–विचार गरेर मात्रै सोच्ने प्रणाली हो । यसरी सोच्न हामीले प्रयास गर्नुपर्छ, सचेत रूपमा । जस्तो कुनै गणितको समस्या समाधान गर्नुपरे हाम्रो सोचाइको दोस्रो प्रणाली सक्रिय हुनैपर्छ । कुनै महत्त्वपूर्ण बैठकमा आफ्ना भनाइ राख्नु छ भने बुँदाहरू लेखेर लगिने कारण त्यही हो । लेख्न बस्दा थोरै भए पनि बिस्तारै सोचिन्छ र दोस्रो प्रणाली बढी सक्रिय हुन्छ ।

पुस्तकमा काह्नेमनले भनेका छन्, ‘खासमा दोस्रो (बिस्तारै सोच्ने) प्रणालीले आफूलाई यो किताबको हिरो ठान्ला, तर खास हिरो पहिलो प्रणाली नै हो ।’ यस भनाइको गहिरो अर्थ छ, जुन उनको मुख्य सिद्धान्त नै हो । हामी अक्सर पहिलो प्रणालीअन्तर्गत नै, छिटोछिटो सोचिरहेका हुन्छौं । र, दोस्रो प्रणालीलाई पहिलोले धेरै नै प्रभावित पारिरहेको हुन्छ । हाम्रा आफ्ना सांस्कृतिक समुदाय, नस्लप्रतिका गौरव, धार्मिक आस्था, राजनीतिक झुकाव आदिलाई उदाहरण मानेर हेरौं त एक पटक । यी सबै पहिलो प्रणालीलाई प्रभाव पार्ने खजाना हुन् । यी प्रभावकै कारण हामीले धेरै व्यक्तिबारे यस्ता अन्तर्मन बनाएर बसेका हुन्छौं कि उनीहरूका नयाँ विचार र व्यवहारलाई पनि पूर्वाग्रही भएर हेर्छौं, समभावमा मूल्यांकन गर्नै सक्दैनौं । भनाइ छ नि, मन नपराएको मान्छेले मकै चपाएको देख्दा पनि रिस उठ्छ । किनकि त्यहाँ पहिलो प्रणाली सक्रिय भइरहेको हुन्छ । मकै चपाइएको तरिकाकै कारण रिसाउनु हुँदैन भन्ने दोस्रो प्रणालीलाई थाहा नहुने होइन । तर, सोचाइको पहिलो ‘सनातनी’ प्रणालीले दोस्रो ‘तर्कशील’ प्रणालीलाई पाएसम्म प्रभाव जमाउन खोजिहाल्छ । र, धेरैजसो त्यो प्रणाली सफल भएकै हुन्छ । र, ऊ विद्वान् नै भए पनि आफूले मन नपराएको मान्छेले मकै चपाएको देख्दा उसलाई साँच्चै रिस उठिहाल्छ ।

पहिलो प्रणालीको निरन्तरको काम भनेको मनभित्रै ‘कथा बनाउने’ हो– घटनाबारे, मान्छेबारे वा आफ्नै पहिलेको कुनै अनुभूतिबारे । हाम्रो मनमा रहने स्मृति तिनै अन्तर्मनले बनाएका कथा हुन् । र, दोस्रो प्रणाली पहिलोले बनाएको कथाको प्रभावमा पर्छ । त्यसैले हामीले ‘सोचविचारी’ गरेका निर्णय नै वा जीवनरूपी घुम्तीका अनगिन्ती छनोट प्रायः त्रुटिपूर्ण हुन्छन् । जस्तो, देख्नेबित्तिकै कोही मान्छे मनपर्दो हुन्छ, कोही हुँदैन । यस्तो मूल्यांकन हामी निमेषमै गर्छौं, अति शीघ्र । त्यसमा कुनै ‘लोजिक’ लगाउँदैनौं । त्यतिन्जेल पनि ठीकै छ । तर, यदि त्यो मान्छे मनपर्दो रहेछ भने उसले भनेका कुरामा हामी सहमत हुने सम्भावना बढी हुन्छ । पहिलो गैरतार्किक मूल्यांकनले त्यो मानिस मन नपर्दो ठहर्‍याएको रहेछ भने उसको प्रस्तावमा हामी असहमत हुने सम्भावना बढी हुन्छ । यसको अर्थ के हो भने बिस्तारै सोच्ने दोस्रो प्रणालीलाई त्यतिन्जेल पहिलोले प्रभाव पारिसकेको हुन्छ ।

यसो होइन कि हाम्रो मष्तिस्कले तार्किक रूपमा सोच्नै सक्दैन । तर, वास्तविकता के हो भने तार्किक रूपमा त्यसै सोचिँदैन, त्यसका लागि प्रयास गर्नुपर्छ । ‘प्रोज एन्ड कन्स’ को हिसाब गरेर सोच्न समय लगाउनुपर्छ । हाम्रो दोस्रो प्रणालीले यो सबै प्रयास गर्दागर्दै अघिल्लो प्रणाली ‘ल, छिटो गर’ भन्दै हस्तक्षेप गर्न आइहाल्छ । र, दोस्रो प्रणालीले पनि ‘ल भैगो त’ भनेर लत्तो छाड्छ । जीवनमा हामीले गर्ने अधिकतम परिस्थितिका मूल्यांकन र व्यक्तिगत निर्णय त्यसरी नै थाहै नपाई लत्तो छाडेर गरिएका हुन्छन् ।

‘थिङ्किङ, फास्ट एन्ड स्लो’ माथि घोत्लिँदा मलाई धेरै घत परेको अर्को पनि सिद्धान्त छ । जीवन एक हिसाबमा अनगिन्ती अनुभवको सँगालो भन्ने त छँदैछ । तर, एउटा कुनै दिनको अनुभव होस् वा महिनाको वा केही वर्षको नै किन नहोस्, हामीले त्यो अनुभवबारे पछि जीवनभर सम्झँदा सम्झने भनेको केही सेकेन्डमा मात्रै हो, मनले बनाएको एउटा सानो कथाका रूपमा । जस्तो, मैले कुनै ठाउँमा एक वर्ष जागिर गरेको थिएँ, २० वर्षपहिले । त्यस जागिरको एक वर्षबारे मैले अहिले सम्झँदा जहिल्यै सम्झने पाँच–दस सेकेन्ड मात्रै हो । हो, मैले त्यो जागिरको अनुभवबारे जीवनभर सम्झिराखौंला, हजारौं पटक । तर, नाप्ने हो भने प्रत्येक पटक सम्झने केबल केही सेकेन्डका लागि मात्रै हो । र, मैले त्यो अनुभवबारे जति पटक सम्झे पनि सम्झने कुनै एउटा वा अर्को स्मृति–कथा मात्रै हो । त्यो सम्पूर्ण एक वर्षमा कति धेरै अनुभवका शृंखला थिए होलान्, तर ती सबै अनुभव स्मृतिमा थिग्रिँदा ‘पाँच सेकेन्डको कथा’ बनेर बसेको हुन्छ । त्यो पाँच सेकेन्डमा थिग्रिएको पूरै वर्ष एउटा सुखद स्मृति पनि हुन सक्छ, दुःखद पनि । एक हप्तासम्म बिदा मनाउन जाँदा प्रायः सबै दिन, सबै पल रमाइला बिते । तर, तपाईंको स्मृतिमा होटलबाट चेकआउट गर्ने बेला कुनै एक जना स्टाफको रूखो व्यवहार मात्रै अड्केर बस्न सक्छ जीवनैभर । अनि तपाईंलाई लाग्न सक्छ, त्यो होलिडे नै खत्तम थियो ।

विगतका कुनै घटनाबारे ‘यो सम्झने मन छ, म बिर्सूं कसोरी ?’ भन्दै तपार्इं जे–जे सम्झेर बस्नुभएको छ नि, अहिलेको यो सम्झनाले त्यतिबेलाको त्यो अनुभवलाई आधिकारिक रूपमा प्रतिनिधित्व गर्दैन । हाम्रो वास्तविक अनुभवको यथार्थ चक्र र त्यसलाई पछिसम्म ‘सम्झने मन’ मा रहेका स्मृति–कथा फरक हुन् । मानौं कलेज पढ्दाताका मेरी प्रमिका थिइन् । अहिले दिनकै बाह्रपल्ट सम्झे पनि उनलाई सम्झने भनेको एक पटकमा औसतमा पाँच सेकेन्डका दरले, दिनभरमा कुल मिलाउँदा एक मिनेट मात्रै हो । उनलाई धेरै सम्झन्छुजस्तो लाग्नु सम्झने बेलाको तत्क्षणको भ्रम हो । र, उनलाई सम्झँदा के सम्झने भन्ने पनि अन्तर्मनले पछि बनाएको एउटा कथा हो, त्यतिबेलाको वास्तविक अनुभूति होइन । यस्तो लेखिरहँदा, सधैं सम्झनामा बाँच्ने मनहरूप्रति मेरो सहानुभूति छ ।

यहाँनेर एउटा थप विषय नोट गरिहालौं । मान्छेले सोचेका हुन सक्छन्, कुनै घटना जीवनभर भुल्न सकिनँ । त्यसरी सोच्दा यस्तो लाग्छ, मानौं हामीले सधैंभर ती घटना सम्झिराखेका हुन्छौं । तर, खास सम्झेको समयलाई मापन गर्ने हो भने एक पटकमा त्यो केही सेकेन्डका लागि मात्रै हुन्छ । सम्झेको बेला मात्रै लामो समयसम्म वा सधैंभर सम्झेको जस्तो लाग्ने हो । सम्झनचाहिँ कहिलेकाहीं, केही सेकेन्डका लागि मात्रै सम्झिएको हुन्छ । तर, जहिले फ्याट्ट सम्झ्यो, त्यतिबेला लागिरहेको हुन्छ, उनलाई सधैं सम्झेको छु । सारमा यत्ति बुझौं– सम्झना भनेको मनले पछि बुनेको एउटा कथा मात्रै हो, त्यति बेला घटेको वास्तविक घटनाको त्रुटिरहित प्रतिविम्ब होइन ।

लेखको सुरुमा मैले असाध्यै छिटो–छिटो सोचिरहेको थिएँ । ‘आई थिङ्क, देअरफोर आई एमको अर्थ अर्कै रहेछ’ भनेर सुत्न गएको मेरो छोरा दुई घण्टाजत्तिमा उठुन्जेल आफ्नो सोच्ने प्रक्रियालाई बिस्तारै ढिलो बनाउने प्रयास गरेको थिएँ मैले । र, बिस्तारै नै मैले उसलाई सोधें, ‘ल भन न त, डेकार्टले भन्न खोजेको खास के रहेछ ?’

‘मैले मेरो अस्तित्वबारे शंका गर्न मिल्दैन, किनकि शंका गर्ने नै म आफू हुँ, जो बाँचेको भएरै शंका गर्न सकेको छु । मैले शंका गर्छु (सोच्छु), त्यसको अर्थ म छु ।’ छोराले शास्त्र अर्थ्याएको देखेर होला, मैले उसको व्याख्यालाई तर्कशील भएर परीक्षण गर्नुको साटो केवल (मक्ख परेको बाउ बनेर) सुनेको मात्रै रहेछु । अहिले एक वर्षपछि ‘बिस्तारै सोच्दा’ यस्तो लाग्छ कि त्यस दिन दोस्रो पटक पनि मेरो अन्तर्मनले मलाई परिस्थितिको मूल्यांकन त्रुटिपूर्ण गराएको थियो ।

प्रकाशित : पुस ३०, २०७९ १०:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×