विश्वकपको हिसाबकिताब- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

विश्वकपको हिसाबकिताब

असाध्यै खर्चालु बन्यो कतार विश्वकप । प्रतियोगितामाथिका विवाद छन् नै । आउनुस् कतार विश्वकपको हिसाबकिताबको खाता पल्टाऊँ । 
हिमेश

काठमाडौँ — प्रतियोगिताकै इतिहासमा सबैभन्दा विवादास्पद मात्रै होइन, उत्तिकै खर्चालु पनि हो– कतार विश्वकप । कुनै विश्वकपमा यति धेरै खर्च कहिल्यै भएकै थिएन भन्नेहरू ठोकुवा गरेर भन्छन्– अब आउने विश्वकपमा पनि यति धेरै खर्च हुनेछैन ।

कतार विश्वकपको लागत खर्चको हिसाबकिताब १८ अर्ब डलरको छ । प्रतियोगितामाथि अनेकथरीका विवाद भए नै, यससँग जोडिएको अर्थतन्त्रको विषय पनि उल्लेखनीय छ ।

धरैले जिब्रो टोक्ने के तथ्यमा हो भने खाडी क्षेत्रको यो सानो देशले यति खर्च गर्ने मन कसरी पो बनायो होला । सबैलाई थाहा छ, जम्माजम्मी ३० लाख जनसंख्या पनि नभएको देश हो कतार । क्षेत्रफल पनि साढे ११ हजार वर्गकिलोमिटरको हाराहारीमा त हो ! त्यसैले जनसंख्या र क्षेत्रफल दुवै आधारमा कतार विश्वकप आयोजना गर्ने सबैभन्दा सानो देश हो । तर, यही सानो देशले प्रतियोगिता आयोजना गर्न गरेको खर्च भने सबैभन्दा ठूलो छ ।

कतारले खेलकुदकै नाममा आफ्नो पहिचान बनाउन थालेको अहिले होइन । विश्वकप अगाडि पनि कतारले ठूला ठूला केही प्रतियोगिता गरिसकेको छ । जस्तो विश्व एथलेटिक्स च्याम्पियनसिप, एसियाकप फुटबल । केही वर्षअघि एसियाली खेलकुद गरेको कतारले फेरि यही प्रतियोगिता सन् २०३० मा पनि गर्दैछ । सारमा भन्दा कतारले आफ्नो छवि राम्रो बनाउन र प्रतिष्ठा बढाउन खेलकुदलाई माध्यम बनाएको छ र विश्वकप यसको चरम उत्कर्ष हो ।

कतारकै देखासिखी गरी अन्य खाडी देशले पनि खेलकुदमा ठूलै रकम खन्याउन थालेका छन् । केही अर्थविज्ञको अनुमान छ, विश्वकप आयोजनापछि कतारको अर्थतन्त्र अबको पाँच वर्षमा ८.७ प्रतिशतले बढ्नेछ । विश्वकप आयोजनाकै कारण कतार खाडी क्षेत्रमा राजनीतिकदेखि अन्य धेरै क्षेत्रमा सबैभन्दा बढी प्रतिष्ठित हुनेछ । र, कतार खेलकुदको दृष्टिकोणले केन्द्रविन्दु हुनेछ नै, कूटनीति, सांस्कृतिक र व्यवसायको दृष्टिकोणले पनि खाडीको नम्बर १ देश हुनेछ ।

त्यसको अर्थ के पनि हो भने हुन सक्छ, अबका वर्षमा खाडी देशहरूको नेतृत्वकर्ता हुनेछ, उसले राजनीतिक रूपमा विश्वस्तरीय मुद्दामा अगुवाइ गर्नेछ । सम्भवतः यो प्रभाव खाडी देशमै मात्र सीमित हुनेछैन, कतार अरब देशहरूको पनि नेतृत्वकर्ता हुन सक्नेछ । यसको स्पष्ट नक्सा त अहिले नै देखापरिसकेको छ, विशेषतः आर्थिक रूपमा । कतार विश्वकपले कतारलाई मात्रै फाइदा गर्नेछैन, खाडी क्षेत्रका अन्य देशलाई पनि उत्तिकै नाफामा राख्नेछ ।

दोहाबाहेक छिमेकी दुबई पनि अझ बढी मालामाल हुन सक्नेछ । साउदी अरेबिया कतारको प्रमुख शत्रु देश हो अनि सबैभन्दा नजिकको छिमेकी पनि । विश्वकपकै कारण साउदी अरेबिया पनि प्रभावित नभई बस्न सक्नेछैन । उसलाई पनि फाइदा हुने मानिएको छ । त्यति मात्र होइन, हुँदाहुँदा इरानले पनि आफ्नो अर्थतन्त्र चलायमान भएको अनुभव गर्न सक्नेछ । भन्न करै लाग्छ, कतारले विश्वकपका लागि गरेको खर्च खालि खर्च मात्रै होइन, उसको प्रभाव पक्कै धेरै बढ्नेछ ।

रंगशालामै धेरै खर्च

कतारले विश्वकप आयोजनाको अधिकार पाउनुअघि दोहामा राम्रो भन्न सकिने र विश्वकपमा प्रयोग गर्न सकिने खालि एउटै रंगशाला थियो । कतारलाई केही नभए पनि थप सात रंगशाला बनाउनु आवश्यक थियो । भएको एउटालाई पनि पूरै पुनर्निर्माण गर्न आवश्यक थियो ।

त्यतिबेलै खुब आलोचना भयो कतारको । तर, कतारले नयाँ रंगशालाहरूका लागि दिल खोलेर खर्च गरेको थियो, लगभग शून्यको केही नभएको स्थितिबाट । पछिल्लो १२ वर्षमा यी रंगशाला बनाउन मात्रै ६ अर्ब ५० करोड डलर खर्च भएको अनुमान छ । फेरि रंगशाला पनि ‘स्टेट अफ आर्ट’ पाराले बनाउनु आवश्यक थियो, त्यसैले मस्त खर्च हुने नै भयो । विश्वकपकै लागि लुसेल आइकोलिन रंगशाला बनाइएको थियो । यसको दर्शक क्षमता रहेको छ, ८० हजार । कतारको सबैभन्दा ठूलो रंगशालाले डिसेम्बर १८ मा हुने फाइनलको आतिथ्य गर्नेछ । प्रतियोगिताको पहिलो फाइनल पनि यहीं हुने हो । रंगशाला लुसेलमा बनेको छ र यो त्यस्तो दुई जनसंख्याको प्रस्तावित सहर हो, जसलाई योजनाबद्ध ढंगले मध्यदोहाबाट १५ किलोमिटर टाढा बनाइएको छ । विश्वकपपछि यसलाई ‘कम्युनिटी हब’ मा परिणत गरिनेछ । यस रंगशालामा रहेका कुर्सीलाई अन्यत्र सारिनेछ अथवा कसैलाई सहयोग दिइनेछ ।

अल–बयात रंगशालाको दर्शक क्षमता ६० हजार छ । यसको निर्माण ‘बेडोइन टेन्ट’ को आकारमा गरिएको छ । प्रतियोगिताका बेला यसको माथिल्लो भाग हटाउने योजना पनि छ । यो रंगशाला कतारको उत्तर–पूर्व तटीय क्षेत्रमा छ । दोहाबाट यो ३५ किलोमिटर टाढा छ र यहाँ पुग्न मेट्रो प्रयोग गर्नुपर्छ । एडुकेसनल सिटी रंगशाला पुग्न पनि मेट्रोको प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । यहाँ एउटा क्वाटरफाइनल खेल हुनेछ । अहमद विन अलि रंगशाला पुग्न पनि मेट्रो आवश्यक हुनेछ ।

यो रंगशाला यस्तो स्थानमा छ, जहाँबाट सहर अन्त्य हुन्छ र मरुभूमि सुरु हुन्छ ।

खलिफा अन्तर्राष्ट्रिय रंगशालाको निर्माण सन् १९८६ मा गरिएको थियो र यो नै एक मात्र रंगशाला हो, जुन कतारले विश्वकप आयोजनाको अधिकार पाउनुअघि नै अस्तित्वमा थियो । तर, त्यसपछि यसमा धेरै सुधार गरिएको छ । अल–थुमामा रंगशाला मध्यदोहाबाट दक्षिणमा पर्छ, त्यसैले यो हमाद अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट नजिक छ, अनि मध्यपूर्वमा पुरुषले लगाउने एक पारम्परिक टोपी ‘गफिया’ को आकारमा यो रंगशाला बनाइएको छ ।

स्टेडियम ९७४ रंगशालाको निर्माण सिपिङ कन्टेनरको प्रयोग गरेर बनाइएको थियो र विश्वकपपछि यसलाई पूर्णतः विस्थापित गरिनेछ । कतारको डाइलिङ कोड नम्बर हो, ९७४ । यसकै प्रतीकका रूपमा यस रंगशालाको नाम जुराइएको हो । अल–जनोब रंगशाला भने त्यस्तो डुंगाको आकारमा छ, जसको प्रयोग परम्परागत माछा मार्ने काममा प्रयोग हुन्थ्यो ।

कतारले विश्वकपलाई नै ध्यानमा राखेर मेट्रो सेवा सुरु गरेको हो– ड्राइभरबिनाका मेट्रो । यो अत्याधुनिक छ र यसका लागि कतारले तीन अर्ब ६० करोड डलर खर्च गरेको छ । यी मेट्रोले आठमध्ये पाँच रंगशालालाई एकआपसमा जोड्नेछ ।

समर्थकलाई सास्ती

फुटबल समर्थकका लागि यत्तिको महँगो विश्वकप अहिलेसम्म भएको थिएन । एउटा संस्था छ, द फुटबल सपोटर्स एसोसिएसन । उसको भनाइ छ, समर्थकका लागि यो असाध्यै महँगो विश्वकप हो, त्यसैले जसले कतारमै गएर विश्वकप हेर्नेछ, उसले घर फर्केयता आफू आर्थिक रूपमा केही कमजोर भएको महसुस गर्नेछ । यसबारे उदाहरण दिन इंग्लिस मिडियामै भर पर्नुपर्नेछ ।

आशा गरौं, इंग्ल्यान्ड फाइनल पुग्यो । कोही समर्थक इंग्लिस टिमलाई सुरुदेखि अन्त्यसम्मै पछ्याउँछ र उसका खेल हेर्छ भने कम्तीमा ६ हजार डलर जति खर्च हुनेछ । कोही कसैलाई यो सस्तो पनि लाग्न सक्नेछ, तर यो रकम सबैभन्दा सस्तो सुविधा उपयोग गरेर हुने खर्च मात्रै हो । कतार जाने, एकदमै थोरै खर्च गर्ने, कुनै सोख भए पूरा नगर्ने । हदै कन्ज्युस्याइँ गरेर बस्ने । यत्ति गर्दा पनि ६ हजार डलर खर्च हुनेछ ।

फुटबल हेर्न अहिलेसम्म ३० लाखको हाराहारीमा टिकट बिक्री भइसकेको छ, तर तिनै इंग्लिस मिडियालाई आधार मान्ने हो भने त्यस्ता धेरै हुनेछन्, जो टिकट किनेर पनि कतार जाने छैनन् । कारण– धेरैलाई डर छ, विश्वकप हेर्न कतार त पुगियो, तर खेल नहुँदाको समय केही गर्न पाइनेछैन, कहीं घुम्न जाने ठाउँ फनि छैन । केही गर्न खोजे, त्यसमा रोक हुन सक्नेछ ।

कतार बसुन्जेल त्रुजमा चढ्ने इच्छा भए, त्यो पनि उत्तिकै महँगो छ । दुई साताका लागि बस्ने, खाने ठाउँ होस झनेर त्रुजको संख्या पनि बढाइएको छ । विश्वकपकै लागि १२ लाख जति फुटबल समर्थक कतार जाने–आउने गर्नेछन्, तर यो वर्षको सुरुमा उपलब्ध होटलको कोठा थियो, ३१ हजारभन्दा केही बढी । दोहा छेउछाउका जहाजमा एक रात बस्ने हो भने पनि कम्तीमा पाँच डलर तिर्नुे छ, त्यो पनि प्रतिव्यक्तिले । रमाइलो के भने लिग चरणमा सबैखाले शुल्क बढिरहेको छ । नकआउट चरण सुरु भएपछि समर्थकले केही राहत महसुस गर्न सक्नेछन् । कतारले मात्रै सबै पाहुनालाई आतिथ्य दिन नसक्ने भएकाले दुबई अर्को प्रमुख गन्तव्य हुनेछ । दुबईले एक लाख १५ हजार होटलका कोठा दिन सक्छ, त्यसैले विश्वकपका बेला कतार एयरवेज र फ्लाई दुबईले प्रत्येक दिन दोहाबाट दुबई ५४ फ्लाइट उडाउनेछ ।

त्यसको अर्थ दोहाको विमानस्थलमा विमान उडेको उड्दै हुनेछन् । दोहाबाहिर मरुभूमितिर पनि टेन्ट हालिनेछ । अहिले तत्कालका लागि हजारौं संख्यामा टेन्ट हालेर बस्ने व्यवस्था हुनेछ र त्यसमा रहनु पनि प्रत्येक रातको दुई सय डलर तिर्नुपर्नेछ । विश्वकपका लागि कतार जानेले प्रत्येक पाइलामा खर्च गर्नुपर्नेछ । समर्थकका लागि विश्वकप महँगो साबित हुनेछ ।

फिफालाई नाफैनाफा

फिफाको भागमा ‘अपरेटिङ कस्ट’ परेको छ । सबैभन्दा ठूलो भाग पुरस्कार राशिमै छ । यसपल्टको विश्वकपको कुल पुरस्कार राशि ४४ करोड डलर छ, जसमध्ये विजेता टिमले पाउनेछ, चार करोड २० लाख डलर । विश्वकपका लागि जति पनि टिम छनोट भएका छन्, ती सबै खाली हात घर फर्कने छैनन् । त्यो के अर्थमा भने कुल सहभागी टिमको संख्या छ– ३२ । त्यसमध्ये १६ टिम नकआउट चरणमा पुग्नेछन् ।

बाँकी १६ टिम भने समूह चरणको खेल समाप्तिसँगै घर फर्कनेछन् । यी १६ टिम प्रत्येकले ९० लाख डलर पाउनेछन् । यहाँनिर सबैले एउटा तुलना भने गर्ने गरेको छ । त्यो के भने महिला विश्वकपमा पुरस्कार राशि कति छ ? विश्वास नहुन सक्छ, पुरुष फुटबलको तुलनामा यो १/१६ मात्रै छ । त्यो त ज्यादै कम हो । रकममै हिसाब गर्दा पनि महिला विश्वकपको कुल पुरस्कार राशि जम्मा तीन करोड डलर मात्रै छ, त्यसैले यी दुई विश्वकपबीच तुलनै हुन्न ।

विश्वकपको कमाइको सबैभन्दा ठूलो स्रोत टेलिभिजन प्रसारणको बिक्री नै हो । त्यसका लागि व्यवस्था पनि गर्नुपर्‍यो । यो रकम पनि धेरै ठूलो छ, २४ करोड ७० लाख डलर । पूरा प्रतियोगिताका क्रममा प्राविधिक जनशक्ति पनि उत्तिकै खटिनुपर्छ । तिनलाई पनि त पारिश्रमिक दिनैपर्‍यो, यसमा खर्च हुनेछ, २० करोड ७० लाख डलर । फिफाले क्लबहरूलाई रकम बाँध्नुपर्ने हुन्छ र यसको आँकडा ३२ करोड ६० लाख डलर पुग्छ ।

त्यस अर्थमा फिफाको ‘अपरेटिङ कस्ट’ पुग्छ, ठ्याक्कै एक अर्ब ७० करोड डलर । तर, फिफा फाइदामै जानेछ । सबैलाई थाहा छ, फिफाको सबैभन्दा ठूलो कमाइ हुने भनेकै विश्वकपबाट हो । फिफाले टेलिभिजन प्रसारण बेचेबापतको रकम मात्र होइन, खेलको टिकट तथा थरीथरीका प्रायोजकबाट उठ्ने रकम पनि सबै उसकै भागमा पुग्छ । यी सबैबाट मात्रै कम्तीमा चार अर्ब ७० करोड डलर उठ्नेछ ।

कुरा यत्तिकैमा सकिन्न । हिसाबै गरौं न, भित्रिने चार अर्ब ७० करोड डलर । खर्च गर्नुपर्ने एक अर्ब ७० करोड डलर । फिफाले सजिलै तीन अर्ब डलर जोगाउनेछ । फिफालाई आफ्ना सबै कामकाज गर्न पनि त बाक्लै रकम चाहिन्छ । त्यसैले कुल आम्दानीको दस प्रतिशत रकम फिफाले त्यसबाट काट्छ र जति रकम बच्छ, त्यो आफ्नो सदस्य देशलाई खेलको विकासको नाममा दिन्छ । फिफाका सदस्य संख्या दुई सयभन्दा माथि छन्, तिनकै भागमा यो रकम पर्नेछ ।

प्रकाशित : मंसिर ३, २०७९ १०:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सत्ताइतरका बागी जीवनीलायक हुन्छन्

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — लेखक उज्ज्वल प्रसाईको किताब ‘एक बागी : खगेन्द्र संग्रौलाको साधना र संघर्ष’ प्रकाशित छ । प्रसाईलाई दीपक सापकोटाका प्रश्न :

तपाईंले भन्नुभएको थियो, ‘कसको जीवनी लेखिनुपर्ने हो, त्यो कसले तय गर्छ ? त्यो निकाय कुन हो ?’ यसको जवाफ सरल छैन र ? शक्तिशाली मान्छेको जीवनी लेखिन्छ । होइन र ?

जवाफ सरल थियो, अब रहेन । शक्ति संरचनामा उँचो स्थानमा बसेकाले आफू वा आफ्ना वरपरका कथा प्रसार गर्थे । बादशाह र उसका सेना, राजा र उसका विद्वान्, बौद्धिक ‘क्यानन’ निर्माण गर्ने दार्शनिक र संग्रामहरूको नेतृत्व गर्ने नेता, कथा यिनैका लेखिन्थे । समय बदलिएको छ, सत्ता चुनौतीविहीन छैन । आम मान्छेले आफ्ना कथा आफैं भन्ने, आफूजस्तै अन्यका कथा लेख्ने सामर्थ्य बनाएका छन् । महाश्वेतादेवीले रिक्साचालकलाई आफ्ना सुख–दुःख आफैं लेख्न हौस्याइन्, रिक्साचालक मजदुरी गर्दागर्दै लेखक बने । जात र भाषा, लिङ्ग र क्षेत्र, वर्ग र समुदायका आधारमा वञ्चितिमा परेकाको कथा लेखिन र छापिन थालेका छन् । त्यसैले हिजोको सरल जवाफ आज जटिल बनेको छ ।

भनिन्छ, विश्वको इतिहास केही पनि होइन, केवल महान् मान्छेहरूको जीवनी हो । यस भनाइमा व्यङ्ग्य निहित छ कि यसले जीवनीको महत्ता स्थापित गर्छ ?

महानता स्वयं बौद्धिक परीक्षणमा छ । हिजो महामानव बनाइएकालाई साधारण मान्छेका रूपमा तिनका व्यक्तित्वमाथि छ्यानविचार गरिएका छन्, पहिले जन्तु भनेर कज्याइएका प्राणीको यस धर्तीमा अधिकार छ भन्ने सोच अघि सारिएको छ । विश्वको इतिहासमा हिजो आम मान्छे बोल्दैनथे । आन्दोलन र क्रान्तिका आँधीबेहरी सृजना भएका बखत ती हजारौं मान्छे जनता र सेना, क्रान्तिकारी र उन्मादी भीडका रूपमा चित्रित हुन्थे । ई.पी. थम्पसनजस्ता विद्वान्ले गरिखाने वर्गका मान्छेका सोच र चिन्तन, तिनका कविता र गीत, तिनका वाणी र तिनैका आस्था, यी सबैलाई आफ्ना किताबमा मुखर तुल्याए ।

आम श्रमिकलाई केवल तथ्याङ्क होइन, ती सबैका आआफ्ना व्यक्तित्व र तिनका कथा छन् भनेर ‘द मेकिङ अफ द इंग्लिस वर्किङ क्लास’ जस्तो किताब लेखे । त्यस किताबमा थम्पसनले भने, ‘श्रमिक वर्ग जति अरूद्वारा निर्मित हो, श्रमिक स्वयं सोही वर्गको निर्माता पनि हो ।’ त्यसपछि इतिहास पहिलेजस्तो नेपोलियन र निकोलस दोस्रो, पृथ्वीनारायण र चंगेज खाँको मात्रै रहेन । बुझ्दै जान थालियो, सत्ताभन्दा पर बसेका सिर्जनात्मक मान्छे जीवनी लेखिनलायक हुन्छन् ।

आत्मकथा प्रशस्त छापिए । नेपाली बजारमा भएका केही जीवनी पनि अरूलाई लेख्न लगाइएका आत्मकथा नै हुन् । जीवनी र आत्मकथाबीचको भेद नै मेटिएजस्तो लाग्छ । यी विधाबीच फरक हुँदैनन् ?

आफैंले आफ्नो जीवनबारे बोल्ने र त्यसरी भनिएको कथा अरू कसैले टंकण र सम्पादन गरेर छाप्दा, त्यो किताब कथा भन्ने व्यक्तिको आत्मकथा हुन्छ । अर्थात, किताबको लेखक सोही कथावाचक हो । टंकण गर्ने र सम्पादन गर्ने महत्त्वपूर्ण सहयोगी हुन् । मैले अहिले लेखेको किताब ‘एक बागी’ यसरी तयार गरिएको आत्मकथाको किताब होइन । विषयबारे अध्ययन र लेखन नै मेरो हो । यो किताबमा वर्णित खगेन्द्र संग्रौला मुख्य विषय र पात्र हुन्, लेखक म हुँ ।

त्यसैले यस किताबलाई जीवनी भनियो, आत्मकथा भनिएन । एक जिउँदा पात्रको जीवनका भोगाइ, उनले गरेका केही निजी र धेरैजसो सार्वजनिक गतिविधि, सर्जकका रूपमा उनले सिर्जेका साहित्य र बौद्धिकका रूपमा उनका लेखनलाई मुख्य मौलो बनाएर नेपाली इतिहासको सानो अंश लेख्ने सामान्य कोसिस गर्दा यो जीवनी बन्यो । यही किताब हेर्दा पनि आत्मकथा र जीवनी भनिने दुई विधाबीचको भेद स्पष्ट छ भन्ने बुझिन्न र ?

श्री फलानो यति सालमा जन्मिए, यति पढे, यति देश घुमे, यति उमेरमा बिहे गरे, देशका नाममा यति योगदान गरे, यति पुरस्कार पाए र यति सालमा मरे’— नेपाली भाषामा लेखिएका अधिकांश जीवनीको जम्माजम्मी जमिन यत्ति हो । जीवनी भन्नु जम्माजम्मी यत्ति होइन र ? एक बागी’ यसभन्दा बेग्लै के हो ? आफ्नै निर्मम समीक्षा गर्नुस् त ।

समीक्षा गर्ने पाठकहरू छँदै छन् । मुख्य उद्यम नै समीक्षा र समालोचना बनाएका प्रबुद्ध पाठकहरूले निर्ममतापूर्वक समीक्षा लेख्दै होलान् । अहिलेलाई यति भनौं– खगेन्द्र संग्रौलाजस्ता लेखक भए, ती त्यस्ता किन र कसरी भए भनेर खोज्ने प्रयत्न हो यो । नेपाली समाजमा भएका कस्ता परिवर्तन र त्यसबीच आम मान्छेमा परेका कस्ता प्रभावका कारण उनका विभिन्न लेखन सम्भव भए भनेर थाहा पाउने कोसिस हो ‘एक बागी’ ।

उदाहरणका लागि, ‘आमा र यमदूतहरू’ किताब लेख्ने लेखक किन र कसरी बने संग्रौला ? त्यो किताब लेखिएपछि नेपाली आमवृत्तमा कस्ता तरंग उत्पन्न भए ? ‘एक बागी’ मा वर्णित यो कथाले पाठकलाई व्यक्तिको सेखपछि गरिने काजक्रिया कति निजी र कति सार्वजनिक विषय हो भन्नेबारे सोच्न सघाउला । त्यसैगरी ‘नालापानीदेखि समरबहादुरसम्म’ र ‘नकटो दोर्जेको शालिक’ जस्ता चर्का राष्ट्रवादी कथा लेखेर ख्याति कमाएको एउटा लेखक ‘म राष्ट्रवादी रहिनँ’ भन्ने उद्घोष गर्ने ठाउँसम्म कसरी आइपुग्छ भनेर बुझ्न खोज्दा यो किताब बनेको हो । प्राज्ञिक अन्वेषण गर्ने कसैले किताबको यस्ता प्रसंगका आधारमा नयाँ खोजी गरेर अन्वेषणात्मक आलेख नै तयार गर्न सक्लान् ।

त्यसैले ‘एक बागी’ खगेन्द्र संग्रौलाले पाएका पुरस्कार वा देखाएका कथित महानताको प्रशस्ति होइन, बरु उनले गरेका सिर्जनात्मक एवं बौद्धिक प्रयत्न र त्यस क्रममा देखिएका अन्तरविरोधको खोजी हो । केन्द्रमा एक जना पात्र भए पनि जीवनीमा उसको समय, समाज, देश र दुनियाँ बोल्छन् । मेरो प्रयास समयको चित्र खिच्नमा केन्द्रित थियो । कति सफल भयो, पाठकले भन्नेछन् ।

एक बागी’ ले राम्रै प्रारम्भिक समीक्षा पाइरहेको छ । मेहनत गरेर लेख्नुभएको छ भन्ने टिप्पणीहरू सुनिन्छन् । समय पनि मनग्गे लिनुभयो, पाँच–छ वर्ष । यत्रो लामो समय किन लाग्यो ?

म साह्रै व्यवस्थित र भयंकर जाँगरिलो लेखक नभएकाले समय धेरै लागेको होला । खगेन्द्र संग्रौलाका किताब र समग्र लिखत भेला पार्न नै मलाई हम्मे भयो । यस्ता खोजबिन गर्नमा बानी परेका अन्वेषकलाई सहज हुँदो हो, मलाई भएन । उनका लेखनबाहेक अन्य कस्ता र कति सामग्री जुटाउने, अन्तर्वार्ताहरू कति र कसरी गर्ने, सुनेका र पढेका विषय कति र कसरी समेट्ने, फेला परेका ससाना विन्दुलाई उनेर सग्लो कथा कसरी भन्ने, यी सबै तय गर्न मेरा लागि सहज थिएन । २००३ सालदेखि २०७६ सम्मको समय खिच्न पनि कठिन भयो । अनि, यही किताबकै मात्र काम गरेर बसेको भए, ३/४ वर्षमै प्रकाशित भइसक्थ्यो होला । जिन्दगीका उल्झन, क्षमताको अल्पता र समयको व्यवस्थापन गर्ने सीपको न्यूनताका कारण आवश्यकभन्दा धेरै समय लागेको होला ।

जीवनीको नायकसँग जीवनीकारको निकटताले कस्तो अर्थ राख्दो रहेछ ? पात्रलाई ॅऊ जस्तो छ, उस्तै रूपमा’ प्रस्तुत गर्न गाह्रो नहोला ? सत्यका सवालमा सम्झौता नगरिएला र ? लेखक संग्रौलासँगको आफ्नो निकटतालाई सन्दर्भित गर्दै जवाफ दिनुहोला ।

खगेन्द्र संग्रौलालाई एक अग्रजका रूपमा म सम्मान गर्छु, लेखकका रूपमा उनीबाट प्रभावित छु, पछिल्ला केही वर्षदेखि म उनको साथी भएको छु । हाम्रो यस सम्बन्धका कारण नै मलाई उनको जीवनी लेख्न दकस लागेको थियो । जे लेखिन्छ, त्यो प्रभाव र स्नेह, आदर र दोस्ती मात्रको दसी हुन पुग्ला भनेरै म सकसमा थिएँ । तर, गहिरिएर सोच्दा लाग्यो, यो निकटता आफैंमा एउटा सामर्थ्य पनि बन्न सक्ला । निकटताबारे सचेत हुँदै काम गरें । र, हामीबीचको सम्बन्धमा पर्दा हालेर शतप्रतिशत शुद्धताको जिरह गरेको छैन । संग्रौलाका लेखनी र सार्वजनिक गतिविधिमा मैले देखेका अन्तरविरोध र बेमेलहरू सतहमा ल्याउने प्रयत्न गरें । उनका आलोचकले उनका लेखन र व्यक्तित्वबारे गरेका दाबी र तिनका कारण खोज्ने कोसिस भएको छ । त्यसैले यो जे बन्यो, मेरो निकटता र त्यो निकटताका प्रभावप्रतिको मेरो सचेतताबीच बन्यो ।

तपाईं आफू जीवनी विधा कत्तिको पढ्नुहुन्छ ? कस्ता जीवनी पढ्नुभएको छ ?

मैले धेरैजसो बौद्धिक र लेखकहरूका जीवनी पढेको छु । कुनै लेखकबारे थप जान्न उत्सुक भएपछि तिनका राम्रा जीवनी छन् भने खोजेर हेर्छु । समाज विज्ञानसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि पनि जीवनी उपयोगी औजार मानिन्छ ।

पछिल्लो समय पढेका दुई जीवनी मन परे : अक्षय मुकुलले लेखेको भारतीय हिन्दी साहित्यका प्रसिद्ध लेखक अज्ञेयको जीवनी र विनित गीलले लेखेको अर्का सर्जक निर्मल वर्माको बौद्धिक जीवनी । मुकुलको किताबमा अज्ञेयका निजी जीवनका रोचक घुम्तीसहित हिन्दी साहित्य संसारका उतारचढाव खिचिएका छन् । गीलले भने वर्माका लेखनीलाई मुख्य आधार बनाएर बौद्धिक अन्वेषण गरेका छन् । यी दुवै कृति मैले आफ्नो किताब लेखिसकेपछि बजारमा आएका हुन् ।

गत वर्ष टिमोथी ब्रेननको ‘प्लेसेस अफ माइन्ड : अ लाइफ अफ एड्वार्ड सइद’ पढेको थिएँ । किताबमा सइदको निजी जीवनका केही रोचक झलकहरू भए पनि मूलतः उनको बौद्धिक जीवनीमा केन्द्रित किताबले सइदका कृति पढेका पाठकलाई उनीबारे थप स्पष्ट हुन सघाउँछ । प्याट्रिक फ्रेन्चले भीएस नयपालबारे लेखेको ‘द वर्ल्ड इज ह्वाट इट इज’ पनि मन परेको काम हो । प्रख्यात बौद्धिक सुसन सोन्ट्यागको जीवन र लेखनीमा अन्वेषण गर्दा बेन्जमिन मोसरले ६ सयभन्दा बढी मान्छेसँग अन्तर्वार्ता गरेको थाहा पाउँदा आत्तिएको थिएँ, त्यो किताब भने पूरा पढ्न सकेको छैन ।

प्रकाशित : मंसिर ३, २०७९ १२:०६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×