ड्यानका नेपाल यादहरू- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

ड्यानका नेपाल यादहरू

नेपाल केन्द्रित ५ अनुसन्धानमूलक पुस्तकका अमेरिकी लेखक ड्यान इडवार्डस पछिल्ला ५६ वर्षयता सालिन्दा नेपाल आइरहेका छन् । नेपालको इतिहास र बदलिँदो समाजको चरित्रबारे उनको बुझाइ विशद छ ।
जनकराज सापकोटा

अमेरिकाको कोलोराडोमा हुर्केर स्ट्यान्डफोर्ड युनिभर्सिर्टीबाट ग्र्याजुयट गरेपछि ड्यान इडवार्डस २०२३ सालमा नेपाल उत्रेका थिए । पिसकोर भोलेन्टियर रूपमा पहिलो पटक काठमाडौं आइपुग्दा उनका निम्ति यो पूरै सहर अनौठो थियो ।

उपत्यकाबाहिरको नेपाल त उनको कल्पनामा पनि थिएन । तर, त्यसयताको ५६ वर्षमा उनले काठमाडौं र बाँकी नेपालको बदलिँदो अनुहार मात्रै देखेका छैनन्, सिंगो नेपाली समाजको परिवर्तन र यसका आन्तरिक समस्याका पहलुहरूलाई पनि नजिकबाट बुझेका छन् । कोभिड महामारीको वर्षबाहेक विसं २०२३ पछि सालिन्दा नेपाल आएका र नेपालका ७३ जिल्ला घुमिसकेका ड्यानले पुराना दिन सम्झिँदै सुनाए, ‘यो अवधिमा काठमाडौं पूरै बदलिएको छ । हेर्नुस् त काठमाडौंको आकाश, अलिक परको दृश्य पनि देखिन्न । जबकि एक समय काठमाडौंको जुन कुनाबाट हेरे पनि छर्लङ्ङ हिमाल देखिन्थ्यो ।’

ड्यान नेपाली समाजलाई नजिकबाट चिन्ने अनुसन्धानकर्मी मात्रै होइनन्, उनी नेपालको इतिहासलाई अन्तरकुन्तरबाट छाम्ने निकै थोरै विदेशीमध्येका एक हुन् । राणाकालीन प्रशासनिक संयन्त्रको विषयमा विशद अनुसन्धान गरेर युनिभर्सिटी अफ सिकागोबाट पीएचडी शोध गरेका ड्यानिलले नेपाल केन्द्रित विषयमा ५ फरकफरक पुस्तक प्रकाशन गरेका छन् । उनका प्रत्येक पुस्तक नेपाली समाजको इतिहास बुझाउन, विकासक्रम बुझाउन र नेपाली समाजको शक्ति, सामर्थ्य र कमजोरी बुझाउन पर्याप्त छन् ।

पहिलो पटक नेपाल आउँदा ड्यानलाई हर कुरा नौलो लाग्थ्यो । उनले सुनाए, ‘उतिबेला काठमाडौंमा एउटा मात्रै ट्राफिक बत्ती थियो । म जता पनि म साइकलमै जान्थेँ ।’ त्यतिबेला उनी रानीपौवाबाट बस चढेर त्रिशूली पुगे । त्यहाँबाट ८ घण्टा हिँडेर उतिबेलाको सदरमुकाम सुनौलाबजार पुगे । पिसकोर भोलेन्टियरका रूपमा उनको जिम्मेवारी थियो सरकारी विद्यालयमा अंग्रेजी पढाउने । न सडक, न विद्युत् न हाइस्कुल, न कुनै उद्योग । उनले सुनाए, ‘गाउँलेहरू जटिल अवस्थामा बाँचिरहेका थिए । तर सामाजिक जीवन एकदमै सक्रिय थियो । तर म गाउँका यस्ता कुरा गरेर नेपाललाई रोमान्टिसाइज्ड गर्न चाहन्नँ । नेपालमा अत्यन्तै गरिबी थियो, धेरै समस्याहरू थिए ।’

राजधानीबाट नजिक भए पनि विकासबाट सुनौलाबजार धेरै दूर थियो । इन्टरनेटको त कल्पनापरको कुरा स्थानीयसँग टेलिभिजन पनि थिएन । ड्यानले सुनाए, ‘उनीहरूको जीवन बाहिरी संसारभन्दा कति फरक छ भनेर गाउँका मान्छेलाई थाहै थिएन ।’ उनले पढाउने स्कुल समग्र गाउँको चित्र बुझाउन काफी थियो । जस्तो कि, स्कुलमा अधिकांश छात्रहरू थिए र निकै थोरै छात्रा । धेरै विद्यार्थी नियमित स्कुलै आउँदैनथे । तर, उनीहरू परीक्षामा भने आउँथे । उनले सुनाए, ‘अवस्था कस्तोसम्म थियो भने ८ र ९ कक्षाका विद्यार्थीलाई पनि सामान्य अंग्रेजी आउँदैनथ्यो । उनीहरू न अंग्रेजी बुझ्थे न बोल्थे ।’

सुनौलाबजारमा डेढ वर्ष बिताएर ड्यान काभ्रेको बनेपास्थित आजाद हाइस्कुलमा पढाउन पुगे । उनले सुनाए, ‘त्यहाँ विद्युत् थियो । काठमाडौंबाट नजिक भएकाले होला केही कपडापसलहरू र केही रेस्टुरेन्टहरू पनि थिए । नेवारहरूको सघन बस्ती भएकाले बजारका मान्छेहरू धेरै नेवारी नै बोल्थे, जुन म बुझ्दिनथेँ । सहरका घरमा पनि प्लम्बिङ सिस्टम र पानीको सुविधा थिएन । शौचालय पनि थिएन ।’ बनेपामा एक वर्ष बिताएपछि उनले सेन्ट जेभियर्स स्कुल जावलाखेलमा प्राइभेट टिचरको रूपमा १ वर्ष काम गरे ।

सुनौलाबजार, बनेपा र ललितपुरमा साढे तीन वर्ष बिताएर अमेरिका फर्केपछि पनि उनको नेपाल साइनो सकिएन । पीएचडी रिसर्चका लागि उनी २०३० सालमा फेरि नेपाल आइपुगे । उनको पीएचडी शोधको विषय थियो, राणाकालको प्रशासनिक संयन्त्र । त्यतिबेला राजा वीरेन्द्र शासनमा थिए । पञ्चायती शासन उकुसमुकुसमा थियो । अनुसन्धानका लागि उनलाई राणाकालीन दस्तावेजहरूको अध्ययन गर्न जरुरी थियो । तर, उनले सोचिसकेका थिए, राजदरबारबाट भनेजस्तो सूचनाहरू पाउन सकिँदैन । नभन्दै भयो पनि त्यस्तै, गोस्वारा तहबिलदारको कार्यालयसँग रहेका पुराना दस्तावेजहरू अध्ययन गर्ने अनुमतिकै लागि उनले ६ महिना पर्खिनुपर्‍यो ।

अनुमति पाएपछि पनि पोकापोकामा राखिएका दस्तावेज पढ्नु र त्यसको सार खिच्नु सजिलो काम थिएन । उनले सुनाए, ‘मैले एक जना सहयोगी हायर गरेँ, जसले रेकर्डहरू उतार्थ्यो । सुरुमा त मैले केही बुझिनँ । इतिहासकार भुवनलाल प्रधानले अनुवाद गर्न सहयोग गरे ।’ राणाकालीन प्रशासनिक संरचना बुझ्न उनी पाल्पा पनि पुगे । पाल्पा दरबारमा सरकारी कार्यालयहरू थिए । त्यहाँ उनले काठमाडौंका मुख्तियार र कमान्डर इनचिफले पठाएको पत्रहरूको अध्ययन गरे । साढे दुई महिना पाल्पामा बिताएका उनले भने, ‘ती पत्रहरूको अध्ययनले त्यतिबेलाको प्रशासन कसरी चलेको थियो, बडाहाकिमको भूमिका के थियो ? दौडाहा टोलीले केके गर्थ्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर थियो ।’

राणाकालीन प्रशासनिक संरचनामाथि गहिरो अध्ययन गरेका ड्यानले त्यसपछिका वर्षहरूमा नेपाली समाजमा आएका सबै परिवर्तन देखेका छन् । उनले राणाकाल र त्यसपछिका वर्षहरूको प्रशासनिक संरचनाको फरक बुझाउँदै भने, ‘राणा समयमा सरकारको उद्देश्य निकै संकुचित थियो । सरकारको काम भनेको कर संकलन गर्ने मात्रैजस्तो देखिन्थ्यो । त्यो समयमा आर्थिक विकासको कुरा संसारभर थिएन । अफ्रिका, दक्षिण एसिया वा दक्षिण अमेरिका कसैले पनि आर्थिक विकासको कुरा गरिरहेका थिएनन् ।’ पछिल्ला वर्षहरूमा सरकारको उद्देश्य निकै विस्तारित भएकाले अहिलेको प्रशासनिक संरचनालाई पहिलेसँग तुलना गर्नु निकै गाह्रो काम हुने उनले बताए ।

पीएचडी शोधको काम सकिएपछि ड्यान एउटा सर्भेको काममा जोडिए । स्वास्थ्य मन्त्रालयल र सेन्टर फर डिजिज कन्ट्रोल अमेरिकाले गरेको पोषण सम्बन्धी सर्भेमा उनी जोडिए । सर्भेमा ८ टोली थिए । प्रत्येकमा एक नेपाली र एक विदेशी ।

ड्यानलाई यकिन सम्झना त छैन, तर उनको टिमले त्यतिबेला हेलिकप्टरबाट २५/३० जिल्ला पुगेको थियो । र्‍यान्डम स्याम्पलिङ गरेर उनीहरूले सर्भे गर्ने स्थान र व्यक्ति छनोट गर्थे । उनीहरूको काम थियो, १ वर्षदेखि ६ वर्ष उमेर समूहका बच्चाको पोषणको अवस्था बुझ्ने ! जसअन्तर्गत उनीहरू बच्चाको उचाइ नाप्थे, तौल लिन्थे र रगतको स्याम्पल जम्मा पार्थे । उनले सुनाए, ‘अचम्म त के भने, अभिभावकहरूलाई उनीहरूका बालबच्चाको उमेर पनि थाहा थिएन ।’

ड्यानका अधिकांश अध्ययन र अनुसन्धान नेपालकेन्द्रित छन् । २५ वर्षअघि उनले नेसनल अर्काइभ अफ अमेरिकामा संकलित नेपाल सम्बन्धी डकुमेन्टहरूको अध्ययन थालेका थिए । उनको उद्देश्य थियो, राणाकालमा भारतस्थित अमेरिकी दूतावासले नेपालबाट केके विषय समेटेर अमेरिकी सरकारलाई केवल पठाउँथ्यो, नेपाली सरकारी अधिकारी र अमेरिकी सरकारी अधिकारीहरूबीच के कस्ता विषयमा पत्राचार हुन्थे ? सरकारी स्तरमा आदानप्रदान गरिएको ऐतिहासिक केवलहरूको अध्ययनपछि उनले हालै मात्र ‘अमेरिका मिट्स नेपाल’ शीर्षकको किताब प्रकाशन गरेका छन् । सन् १९४४ देखि १९५२ को अवधिमा गरिएका पत्राचारहरूको संकलन रहेको यो पुस्तकमा अमेरिका र नेपालको सम्बन्धको सुरुवात कसरी भयो ? राणा प्रशासनले अमेरिकाबाट के कस्ता अपेक्षा राखेका थिए ? नेपाली समाजलाई अमेरिकी प्रशासनले कसरी नियालेको थियो ? नेपालबाट अमेरिकी सरकारसँग के कस्ता सूचनाहरू थिए ? भन्ने विवरण समेटिएको छ । अमेरिकी अधिकारीहरूको औपचारिक–अनौपचारिक भ्रमणका क्रममा उनीहरूले नेपाली समाज, अर्थव्यवस्था र राणा शासकहरूबारे लेखेका रोचक टिप्पणी पनि पुस्तकमा समेटिएको छ । पुस्तकमा बाँकी विश्वसँग जोडिन नखोज्ने परम्परावादी राणा शासकहरूको चरित्रसम्बन्धी अनेकन रोचक जानकारी मात्रै छैन, सिंगो संसार औद्योगिकीकरणको युगतिर गइसक्दा पनि नेपाली शासक किन र कसरी अभिजात्य शासन शैलीमा रमाइरहेका थिए भन्ने पनि बुझाउँछ ।

नेपालको सीमा र सामर्थ्यलाई ऐतिहासिक दस्तावेजको आँखाबाट हेर्न सघाउने यो पुस्तक अघि पनि ड्यानले नेपालबारे थुप्रै विषयमा अध्ययन गरेका थिए । उनले ८ वर्ष लगाएर नेपालमा रेलको विकासक्रमबारे अध्ययन गरेर ‘रेल्वेज इन नेपाल’ शीर्षकमा सन् २०२१ म पुस्तक प्रकाशन गरेका छन् । किताबमा सन् १९२० मा कैलाली र बर्दियामा सालका रूख लैजान बनाइएको पहिलो रेलदेखि भीमशमशेरको शासनकालमा १९३२ ताका मातातीर्थदेखि टेकुसम्म गुडेको रेलदेखि अमलेखगन्ज–रक्सौल रेल हुँदै सन् १९६० को धरान–कोसी रेल र जनकपुर–जयनगर रेलको सुरुवात र अन्त्यको कथा र तस्बिर छ । जयनगर–जनकपुर रेलमार्ग बनाउन खटेका नेपाली इन्जिनियर तिलकबहादुर रायमाझीको योगदान सुनाउँदै उनले यतिका वर्षपछि पनि नेपालले रेल सञ्चालन गर्ने जनशक्ति उत्पादन गर्न नसकेको चिन्ता गरे । उनले बर्सेनि हजारौं नेपाली कामको खोजीमा विदेश गइरहेको दृष्टान्त सुनाउँदै प्रश्न गरे, ‘नेपाली डाक्टर छन्, नेपाली पाइलट छन् तर नेपाली रेल्वे अपरेटर किन छैनन् ?’

सन् २०२० मा ड्यानले ट्रलीबसबारे ‘ग्रिन इनर्जी ट्रान्सपोर्टेसन इन नेपाल ः द काठमाडौं भक्तपुर ट्रलीबस’ पुस्तक प्रकाशन गरेका छन् । यसले ट्रलीबसको सुरुवात र अन्त्यको कथा मात्रै भन्दैन, पुराना तस्बिरमार्फत त्यतिबेलाकै समयमा पुर्‍याउन सघाउँछ । सन् २०१७ मा उनले ‘नेपाल इन कलर’ फोटो पुस्तक प्रकाशन गरेका थिए, जसमा सन् १९६६ देखि १९७५ को अवधिमा उनले नेपाल घुम्दा खिचेका २०० भन्दा धेरै तस्बिर छन् । उनको अर्को पुस्तक ‘नेपाल इन ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट’ सन् २०२२ मा प्रकाशित भएको छ, जसमा उनले अमेरिकी विकास सहयोग नियोग (यूएसएआईडी) अन्तर्गत खिचिएका ५० र अरू आफैंले खिचेका नेपाली समाज बुझाउने तस्बिर र विवरण छन् । पिसकोर भोलेन्टियरका रूपमा पहिलोचोटि नेपाल आएपछिका प्रत्येक नेपाल बसाइमा उनी बदलिँदो नेपाली समाजको साक्षी बनेका छन् । पहिलोचोटि नेपाल आउँदा ड्यानले अमेरिकामा रहेका बाबुआमासँग तीन मिनेट फोनमा कुरा गर्न १५ डलर तिर्नुपर्थ्यो । उनका अनुसार, त्यति बेला चिठी नै पठाए पनि अमेरिका पुग्न दुई साता लाग्थ्यो । उनले सुनाए, ‘सन् १९६६–१९७० को चार वर्ष त फोन सुविधाकै अभावमा मैले बाबुआमासँग कुराकानी गर्न पाइनँ ।’

सञ्चारको त्यो चरम दुःखबाट नेपाली समाज धेरै पर पुगिसकेको छ । तर, पनि यसका आफ्नै सीमा छन् । उनले आफूलाई केही साथीहरूले नेपालबारे सुनाएको कुरा सुनाए, ‘नेपाल गरिब देश हो । तर केही नेपालीहरू धेरै धनी छ । यो सत्य पनि हो ।’ ड्यानले नेपाली समाजमा देखिएको परिवर्तनको कुरा कोट्याउँदै कुनै समय भारतमा चामल पठाउने नेपालले अहिले भारतबाटै चामल किनेर खाने गरेको तथ्य उठाए । उनले नेपालको सबैभन्दा ठूलो समस्या पढालिखा तन्नेरीहरू कामको खोजीमा देश छोडेर युरोप, अमेरिका र अस्ट्रेलिया जानुलाई औंल्याए । प्रश्न गरे, ‘त्यस्तो देशको भविष्य के हुन्छ, जहाँका पढालिखा युवाहरू देश छोड्छन् ?’

प्रकाशित : मंसिर १७, २०७९ ११:२१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘डाक्साप आफैं हँसियाले नाइटो काटेकी हुँ’

यो गोठाँ आफैं जन्मियो, कोही मान्छे नाइँ वरपर, आफैं हँसियाले नाइटो काटेकी हुँ । दुई दिनपछि दूध चुस्यो । ठीकै थियो, गाह्रो त केही भएन भन्नुपर्‍यो ।
नवराज केसी

‘के भएर आउनु भो अस्पताल ?’ डाक्टरले एउटा सुरुवाती सहज प्रश्न गर्‍यो । अडिएर अनि अड्किएर थोरै बल लगाएर गाँठो फुकाएझैं बिस्तारै उनले पनि सुरुवाती जबाफ दिइन्, ‘बोल्दैन यो ! बोली फुटेन एस्को, चार वर्षको भैगो, कत्ति बोल्दैन, थोरै थोरै मात्र हिँड्छ । तर कत्ति बोल्दैन !’

‘कहाँ जन्मेको हो ?’ डाक्टरले प्रश्नहरूले जालो बुन्न थाल्यो ।

‘घरमा !’

‘मैना पुगेर जन्मेको थियो ?’

‘थाहा नाइँ मलाई ।’

‘जन्मँदा केही गाह्रो भएको थियो ?’

‘खोइ के भन्ने आफैं जन्मियो गोठाँ, कोही मान्छे नाइँ वरपर, आफैं हँसियाले नाइटो काटेकी हुँ । दुई दिनपछि दूध चुस्यो । ठीकै थियो, गाह्रो त केही भएन भन्नुपर्‍यो,’ बडो हलुङ्गो हाउभाउले पृथ्वीभन्दा पनि गह्रौं कुरा उनले सजिलै भुइँमा झारिदिइन् ।

हामी सबैका आआफ्नै परिस्थितिका आआफ्नै परिभाषा हुन्छन् । जुन अवस्थामा धेरै मानिस ठूल्ठूला अस्पतालका आईसीयू खोज्दै हिँड्छन्, त्यो अवस्थामा गोठमा बच्चा पाउनु पनि उनका लागि ठीकैठीकै थियो ।

‘केही रोग थियो वा छ ?’ अर्को प्रश्न थपियो ।

‘कहिलेकाहीँ बिरामी हुन्थ्यो । खोकी र जोरो, त्योचाहिँ हरेक हप्ता हुन्छ एस्लाई ।’

‘अनि के उपचार गर्नुहुन्छ त ?’ डाक्टरलाई लाग्यो केही औषधि वा जडीबुटी लिएको हुनुपर्छ । यो प्रश्न त्यस्तै त्यस्तै उत्तर आउने आशामा सोधिएको थियो ।

‘खोकीको के ओखती हुन्छ र ? भए बेसारपानी, नत्र तातोपानी तर खोकी निकाल्ने र खोकी फाल्ने त खोकेरै हो । जोडले खोक्ने, धेरै जोडले खोक्ने अनि आफैं कम हुन्छ । जोरो आउँदाचाहिँ कुर्ने हो । आउँछ अनि केही समयपछि आफैं जान्छ । दैव, अहिलेसम्म ज्यान लिने जोरोचाहिँ आएको छैन हामी आमाछोरालाई !’

कर्णालीका कुनाकुनामा सिटामोल पनि छैन भन्दा धेरैले विश्वास गर्दैनन् । तर, डाक्टरले उनीजस्ता धेरै भेटेको छ, जो जीवनमा एक वा दुई पटक मात्र बहुत तयारी गरेर अस्पताल पुग्छन् । उनीहरूका लागि ज्वरोको उपचार समय हो । जबसम्म ज्वरो आफैं हराउँदैन, त्यतिन्जेल कुरेर बस्ने ! खोकीको चाहिँ जोडले खोक्ने हो रे ! जोडले खोक्दा केही समयसम्म खोकी आउँदैन रे !

डाक्टर वाल्ल पर्‍यो । उनलाई हेर्‍यो, फेरि हेर्‍यो, फेरि फेरि हेर्‍यो । भर्खरै उसले बिलकुल बयान गर्न नसकिने एउटा फरक अनुभव गरेको थियो । यस्तो अनुभव, यस्तो तरङ्ग, जो जीवनमा हरेक जीवितहरूले अनुभूति गर्न मुस्किल पर्ला । नजिक अस्पताल नभएपछि, औषधि नभएपछि, डाक्टरसँग भेट्न सहज नभएपछि सायद दूरदराजका गाउँमा यस्ता उपाय चल्तीमा होलान् । आफ्नै मनलाई बुझाउन मनैदेखि यस्ता उपाय चलनमा आए होलान् । यस्तो चलन कहिलेसम्म चल्ला, कुनै यकिन छैन । डाक्टर, अस्पताल, औषधि भएका ठाउँमा कसले ज्वरो जाने दिन कुरेर बस्ला र ! खोकीलाई खोकेरै फाल्न कसले बल लगाउला र ! सुविधा हुँदो हो त मान्छेको ज्यान किन पीडा सहेर बस्दो हो !

०००

बुधेलाई छातीमा टाँसेर फुपूआमा मन्दिर पुगिन् । मन्दिर सिमेन्टको पर्खालले घेरिएको थियो । पर्खालभित्र मन्दिरका आफ्नै भित्ताहरू पनि थिए । उनी दलितकी पनि दलित वादी समुदायकी परिन् । मन्दिरको भवनका भित्ताहरू त परै जाओस्, उनलाई मन्दिरको बाहिरी पर्खालभित्र छिर्नेसम्म पनि सामाजिक अनुमति थिएन । आजसम्म उनले हरेकपल्ट भगवान्सँग पर्खालबाहिरैबाट भलाकुसारी गरेकी थिइन् । त्यसैले पनि हो कि, उनको प्रार्थना भगवान्ले नसुनेको ! उनलाई शङ्का थियो । जीवनभर उनलाई भगवान्को पहुँचबाट रोक्ने यी पर्खाल बहुत ठूला र अग्ला मात्र होइनन्, भेउ नै नपाइने खालका थिए । न उकालो चढेर कहीँ पुगिने, न ओरालो नै झर्न मिल्ने । सगरमाथाको देशमा सगरमाथाभन्दा अग्ला धेरै कुरा छन् । तीमध्ये जातीय विभेद पनि एउटा हो । जातीय विभेदको हिमाल सगरमाथाभन्दा कहाँ हो कहाँ अग्लो छ । त्यसैले त हाम्रो समाज, यो हिमाल चढ्ने साहसै गर्दैन । बडो अग्लो छ, हामी चढ्नै सक्दैनौं भन्छ र पन्छिन मात्र खोज्छ । ग्लोबल वार्मिङले सगरमाथाको हिउँ पग्लने भनेर खबर आइरहँदा पगाल्नुपर्ने जातीय विभेदको सगरमाथाचाहिँ हामीले खै कहिले पगालौंला । सगरमाथाकै हिउँ पग्लिएर हामीलाई बगाउनुअघि जातीय विभेदको हिमाल पगाल्न सकौंला त ? हामी दुनियाँलाई हिउँको सगरमाथाको उचाइको धाक लागाउँछौं, विभेदको सगरमाथा भने लुकाउन खोज्छौं ।

०००

‘डाक्साप बच्चाकी आमाले जिद गरिरहेकी छ ।’

‘के जिद ?’

‘मान्दै मान्दिन !’

‘के मान्दिन ?’

‘ऊ बच्चालाई दूध चुसाउन चाहन्छे ।’

‘हँ, बच्चा त मरेको जन्मेको छ त, दूध चुसाउन कसरी सम्भव होला ?’

‘मैले सम्झाएको हुँ, डाक्साप ! बारबार सम्झाएको हुँ ! खै जति गरे नि मान्दिन । त्यो लास भए नि दिनू न, दिनू न । अर्को विकल्प जानिन हजुर, ऊ तेसैलाई दूध चुसाउन चाहन्छे । ऊ प्रयास गर्न चाहन्छे ।’

यो वार्तालाप केवल शब्दार्थमा मात्र चलेको थिएन । सँगसँगै बहुतकुछ चल्दै थियो । बच्चाको बुबाका आँखामा आँसुको पिरो भल बगिरहेको थियो । अनि डाक्टरको छातीभित्र आँधीबेहरी र भावभूकम्प चलिरहेको थियो ।

आमा संसारको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो । यसमा अरूको प्राण लिन सक्ने र आफ्नो दिन नि सक्ने शक्ति हुन्छ । प्रकृतिमा यस्ता धेरै नियम छन्, धेरै सत्य छन् । बिरालो र धेरै प्रजातिका यस्तै प्राणीका भाले अर्थात् बाबुहरूले जन्मनेबित्तिकै बच्चाहरूलाई मारिदिन्छन् । घरेलु हिंसा धेरै हुने ठाउँमा यो सत्य मानिसहरूमा नि लागू हुन्छ । आमाहरूले गर्भमा रहेको आफ्नो प्राण बचाउन लडेको महाभारत मैले सयौं पटक देखेको छु । अनि यी महभारतमा चाहिँ पाण्डव, पाण्डव सेना अनि भगवान् कृष्ण सबै— एउटी आमा हुन्छे ।

०००

नेपालको वार्षिक बजेटको २० बोरा धनमध्ये एक बोरा धन ओखती मुलोलाई छुट्याएको हुँदो रहेछ । त्यो एउटा थैली पनि सुरुमै ठूल्ठूला सहरका अग्लाअग्ला अस्पतालभरि चुहिने रहेछ । यो एउटा चुहिँदै अगाडि बढ्ने थैलो सुर्खेत, हुम्ला, कालीकोट, जुम्ला र डोल्पा पुग्दा सकिनसकिन लाग्दो रहेछ । यो दृश्यको बयान विश्व स्वास्थ सङ्गठन आफ्नो रिपोर्टमा यसरी लेख्छ, ‘नेपालको स्वास्थ्य नीतिनियम ‘रिभर्सल अफ हेल्थ केयर’ छ है । अर्थात् रोगीहरू एकातिर छन्, ओखती खर्च अर्कोतिर छ ।

यसै विषयमा डाक्टरको एउटा भीषण अनुभव छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको यो दृश्य वर्णनबारे मुख खोलेको थियो उसले, कर्णालीकै महत्त्वपूर्ण ठाउँमा एक पटक । उसलाई मन्त्रालयका ठूला सचिवले खाँदै गरेको ठूलो समोसाको नमीठो बास्ना मुखैमा पुर्‍याएर भनेका थिए, ‘सहरमा ठूला अस्पताल छन् । सहर ठूलो छ । अनि गाउँगाउँ हराउँदै, मेटिँदै गर्ने ससाना हेल्थपोस्टमा कसरी पैसा खन्याउने ? ठाउँ हुन पर्‍यो नि ठाउँ ।’

कतिपय ठूला हाकिमहरूलाई के लाग्दो रहेछ भने गाउँका मान्छेहरूले हेल्थपोस्टबाट सेवा लिने हो । अनि सहरकाले ठूला अस्पतालबाट । डाक्टरलाई अहिले लाग्छ, हाम्रो ठूलो समस्या नजान्नु होइन, जान्नु हो । तर, त्यसरी जान्नु हो ।

डाक्टरले पनि जवाफ दिने जमर्को गर्‍यो ।

‘सर हेल्थपोस्ट त सहरमा नि हुन्छन् नि । काठमाडौंमा पनि छन् । कुरो हेल्थपोस्टलाई धेरै बजेट दिने भनेको हैन, हेल्थपोस्टले धेरै जनतालाई धेरै सुविधा दिने बनाउने हो के ।’

डाक्टरले यति मात्र के भनेको थियो, उहाँले समोसासँगै पानी पनि निल्नुभो । पानी एकै पटक घाँटीमै खन्याएर गिलास टेबलमा झर्‍यो । बेजोड अवाज थियो । अनि यो भीषण इसाराको असरचाहिँ कुरा गरिरहेको विषयको अन्त्य हुनु थियो । त्यसपछि अरू कुरो भएन ।

०००

डाक्टरले कर्णाली प्रवेश गरेकै दिन बुझेको थियो, पढाइ युनिभर्सिटीमा सकिएको रहेनछ । बाँकी पढाइ कर्णालीको समाजले पढाउनेछ । यो पढाइ अक्षर र अङ्कमा हुनेछैनन् । बरु कहिल्यै नभेटिएका कोही पहलमान पनि हिँड्न नसक्ने यात्रामा हिँडिरहेका बलिया पाइलाहरूका कथामा हुनेछन् । स्वर्गको गन्तव्य पुग्न नर्कको कठिनाइ भोग्न तयार आत्माहरूका कथामा हुनेछन् । भेडिनी कान्छीले आमाको आध्यात्मिक स्वास्थ्यको गतिशीलता पढाएकी थिइन् डाक्टरलाई । यो आध्यामिकता ढुङ्गाको मूर्तिपूजा होइन नि फेरि । जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि अगाडि बढ्ने, सत्मार्गमा हिँड्ने सहनशीलताको आध्यामिकताको कथाको ।

०००

जब ऊ कक्षा एकमा पढ्थ्यो, उसको कक्षामा ४० जना साथीहरू थिए । केटाहरू १८ जना अनि केटीहरू २२ जना । ठीकै हो, त्यसताका पूरा देशको जनसङ्ख्यामा पनि ५१ प्रतिशत केटी नै थिए । हिसाब मिलेकै हो ।

डाक्टर कक्षा उक्लिँदै गयो । हरेक कक्षामा पटकपटक शिक्षक अचम्मअचम्मका कुरा पढाउँथे । २+२=४ रे । रूखले हामीले सास फेर्ने अक्सिजन दिन्छ रे !

फेरि शिक्षकले बुझ्यौ भन्दा कक्षाका सबै जना साथी एकै पटकमा ‘बुझिम् सर’ पनि भन्थे । तर, डाक्टर अचम्ममा पथ्र्यो । उसको मनमा खोइ के नबुझे, नबुझे झैं लाग्थ्यो । अब नबुझेको हो कि बुझेको हो, ऊ प्रश्नमाथि प्रश्न गथ्र्यो । अनि त्यसबाट आएको उत्तरमाथि नि प्रश्न गथ्र्यो । हरेक पल, हरेक विषयमा ऊसँग प्रश्नका पहाड थिए । बहुत अग्लाअग्ला पहाड ।

डाक्टर धेरैजसो कक्षामा प्रथम पनि हुन्थ्यो । उसका प्रश्नहरूको भुमरीले उसलाई अरूभन्दा धेरै गुदी दिन्थ्यो सायद । अनि उसको ज्ञानको पोको अरूहरूको भन्दा अलि ठूलो थियो । उसले जीवनभर धेरै प्रश्न गर्‍यो । उत्तर खोज्यो । ऊ लगभग हरेक विषयमा सन्तुष्ट जस्तैजस्तै थियो ।

तर, जे गरे पनि डाक्टरले एउटा कुराचाहिँ कहिल्यै बुझेन । ऊ कक्षा एकमा पढ्दा ४० मध्ये २२ जना केटी थिए । आठ कक्षा पुग्दा २२ बाट १२ भए । डाक्टरीमा पुग्दा ४० मा छ जना केटी थिए । अनि डाक्टरी भ्याएर कर्मथलोमा, अस्पतालका ठूल्ठूला कुर्सीहरूमा, मन्त्रालयका ठूल्ठूला कुर्सीहरूमा अनि अझ माथिमाथिका माथिल्ला हिस्सामा ४० मा चार जना पनि महिला थिएनन् । उसको यो यात्रामा ती एक कक्षामा केटाको दाँजोमा धेरै भएका केटी कहाँ गए होलान् ? उसले यो कुरो कहिल्यै बुझेन । डाक्टरी भ्याउने बेलासम्म । संसारका कुनै पनि किताब वा रिसर्चमा यो प्रश्नको उचित उत्तर थिएन । कुनै प्रोफेसर वा संसारका कुनै विद्वान्सँग पनि यसको अर्थपूर्ण व्याख्या थिएन ।

डाक्टरलाई पहिला त समाज, देश सबै केटाहरूले चलाउने रहेछन् भन्ने लाग्थ्यो । केटाहरू नै ठूला मान्छे रहेछन् । बैङ्कमा । विद्यालयमा । अस्पतालमा । फ्याक्ट्रीमा । केटाहरू लिङ्गले नै ठूला हुने रहेछन् । केटाहरूले नै देश, विदेश, संसार चलाउँदा रहेछन् । तर हराएका ती केटी कहाँ गए होलान् ? उसका लागि जानी नसक्नुभएको रहस्यको खोक्रो उत्तर यत्ति नै भयो ।

जब ऊ काम गर्न कर्णालीको आफ्नो गाउँ नजिकैको अस्पतालमा फर्कियो, त्यहाँ उसले बिरामीहरूको सुसारेलाई देख्यो । बिरामीलाई हेर्न आउनेलाई देख्यो । खाना पकाएर खुवाउनेहरूलाई देख्यो । फेरि अस्पतालबाट गाउँमा, घरमा लगेर त्यो बिरामीलाई बचाउनेहरूलाई पनि देख्यो । बिरामीहरूका लागि पैसा जोहो गर्नेलाई पनि देख्यो ।

अस्पतालमा बिरामी मात्र होइन, घरमा भोक लागेकाको पेट भर्ने । विद्यालय जाने ससाना फुच्चाफुच्चीहरूलाई पुर्‍याउने, ल्याउने । उनीहरूलाई घरमा पढाउने । गाउँघरका खेत भिजाउने, हरियो बनाएर फलाउनेहरू । यी सबै ती केटी थिए, जो कोही एक, कोही दुई, कोही बल्लबल्ल आठसम्म विद्यालय पुगेका थिए । अनि उसले आफ्नो जिन्दगीभरको जवाफ बल्ल पो पायो ।

तर यो जवाफसँगै उसले थाहा पाएको गुदीचाहिँ बडो रसिलो थियो । देशका माथिल्ला ओहदामा सधैं भेटिने केटाहरूले चलाएका देखिने भए पनि भित्री इन्जिन त ती हराएका केटीहरूले पो चलाएका रहेछन् त ।

०००

डाक्टरलाई लाग्यो, कर्णाली र समग्र देशकै आर्थिक र मानव विकास पनि पोषणकै तौल मसिनमा मापन हुँदो हो त त्यो पनि ४९ प्रतिशतकै हाराहारीमा कुपोषित देखिँदो हो । तर त्यो डरलाग्दो आँकडा हेर्ने साहस कसको ? हिँड्दै गर्दा डाक्टरका आँखा आफू हिँडेको बाटाको माटामा पर्‍यो । आँखाअगाडि धरतीको माटो थियो । आँखापछाडि मानव विकासको माटो । मानव माटो आमाहरूको शारीरिक मापनको कथामा भनिएको रहेछ । कर्णालीमा ५१ प्रतिशत महिला कुपोषित भनेर । यही ५१ प्रतिशतलाई मात्र घटाउँदै जाँदा अन्य कथाका अङ्क पनि ससाना हुँदै जाने थिए । कथा सामान्य थियो, सजिलो थियो । अनि शून्यको मूल्यको थियो ।

यस पुस्तकमा अटाएका पात्र र तिनका कथा शून्यको मूल्य भन्ने कथा हुन् । यी कथा नामबिना बाँचेका आमाहरूले सन्तानको नाम सारा संसारले थाहा पाओस् भनेर गरेको सङ्घर्ष र समर्पणका कथा हुन् । कर्णालीमा डाक्टरले भेटाएका ती आमाहरूको कथा हो, जसले ठूल्ठूला कलेजमा नसकिएको डाक्टरको पढाइलाई पूर्णता दिएका थिए । अनि ती आमाहरूको हो, जो संयुक्त राष्ट्रसङ्घले बनाएका दिगो विकासका १७ लक्ष्यमा एकभन्दा अगाडिको शून्य थप्न वर्षौंदेखि कुरिरहेका छन् । ‘आमार्थतन्त्र’ का कथा । सराहना, प्रशंसा तथा उत्प्रेरणाबिनै खुरुखुरु हरेक घरमा आमाहरूले धानेका अर्थ संरचनाका कथा । बिनाकुनै पहिचान आफूलाई कहिल्यै प्राथमिकतामा नराखीकन परिवारका लागि जीवन नै समर्पण गरेका आमाहरूको कथा ।

यी कथामा अभाव छ । कष्ट छ । पीर छ । चिन्ता छ । तन र मन दुवैमा लागेका घाउ छन् । अनि उस्तै गरेर निश्चलता छ । सङ्घर्ष छ । लडिरहने अदम्य साहस छ । सपना छ । यी सबै कथामा भएको समानता भने सबैको मुख उज्यालोतिर फर्केको छ । भयङ्कर अँध्यारो सुरुङबाट पनि डाक्टरले भेटेका यी पात्रले आफूलाई उज्यालोतिर निकालेरै छाडेका छन् । उज्यालोको खोजी गरेकै छन् । उज्यालोको आशा राख्न छाडेका छैनन् । जीवनमा दु:खको यामानको भारी बोकेर पनि सुखको आशामा मुस्कुराइरहेका आमाहरूका कथाले अरू थुप्रै आमालाई प्रेरित गर्ला । सरकार र समाजलाई भने नराम्रो गरी चिमोट्नेछ । जसरी डाक्टरलाई चिमोट्यो र उसले यी कथाहरूलाई एउटा मालामा उन्ने जमर्को गर्‍यो ।

(केसीको प्रकाशोन्मुख किताब ‘शून्यको मूल्य : सास, साहस र स्नेहको कथा’ बाट)

प्रकाशित : मंसिर १७, २०७९ ११:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×