आरनमा जलिरहेको त्रिशूल- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

आरनमा जलिरहेको त्रिशूल

निष्पट्ट अँध्यारोमा राँको बालेर त्रिशूल चोर्न निस्केका दुई साथीको मित्रताको कथा हो– ‘ह्वील्स अन द बस’ ।
रीना मोक्तान

एक बालक साथीसँग राति फलाम चोर्न निस्कन्छ । उसको नाम हो– भ्याल । निष्पट्ट अँध्यारोमा हातमा राँको बोकेर प्रत्येक घरका छत डुल्छन् उनीहरू । अनि काठका मूर्तिहरू (बाक्पा) का शिरमा गाडिएका त्रिशूल चोर्छन् चुपचाप । ती त्रिशूलबाट जसैगरी गाडी गुड्ने पाङ्ग्रा बनाउनु छ भ्याललाई । साथीहरूले खेल्न विद्यालयमा काठको बस बनाएका छन् ।

तर, बस गुड्ने पाङ्ग्रा नबनाए साथीहरूबाट दुर्व्यवहार (बुलिङ) सहनुपर्ने डर कोचाकोच छ भ्यालको मस्तिष्कमा । १२ वर्षकै उमेरमा गाउँका लोहकर्मी (फलामको काम गर्ने मानिस) बनेको भ्यालले फलाम जोहो गर्ने कुनै विकल्प भेटेन र त्रिशूल चोर्ने निर्णय गर्‍यो । चोरिएका त्रिशूललाई नयाँ स्वरूप दिन आरनको आगोमा पोलेर हथौडाले ठोक्दै छ– ट्वाङ–ट्वाङ !

माथिको वर्णित दृश्य हो– फिल्म ‘ह्वील्स अन द बस’ को ।

जात व्यवस्था हुर्काउने हिन्दु धर्मलाई हिर्काइएको यो बिम्ब कति शक्तिशाली ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ भने यसले थुप्रै कुरा एकैसाथ बोल्छ । र, वर्ण व्यवस्थाको सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक प्रणालीलाई सशक्त ढंगले चित्रण गर्छ । उत्पीडनमा परेका दलितको अवस्था दर्शाउँछ । त्यो रापिएको फलाम एक बिम्ब हो हामी बाँचिरहेको समाजको । त्यो रापले बोलिरहेको छ– दलितमाथिको उत्पीडन र विभेदबारे । असलमा भ्यालहरू थिचिएका छन्, पिल्सिएका छन् वर्ण व्यवस्था, छुवाछूत र विभेदले । जात व्यवस्था संरक्षण गर्ने समाज, विचार, सिद्धान्त र संरचनालाई भ्यालहरू भत्काउन चाहन्छन् भन्ने उदाहरण पनि हो यो दृश्य । कला कति सशक्त हुन्छ भने बिनासंवाद केही नबोलेरै यो दृश्यले थुप्रै कुरा बोल्छ ।

सूर्य शाही निर्देशित १६ मिनेटको यो फिल्मले जात व्यवस्थाको उत्पीडनमा परेका पात्रको दुःख, संघर्ष र विद्रोहको कथा भन्छ । कथित तल्लो जातका पात्रले जातकै आधारमा सहनुपरेको विभेदको कथा भन्छ । सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक रूपले मान्छे कसरी दबिएका छन् ? कसरी पीँधमा परेका छन् ? भ्यालमार्फत फिल्मले देखाएको छ ।

‘माथिल्ला जातका’ बालबालिका घरमा अर्कै कपडा लगाउँछन्, स्कुलमा अर्कै । तर, भ्याल स्कुलकै नीलो सर्टमा भेटिन्छ हरदम– घर होस् या स्कुल । भ्याल बाँचिरहेको समाज र उसको परिवारको आर्थिक अवस्था देखाउन प्रयोग गरिएको नीलो सर्टको यो बिम्बले थुप्रै कुरा भन्छ । दृश्यहरूलाई खुबै चलाखीपूर्ण ढंगले खिचिएको छ– छुवाछूतको सामाजिक संरचना देखाउन । एउटा दृश्य छ, जहाँ भ्याल फलामको काम सकेर त्यो सामान फिर्ता गर्न छिमेकीको घर गएको छ । कथित माथिल्लो जातका पात्रहरू घरको माथिल्लो भागमा छन् भने भ्याल भुइँमा । फलामको बदला छिमेकीले अन्न दिन अह्राउँछ आफ्नो छोरालाई । ऊ भ्याललाई नछोई माथिबाटै अलग्गै झोलामा अन्न खन्याइदिन्छ । संवादबिनै यो दृश्यले छुवाछूत प्रस्ट्याउँछ । छिमेकीको छोरालाई अन्न दिँदै गरेको त्यो दृश्यले भन्छ– विभेद पुस्तान्तरण भइरहेको छ ।

व्यावसायिक फिल्मले दुई घण्टामा पनि समेट्न नसक्ने विभेदका फरक मुद्दालाई छोटो समयमै कसिलो दृश्यमा प्रस्तुत गर्न सक्नु निर्देशकको प्रशंसनीय पाटो हो । यस्तो जटिल विषयलाई मौलिक ढंगमा उत्कृष्ट रंगसंयोजन, खिचाइ र चरित्रमार्फत उभ्याउन सक्नु फिल्म ‘ह्वील्स अन द बस’ का बलिया पक्ष हुन् ।

समाजको कुरूप तस्बिर, उत्पीडित वर्गको यथार्थ चित्रण फिल्ममा देखिन्छ । फिल्ममा कथित उपल्लो जातलाई मात्रै दोषी देखाइएको छैन । भ्यालको एक विद्रोही साथीमार्फत कथामा सन्तुलन मिलाइएको छ । भ्यालको साथी लाबा समाजका ती हरेक विभेदका कडी भत्काउन चाहन्छ । ऊभित्रको विद्रोही स्वभाव देखाउन शिरमा उसले बाँधिहिँड्ने हँसिया–हथौडाअंकित रुमालै काफी छ । फिल्मले सरल भाषामा विभेदका फरक पक्षलाई मौलिक स्वादमा पस्केको छ ।

बालकथामै आधारित अर्को फिल्म ‘जुलुंगो’ को अन्तिम दृश्य पनि बेजोड छ । प्रमुख पात्र आफूले बनाएको ‘जुलुंगो’ बोकेर खेततिर लम्किँदै हुन्छे । पृष्ठभूमिमा बाल अधिकारको गीत गुन्जिरहन्छ, ऊ खेतमा काम गरिरहन्छे । ‘ह्वील्स अन द बस’ को अन्तिमको दृश्य पनि निकै बलियो छ । जब भ्याल विद्यालय प्रांगणबाट टाढिँदै जान्छ, पृष्ठभूमिमा साथीहरू गाइरहेका हुन्छन्, ‘सयौं थुंगा फूलका हामी, एउटै माला नेपाली ।’ त्यतिन्जेल भ्यालले थाहा पाइसक्छ, ‘एउटै थुंगाका फूल भए पनि एउटै मालामा उनिन बाँकी नै छु ।’ गत वर्ष बर्लिन फिल्म फेस्टिभलको ‘जेनेरेसन के–प्लस’ तर्फ छनोट भई विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अवार्ड जितिसकेको यस फिल्मले यसै साता काठमाडौं इन्टरनेसनल माउन्टेन फिल्म फेस्टिभल ‘किम्फ’ मा उत्कृष्ट फिक्सन अवार्ड जित्यो ।

...

व्यावसायिक फिल्मकर्मीले उठाउन नसकेका यस्ता थुप्रै मुद्दामा बनेका फिल्म देखाउने गजबको प्लेटफर्म बन्यो– भर्खरै सकिएको किम्फको २० औं संस्करण । फरक मुद्दाका विविध फिल्मको यो महोत्सवमा स्वतन्त्र फिल्मकर्मीका आवाज समेटिए । नयाँ कथावाचनको साक्षी बन्यो– किम्फ । कथा वाचनमा छुट्टै छवि बनाएको ‘हेर्ने कथा’ टिमको ‘बाघको बंगारा’ देखाएर सुरु भएको महोत्सव ‘पोलियो’ रोगविरुद्धको सहयोगार्थ डकुमेन्ट्री ‘फ्लाई फ्रम एभरेस्ट’ प्रदर्शन गर्दै समापन भयो ।

‘किम्फ’ मा देखाइएका फिल्मले फरक कथा–वाचन, फरक आवाज र विविधताका फरक स्वाद पस्किए । तर, पर्वतीय विषयका भिन्नाभिन्नै फिल्म हेर्दै गर्दा पर्वतका फिल्म/डकुमेन्ट्री बनाउने नेपाली फिल्मकर्मीको अभाव भने महसुस भइरह्यो । यस वर्ष किम्फमा प्रदर्शन भएको नेपाली एनिमेसन फिल्मले हाम्रो फिल्म उद्योगको दायरा बढाइदिएको छ । तर, फिल्मको यति ठूलो महोत्सवमा पनि मूलधारका फिल्मकर्मीको आकर्षण नबढ्नु दुःखद पक्ष नै हो ।

प्रकाशित : पुस २, २०७९ ०९:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपाली कथा सुनाउँदै अस्ट्रेलियन फिल्मकर्मी कलनी ग्याकन

नेपालमै बसेर फिल्म बनाइरहेका एक अस्ट्रेलियन नागरिकको नेपाल नाता
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — एकदिन चटपटे खाँदै गर्दा कलनी ग्याकनको आँखा अनौठो कुराले तान्यो । चटपटे बेरिएको कागज रहेछ हस्तलिखित चिठ्ठी । एकैछिन चिठ्ठीतिर एकोहोरिए । त्यतिबेलै दिमागमा झिल्को पस्यो, 'जसका लागि यो चिठ्ठी लेखिएको हो उसले यो चिठ्ठी पाए के गर्ला ?' 

६ वर्षको नेपाल बसाइमा कलनीले यस्ता थुप्रै क्षण र भोगाइ संगाले । उनलाई थाहा थियो, यी क्षणहरु कुनै दिन फिल्ममा अटाउनेछन् । फिल्म 'सपनाको आवाज'मा त्यही चटपटेको प्रसंग अट्यो ।

चटपटे खाँदै गर्दा एकदिन सोनमको हातमा छुटिसकेका प्रेमी विकासको चिठ्ठी पर्छ । सोनम नयाँ भविष्यको खोजीमा अष्ट्रेलिया जाने तयारीमा छिन्, डिपेन्डेन्ट भिसामा । परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर छ । घरको जिम्मेवारीबीच उनले आफ्नो खुसीमा सम्झौता गरेकी छन् । प्रेमी विकासको प्रेम मनमा लुकाएर डिपेन्डेन्टमा अष्ट्रेलिया लैजाने व्यक्तिसँग बाँच्ने बहाना खोज्दैछिन् । 'टुटल राइडर' विकासले पनि सोनमलाई कहाँ बिर्सन सकेका छन् र ! सपनामै भए पनि सोनमको नजिक पुगिरहन्छन्, उनलाई फर्काउने प्रयास गरिरहन्छन् । यस्तो अवस्थामा उक्त चिठ्ठीले उनीहरू दुईको चिसिएको सम्बन्धमा न्यानोपन थप्ला ? लघु फिल्म सपनाको आवाज (साउन्ड अफ ड्रिमिङ) यी दुई प्रेमीका प्रेमको कथामात्रै होइन सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक परिस्थितिले दबिएका पात्रहरुको बाध्यता, संघर्ष, त्याग, विद्रोह र प्रेमको कथा हो । २९ मिनेटमै ग्याकनले फिल्ममार्फत् नेपाली समाजको यथार्थ चित्रण गर्दै विदेशिनेहरुका सपना पछाडिका पीडा, मनोभावलाई समेटिदिएका छन् ।

छोटो अवधिमै यति गम्भीर विषयलाई गहिरिएर दृश्य भाषामा शसक्त ढंगले स्थापित गर्नु सजिलो छैन, 'तपाईं विदेशी भएर नेपाली समाजको यस्तो कथा कसरी खोज्नुभयो ?' खासमा उनी नेपाली युवाहरुको सामाजिक मुद्दाका कथा भन्न चाहन्थे । 'विदेश जाने उनीहरुका जटिल सपना र त्यसका लागि गर्नुपर्ने त्यागहरु । त्यस्ता कथा जसले नेपाली समाजको वास्तविकता पनि देखाइदियोस् भन्ने थियो,' जवाफमा ग्याकनले भने ।

लघु फिल्मको कथा ग्याकनले नै लेखेका हुन् । माया लुना खानले त्यसमा सहलेखन गरिन् । खासमा माया नेपाली । ग्याकन चाहन्थे आफूले लेखेका पात्रहरू नेपाली समाजकै देखिउन् । कथाले नेपालीहरूले भोगेको भोगाइको वास्तविकता नजिक पुर्‍याइदियोस् भन्ने सोचेरै मायाको सहयोग लिए । पटकथाकार सम्पदा मल्लको निर्माणमा तयार भएको यो फिल्म हालै काठमाडौं इन्टरनेसनल माउन्टेन फिल्म फेस्टिभल (किम्फ)मा प्रदर्शन भयो । बुसान इन्टरनेसनल सर्ट फिल्म फेस्टिभल र एलए सर्ट्स फिल्म फेस्टिभलतर्फ छनोट भइसकेको 'सपनाको आवाज'ले यसअघि थुप्रै अन्तर्राष्ट्रिय महोत्सवहरूमा उपस्थिति जनाइसकेको छ ।

पहिलो पटक नेपालमा फिल्म प्रदर्शन गर्दा पाएका प्रतिक्रिया भने निर्माण टिमका लागि विशेष बन्यो । 'गत वर्ष यो फिल्म अन्तर्राष्ट्रिय प्लेटफर्महरुमा प्रदर्शन भयो । तर, नेपालमै प्रदर्शन गरेकोजस्तो विशेष कहाँ हुन्छ ? जहाँको कथा हो त्यहीँ प्रदर्शन गर्नुको अनुभव राम्रो हुँदोरहेछ । कोरियामा फिल्म देखाउँदा दर्शक सुनसान थिए । तर, नेपालमा त दर्शक हाँस्थे, कहिले शान्त बन्थे । यसरी दर्शकले फिल्म हेर्दा मनै प्रफुल्ल भयो,' ग्याकनले किम्फमा फिल्म हेर्दाको अनुभव सुनाए ।

खासमा फिल्मको कथा ग्याकनले ४० घण्टामै लेखेका रहेछन् । जब कथा फुर्‍यो, ग्याकन लेख्न बसे । 'त्यतिबेला सायद सिर्जनशील आत्माले काम गर्‍यो । लेख्नु सिवाय मसँग अरु विकल्प नै थिएन । लेखेको लेख्यै गरेको ४० घण्टा भएछ,' मुसुक्क हाँस्दै सुनाए । फिल्मको स्क्रिप्ट भने पाँच महिनामा तयार भयो । छायांकनमा एक महिना लाग्यो । फिल्मको पूरा काम सक्न १ वर्ष लाग्यो । लघु फिल्मका लागि खर्चिएको यो समय धेरै नै हो । तर, लकडाउनले गर्दा सोचेको समयमा छायांकनमा जान पाएनन्, टिमले वर्कसपमा समय बिताउन पायो । वर्कसपमै कलाकारहरुले आफ्नो चरित्रका लागि संवाद लेखे । 'मलाई उनीहरुको मुखमा आफ्नो शब्द राख्न मन थिएन । त्यसैले आफ्नो पात्रका लागि उनीहरुबाटै शब्द निकाल्न लगाएँ । वर्कसप लामो भयो । तर, त्यसले हामीहरुको सम्बन्ध बढाइदियो । सहकार्य र विश्वास बढाइदियो,' कलनी सुनाउँछन् । फिल्ममा प्रस्तुत सबै पात्रहरु कलनीले कहीँ न कतै भेटेकै अनुभवहरुको संगालो हो । पात्रहरुको नाम पनि धेरै त वास्तविक नै राखेका छन् ।

कलनीले उठाएकै विषयलाई पछिल्लो समय व्यवसायीक फिल्मकर्मीले नउठाएका होइनन् । तर, विषयवस्तुको गहिराइमा गएर पात्रहरुको भोगाइलाई जुन मनोभावमा पस्किएको छ, त्यसका लागि ग्याकन धन्यवादका पात्र हुन् । 'हामीले बनाएको फिल्मले पैसा कमाउँदैन भन्ने हामीलाई थाहा थियो । तर, हामी कलाको सिर्जना गर्न चाहन्थ्यौं, समयको यस्ता क्षणहरुलाई संगाल्न चाहन्थ्यौं जसमा जीवन लुकेको होस्,' उनले भने, 'खासमा जीवन भनेको आख्यान भन्दा माथि हुँदोरहेछ । फिल्मले त्यही जीवनको जादुलाई कैद गर्न खोज्ने हो ।'

फिल्ममा भूकम्पका दृश्य, 'लुसिड ड्रिम'का कुरालाई पनि समेटिएको छ । भूकम्पसँग नेपालीहरूका भावनात्मक सम्बन्ध गाँसिएको छ भन्ने थाहा थियो ग्याकनलाई । त्यसैले फिल्मको कथालाई भूकम्पतिर ढल्काएनन् । 'भूकम्पले कसरी मानव जीवनलाई हल्लाइदिएको थियो भन्ने कुरालाई भने फिल्ममा देखाउनु नै थियो । त्यसैले उपकथामा उनें,' उनी सुनाउँछन् । फिल्ममा 'लुसिड ड्रिम'मार्फत् विकास र सोनमले एकअर्काले भेट्न खोजिरहेका हुन्छन् । वास्तविक संसारमा एक हुन नसके पनि सपनामा उनी दुई एकअर्काको नजिक पुग्छन् । धेरै अगाडि कलनी 'लुसिड ड्रिम' देख्ने एक जनासँग ठोक्किएका थिए । ती व्यक्ति गाडी चलाउँदै गर्दा पनि निन्द्रमा उँघ्थे । कलनी उनलाई ब्यूँझाउन बोलिरहन्थे । पछि थाहा पाए ती व्यक्तिले 'लुसिड ड्रिम'मै एक युवती भेटेका रहेछन् । त्यसैले रातको समय 'लुसिड ड्रिम'मार्फत् उनलाई खोजिबस्थे । त्यही पात्रको भोगाइलाई पटकथामा उनेर 'सपनाको आवाज'मा राखे ।

भूकम्पकै समयमा नेपाल

नेपालसँग कलनीको सम्बन्ध भूकम्पले जोडिदिएको रहेछ । सन् २०१५ मा उनी भारत घुम्न निस्केका थिए । तर, गोरखपुर आइपुग्दा यात्राको थकान बढी भयो । आरामका लागि कतै होटल पनि पाएनन् । रेल स्टेसनतिर गएर निदाउने सोचे । त्यतिबेलै एउटा गाडीमा उभिएको बालक चिच्याउँदै थियो, 'काठमाडौं, काठमाडौं'। उनी निन्द्रा पूरा गर्ने लोभले गाडी चढे । आँखा खोल्दा, काठमाडौं । काठमाडौं आइपुग्दा महाभूकम्पपछिको दोस्रो परकम्प गयो । उनलाई लाग्यो, 'सायद म यहाँ आउनुको केही कारण छुुु' । त्यसअघि भूकम्पबारे केही थाहा नपाएका उनले 'भूकम्प' भन्ने डकुमेन्ट्री बनाए । डकुमेन्ट्रीमा भूकम्पलाई बालबालिकाको नजरबाट प्रस्तुत गरिएको थियो ।

त्यसपछि सन् २०१८ मा बसाइसराइबारे डकुमेन्ट्री 'जर्नी टु द सेन्ट्र अफ दि हर्ट' बनाए । नेपालीहरुको ठूलो संख्या विदेसिँदै गर्दा नेपालमा बसाइसराइ गरी आउने विदेशी पात्रहरुलाई पछ्याइएको उक्त डकुमेन्ट्रीले त्यो वर्ष अन्तर्राष्ट्रियतर्फ किम्फमा अवार्ड नै जित्यो । यसबीच उनले नेपाली फिल्महरुमा पनि काम गरे । अष्ट्रेलियाका कलनी अहिले नेपालमै बस्न रुचाउँछन् । नेपालसँग उनको गहिरो सम्बन्ध त छैन । तर उनका फिल्म र डकुमेन्ट्री नेपालबाटै सुरु भयो । 'नेपालमा बसेर फिल्म बनाउने खासमा नसाजस्तै भइसक्यो, '२७ वर्षीय कलनीले हाँस्दै सुनाए, 'विदेशमा फिल्म बनाउनु भन्दा नेपालमा बनाउँदाको अनुभव नै अर्कै हुन्छ ।'

कलनी स्वतन्त्र (इन्डिपेन्डेन्ट) फिल्मकर्मी हुन् । 'सपनाको आवाज' बनाउन खासै बजेट पुग्दो थिएन । दु:ख गरेर फिल्म बनाए । सपनाको आवाज छायांकनपछि त तीन महिना एक्लैले सम्पादन गरे । दिनमा अरुका लागि काम गर्दा रातमा सम्पादन गर्थे । कलाकारहरुलाई राम्रो पारिश्रमिक पनि दिन सकेनन् । 'सपनाको आवाज' बन्न करिब १० लाख खर्च भएको उनी सुनाउँछन् । कलाकारहरु खोज्न भने सम्पदाले सहयोग गरेकी थिइन् ।

नेपालमा स्वतन्त्र फिल्मकर्मीहरू प्रतिभाशाली रहेको कलनी बताउँछन् । 'नेपालमा यति धेरै प्रतिभाशाली फिल्मकर्मीहरु छन् । उनीहरुको फिल्म अन्य फिल्मका झैं व्यवसायिक रुपले प्रदर्शन त हुँदैनन् । तर, विस्तारै स्वतन्त्र फिल्मकर्मी र व्यवसायिकबीचको अन्तर कम हुँदै गइरहेको देख्छु,' उनले भने, 'उनीहरु फर्मुला फिल्महरु बनाउँदैनन् । फरक कथा, फरक विधाका फिल्महरु बनाउँदैछन् ।'

कलनी अष्ट्रेलियामा जन्मे, हुर्के । हजुरबुवाले खिचेको छिमेकीको भिडियो हेरिसकेपछि फिल्ममेकिङले ८ वर्षको उमेरमै उनलाई तान्यो । हजुरबुवाले दिएको क्यामेरा त्यसयता उनको हातबाट छुटेको छैन । नेपाल कथाहरुमा निकै धनी रहेको बताउँछन् उनी । त्यसैले होला उनी नेपाली माटोको कथा सुनाउँदैछन् । व्यवसायिक फिल्मकर्मीले देख्न नसकेका कथाहरू उत्खनन् गर्दैछन् । बसाइसराइका मुद्दामा नेपालमा थुप्रै कथाहरु देख्छन् उनी । उनी अहिले काठमाडौंमै आधारित अर्को फिचर फिल्ममा काम गर्दैछन् । 'विदेशमा भएका नेपालीहरुको एकदमै शक्तिशाली कथाहरु छन् । आफ्नो जीवन नै विदेशमा बिताइरहेका कथाहरु कति छन् कति,' उनले भने, 'तर नेपाली फिल्महरुले विदेशमा भएका नेपालीहरु विलासी जीवनमा रमाइरहेको मात्र देखाउँछ । चित्त पनि दुख्छ त्यस्तो देख्दा । वास्तविकता दुखद होला, तर त्यसभित्र पनि सुखदुख, सौन्दर्य अनि काव्यिक कथा छन् । सायद बलिउड फिल्मको नक्कल गर्ने भएर होला यस्ता कुराहरु फिल्ममा नजरअन्दाज गरिएका छन् । वास्तविकता लुकाएर फेन्टासीमै दर्शक झुलकाउँदैछन्।'

प्रकाशित : मंसिर २८, २०७९ २१:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×