मखनटोलकी मैयाँ- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मखनटोलकी मैयाँ

मखन गल्लीमा सात वर्ष चलेको त्यो भिडियो–युग केवल नाम–बदनाम र भीडभाडको मेलो थिएन, चार दशकअघि देशमा प्रचलित मनोरञ्जन युगको एउटा जीवन्त दस्तावेज थियो ।
सुरेश किरण

काठमाडौँ — काठमाडौंको नेवाः समाजमा प्रचलित एउटा पुरानो लोकगीत छ– ‘राजमति कुमति’ । यस गीतमा चित्रित नायिका राजमतिमाथि काफी विमर्श भइसक्यो । उनको कथामा फिल्मसमेत बनिसकेको छ । काठमाडौंकै नेवाः समाजमा प्रचलित अर्को पनि एउटा लोकगीत छ– ‘व छु गल्लि, थ्व छु गल्लि’ ।

यस गीतमा अर्की एक नायिकाबारे वर्णन गरिएको छ, जसको नाम हो– पानवती । पानवतीबारे गीतले भन्छ –

व छु गल्लि थ्व छु गल्लि मखंत्वाःया गल्लि रे

पानवती मैंयां न्ह्याना वःगु जंगी सेलया कल्लि रे !


(यो कुन गल्ली त्यो कुन गल्ली मखन टोलको गल्ली रे

पानवती मैंयाँले लाएर आएकी जंगी सेलको कल्ली रे !)

तिनै काल्पनिक सुन्दरी पानवती मैयाँ डुलिहिँड्ने काठमाडौं मखनटोलको एक गल्ली कुनै समय संसारभरिकै ‘मैयाँ’ हरूको फिल्म हेर्न पाइने ‘भिडियो गल्ली’ का नामले देशैभरि विख्यात थियो ।

काठमाडौंको इन्द्रचोकदेखि हनुमानढोका क्षेत्रतिर पस्ने लामो बाटो नै वास्तवमा मखनटोल हो । हनुमानढोका क्षेत्रमा पर्ने सानो पशुपतिनाथ (महिन्द्रेश्वर महादेव) मन्दिरछेवै उता इटुम्बहाल छिचोल्ने अर्को एउटा गल्ली छ । त्यो सानो गल्लीको फुर्ती त्यतिबेला कति ठूलो थियो भने एक समय भारतको मुम्बईमा रिजिल हुने कुनै पनि नयाँ फिल्म त्यता रिलिज भएकै दिन यता मखन गल्लीमा प्रदर्शन भइसकेको हुन्थ्यो । यो विसं २०४० तिरको कथा हो । मखनटोलको त्यो सय मिटर लामो गल्लीमा करिब दुई सय भिडियो स्क्रिन थिए, जहाँ बलिउडका नयाँ फिल्म प्रदर्शन हुने गर्थे । प्रत्येक घरका प्रत्येक तल्ला एक–एक सिनेमा हलजस्तै थिए, जहाँ ३० देखि ५० मानिस कोच्चिएर फिल्म हेरिरहेका हुन्थे । बम्बईका हलहरूमा चलिरहेका सबैजसो नयाँ–पुराना फिल्म मखनका ती स–साना टाकिजहरूमा पनि चलिरहेका हुन्थे । भित्र कोठामा फिल्म देखाइन्थ्यो र घरबाहिर भित्तामा फिल्मको पोस्टर टाँसिएको हुन्थ्यो । गल्लीका ती पोस्टरहरू हेर्दै हिँड्दा यस्तो लाग्थ्यो मानौं पूरै बलिउडलाई मिनिमाइज गरी मखन गल्लीमा फिट गरिएको छ ।

उतिबेला उपत्यकावासीको मनोरञ्जन–स्रोत भनेकै काठमाडौंमा चल्ने जात्रा–पर्वबाहेक उपत्यकाका पाँच सिनेमा–हल (रञ्जना, विश्वज्योति, जय नेपाल, अशोक–पाटन र नवदुर्गा–भक्तपुर) मा देखाइने हिन्दी फिल्म थिए । ती सिनेमा–हलमा चल्ने फिल्म यस्ता हुन्थे, जसले बम्बईमा रिलिज भएर वर्षौंसम्म अल इन्डिया टुर गरिसकेको हुन्थ्यो र तिनका रिल पनि थोत्रिसकेका हुन्थे । ती पुराना फिल्म हेर्न पनि पाँच रुपैयाँको टिकटलाई पचास रुपैयाँसम्म तिर्थे दर्शक । त्यो ब्ल्याक टिकटको संसार बेग्लै थियो ।

यस्तो थियो यहाँको मनोरञ्जन–संसार । ती पुराना दिन थिए, जुनबेला बम्बईमा रिलिज भएकै दिन त्यहि फिल्म दस रुपैयाँमै काठमाडौंको गल्लीमा हेर्न पाइन्थ्यो । र, मजस्ता फिल्मका कीराहरू असाध्यै दंग पर्थ्यौं । सस्तो पाए जे पनि हेर्ने मजस्तै थिए स्थानीय दर्शक पनि । र, यस्तोमा ती साना टाकिजहरूमा फिल्म हेर्न मारामार हुनु अनौठो विषय थिएन ।

उतिबेला म आर.आर क्याम्पसमा पत्रकारिता पढ्न थालेको थिएँ । दिउँसो इनाप प्रेसमा (पत्रिकामा होइन) काम गर्थें, राति क्याम्पस पढ्थें । नेपालभाषाको साप्ताहिक ‘इनाप’ बुधबार प्रकाशित हुन्थ्यो । हामी मंगलबार रातैभरिजसो काम गर्थ्यौं । बुधबार आधा दिन सुत्थ्यौं । बाँकी आधा दिन मखनको कुनै कोठे टाकिजमा फिल्म हेर्थ्यौं । फिल्म प्रदर्शन गरिने सानो कोठा गजबको हुन्थ्यो । भुइँमा खुइलिएको, छेउ–कुना फाटेको, मैलो, पुरानो सुकुल ओछ्याइएको हुन्थ्यो । त्यहाँ दर्शक तन्मयसाथ पलेँटी मारेर यसरी बसेका हुन्थे मानौं ती मुङ्ग्रोले कुटेर गुन्द्रुक खाँद्न ठिक्क पारिएका कोचिएका सागका पत्रहरू हुन् । कोठैभरि पसिनाको अमिलो र मोजाको नमीठो गन्ध फैलिएको हुन्थ्यो । गन्हाउने अँध्यारो कोठा ! त्यसमाथि दर्शकको मुखबाट बुङ्बुङती उडिरहेको चुरोटको धूवाँ ! अनि कहिलेकाहीँ पेट खलास नभएका कुनै दर्शकले आनन्दले फुस्स छाडेको मन्द पादको गन्ध ! फिल्म हेर्नैका लागि सारा दर्शक साढे दुई घण्टासम्म शान्त भएर यी सबै सहन्थे ।

नयाँ फिल्म चल्दा कोठामा अतिरिक्त गुन्द्रक–कोचाइ हुन्थ्यो । मान्छे यति खाँदाखाँद हुन्थे कि एउटै फिल्म पाँच कोठामा पाँचै टेलिभिजन स्क्रिनमा प्रदर्शन गरिन्थ्यो । उतिबेला मखनटोलमा टाकिज सञ्चालन गर्ने स्थानीय विनोद तुलाधर फिल्मको पुरानो संसार सम्झिन्छन्, ‘नयाँ फिल्म लाग्यो कि महिनौंसम्म देखाइरहन्थ्यौँ । आम्दानी प्रशस्तै हुन्थ्यो ।’

उनलाई सम्झना भएसम्म हिन्दी फिल्म ‘कुर्बानी’ र ‘प्यार झुकता नहीं’ त्यतिबेला असाध्यै हिट थिए ।

ब्रुस्लीका फिल्महरू पनि अत्यन्तै हिट हुन्थे । एउटै डेकमार्फत् विभिन्न ठाउँमा स्क्रिन राखेर देखाइन्थ्यो । रिल राखिने डेक एउटा घरमा हुन्थ्यो भने फिल्म हेर्ने स्क्रिन अर्कै घरमा ! त्यसबेला मोबाइल, इन्टरनेटको प्रवेश भइसकेको थिएन नै, तर भारतमा कुन नयाँ फिल्म, कहिले, कहाँ रिलिज हुँदै छ भन्ने खबर काठमाडौंमा तुरुन्तै फैलिसकेको हुन्थ्यो । भारतमा रिलिज हुनेबित्तिकै त्यसको पाइरेसी कपी नेपाल पठाइहाल्ने एउटा सिन्डिकेटसमेत खडा भइसकेको थियो । त्यस्तो फिल्म रातारात नेपाल आइपुग्थ्यो । र, रातैभरिमा त्यसको सयौं कपी बनाएर विभिन्न भिडियो–टाकिजहरूमा बाँडिसकिएको हुन्थ्यो । त्यो काममा न्युरोडको फोटो कन्सर्न सबैभन्दा अगाडि थियो । पछि थपियो प्रमोद भिडियो । यसरी मखनटोलको यो अँध्यारो, चिसो, ओसिलो भिडियो–गल्लीले भारतको बम्बईसम्म आफ्नो कनेक्सन विस्तार गरिसकेको थियो ।

भिडियो प्रदर्शनको मुख्य थलो थियो– मखन । त्यसैले पछिपछि अन्य थलोमा खोलिएका भिडियो टाकिजहरूमा दर्शक अपुग हुन्थे र सञ्चालकहरू मखनसम्मै आउँथे दर्शक बोलाउन । फिल्म प्रदर्शन गरिने ती अन्य स्थान थिए– गुच्चा टोल, थहिटी, जहाँ मखनकै दर्शक पुग्थे । तुलाधरको सम्झनामा, स्वयम्भू क्षेत्रमा फिल्म देखाउन पनि मखनबाटै दर्शक लैजाने गरिन्थ्यो ।

ती भिडियो फिल्मका अक्सर दर्शक अत्यन्तै सामान्य पृष्ठभूमिका हुन्थे । तर, मलाई सम्झना भएसम्म त्यतिबेलाका वामपन्थी पृष्ठभूमिका केही साहित्यकारको एक समूह पनि ती फिल्मका नियमित दर्शक थिए । खासगरी नारायण ढकाल, श्यामल, विमल निभाहरू । उनीहरू मखनमा होइन, गुच्चाटोलमा प्रदर्शन गरिने एउटा छुट्टै खालको घरमा जाने गर्थे, जहाँ भारतमा बनाइने समानान्तर धारका फिल्म मात्रै प्रदर्शन हुन्थ्यो, जसलाई आर्ट मुभी भनिन्थ्यो । ‘अर्ध सत्य’, ‘अर्थ’, ‘अल्बर्ट पिन्टोको गुस्सा क्यूँ आता है’, ‘बाजार’, ‘सूत्रधार’, ‘कमला’, ‘सारांश’, ‘इक रुका हुआ फैसला’, ‘सुरज का सातवँ घोडा’ जस्ता फिल्म हेर्न पाइन्थ्यो 

त्यहाँ । उपत्यकाका कुनै पनि सिनेमा हलमा यी फिल्म चलेको मलाई थाहा छैन । एकपटक रञ्जना हलमा मन्नु भण्डारीको कथामा आधारित ‘रजनी गन्धा’ चलेको थियो । तर, दर्शकले सिट तोडफोड गर्न थालेपछि त्यो फिल्म एकै दिनमा हटाउनुपर्‍यो । माथि लेखिएका नामबाहेक मैले नचिनेका अन्य धेरै लेखक–साहित्यकारले पनि यस्तै भिडियो टाकिजमै गएर आर्ट मुभीको आनन्द लिएको हुनुपर्छ । म पनि अक्सर त्यस्तै टाकिजमा पुगिरहेकै हुन्थेँ ।

एकपटक गुच्चा टोलमै एउटा आर्ट मुभी हेर्न गएको थिएँ । लेखक रघु पन्त पनि पुग्नुभयो । फिल्म हेर्न चाहिने जति दर्शक भेला भइसकेका थिएनन् । त्यसैले ट्रेलरको रूपमा कुनै अंग्रेजी फिल्म देखाइँदै थियो । अंग्रजी फिल्म न हो, बीचमा ‘त्यस्तै’ दृश्य आइदियो । दर्शकहरू सबै चुप ! कसैले कसैको अनुहार हेर्न सकेनन् । म पनि लाजले रघु दाइको अनुहारै नहेरी निहुरिएर बसेको याद छ ।

मखनका टाकिजहरू भने मूलधारका हिन्दी फिल्मका लागि प्रख्यात थिए । जसले नयाँ फिल्म देखाउन सक्थे, उसैकहाँ ठूलो भीड लाग्थ्यो । ‘भीड लागेपछि पैसा त यसरी झर्थ्यो, मानौं घरको दलिनबाटै पैसाको वर्षा भइरहेको होस्,’ विनोद भन्छन् । दिनैभरि फिल्म देखाउँदा दैनिक १० देखि २० हजार रुपैयाँसम्म हात परिसकेको हुन्थ्यो । त्यतिबेला काठमाडौंको धर्मस्थलीमा जग्गाको भाउ प्रतिरोपनी जम्मा ५ हजार रुपैयाँ थियो । तर, काठमाडौंमा त्यो समय घर, जग्गालाई सम्पत्तिको रूपमा हेर्ने चलनै आइसकेको थिएन । जग्गा किनेर राख्नुपर्छ भन्ने धारणा पनि उस्तो विकास भइसकेको थिएन ।

काठमाडौंमा जग्गाको भाउ बढ्न थालेको वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलनपछि मात्रै हो । आन्दोलनपछि जम्मै पार्टीका नेताहरूले काठमाडौंमा आ–आफ्ना कार्यकर्ता ओसार्न थालेदेखि यहाँ जग्गाको भाउ पनि उकालो लागेको हो । मखनमा भिडियो फिल्म देखाउने मालिकहरू त्यति पढे–लेखेका पनि थिएनन् । त्यसैले हात परेको नगद उनीहरूले सदुपयोग गर्न सकेको देखिँदैन । कमाएको पैसा सदुपयोगै गरे भने पनि एक थान टेलिभिजन स्क्रिन र एक थान डेक किन्थे साहुजीहरू । थोरैले मात्रै घर पनि किनेका छन्, तर त्यो सम्पत्ति जोड्न होइन, आफैं बसोबास गर्न ।

केही जान्नेहरूले चाहिँ ट्याक्सी र टेम्पो किनेर चलाए । विनोदले पनि सानै उमेरमा तीनवटा ट्याम्पो किनेर भाडामा चलाएका थिए । प्रतिटेम्पो दिनको सय रुपैयाँ घरमा आइपुग्थ्यो ।

त्यतिबेला सहकारी आइसकेका थिएनन् । त्यसैले केहीले आ–आफ्नो पैसा जम्मा गरी ढुकुटी खेल्ने चलन ल्याए । त्यतिबेला ढुकुटीको पनि खुबै बिगबिगी थियो । त्यो थियो कुनै योजनाबिनाको एक खाले बैंकिङ कारोबार । तर, कुनै आर्थिक नियम–विनियमबिना खेलाइने त्यस्ता ढुकुटी पछि धेरै डुबे । कतिपय सञ्चालक टाटै पल्टे ।

त्यसबेला टेलिभिजन स्क्रिन पनि अहिलेझैं सस्ता थिएनन् । निकै महँगो थियो टेलिभिजन । ३६ इन्चीवाला एउटा टेलिभिजनको मूल्य १ लाख ३० हजार जति पर्थ्यो । एउटा डेकको चाहिँ ३७ हजार जति पर्थ्यो । टेलिभिजनको यस्तो सेट जापानबाट आउँथ्यो । केही सोखिनको घरमा मात्रै यस्तो टीभी सेट हुनेगर्थ्यो । जग्गासँग तुलना गर्ने हो भने त्यतिबेला काठमाडौंको भित्री सहरमै जग्गा आनाको १ लाख पर्दैनथ्यो, टीभीचाहिँ एउटैको डेढ लाखजति पर्थ्यो ।

त्यतिबेला नयाँसडकमा फोटो सर्भिस चलाउने मेरा भिनाजु प्रेमकृष्ण मानन्धरले सुनाउनुभएको प्रसंग रोचक छ । उहाँले काठमाडौंको ताहाचलमा १०—१२ आना जति जग्गा किन्नुभएको रहेछ । जग्गा पूरै हिलाम्य थियो । पछि घर बनाउन सुरु गर्दा सँगैको एक टुक्रा जग्गा पनि किन्नुपर्ने भएछ । तर, हातमा पैसा थिएन । त्यसैले सँगैको जग्गाधनीलाई ३६ इन्चको एउटा टेलिभिजन दिएर तीन आना जग्गा लिनुभएछ । टीभीसँग जग्गा साटिएका यस्ता कथा बिस्तारै मिथ बन्ने क्रममा छन् । अहिले त्यो टेलिभिजनको अवस्था कस्तो छ ? त्यो थाहा भएन, तर भिनाजुको त्यस जग्गाको मूल्य आनाकै ७० लाख पुगेको छ ।

त्यतिबेला भिडियो किनेर घरमै राख्ने हैसियत सबैको थिएन । त्यसैले भिडियो स्क्रिन र डेक भाडामा लिन पाइन्थ्यो । एकै दिनको एक हजारदेखि दुई हजारसम्म तिनुपर्थ्यो । कमाइ नहुन्जेल भिडियो मालिकहरूले स्क्रिन र डेक भाडामा दिएर पनि फिल्म देखाए । स्क्रिन र डेक लिएर घर आएपछि ठीक समयमै त्यो फिर्ता पठाउनुपर्थ्यो । फिर्ता लैजान नपाई त्यो स्क्रिन भाडामा लैजान अर्को मान्छे पालो पर्खिरहेको हुन्थ्यो । राति २ बजेसम्म पनि स्क्रिन र डेक लिएर घर जान्थे मान्छेहरू । त्यतिबेला प्रतिव्यक्ति रु. २० देखि ३० सम्म लिएर एकै रातमा तीनवटा फिल्म देखाउने चलन पनि थियो ।

कहिलेकाहीँ राति भिडियो र डेक फिर्ता पुर्‍याउन ट्याक्सी पाइँदैनथ्यो । त्यस्तो बेला ठेलागाडामा राखेरै भए पनि स्क्रिन ढुवानी गर्नुपर्ने हुन्थ्यो ।

यसरी भिडियो फिल्म प्रदर्शनीको व्यापार राम्रै चलिरहेको थियो । यो व्यापारले त्यतिबेला ठूलै धक्का खायो, जतिबेला भिडियो साहुहरूले अझै बढी पैसा कमाउने लोभमा आफ्नै टाकिजमा पोर्न फिल्म पनि देखाउन सुरु गरे । त्यतिबेला पोर्न फिल्मलाई ‘ब्लु फिल्म’ भन्ने गरिन्थ्यो । मखन गल्लीमा चाहिँ त्यसको सांकेतिक भाषा थियो– ‘बम्फु फिल्म’ । गाडीमा सहचालक कराएजस्तै मखन गल्लीमा फिल्मको नाम लिएर किशोरवयका केटाहरू कराइरहेका हुन्थे । ती केटाहरूको दैनिक ज्याला ५० रुपैयाँ हुन्थ्यो भने तिनले बीचैमा ग्राहकबाट दैनिक ३०० जति कमाइसकेका हुन्थे । उनीहरूले उच्चारण गर्ने अंग्रेजी फिल्मको नाम बुझ्न नसकिने खाले हुन्थ्यो । नजिकै गएर सोध्दा उनीहरू नै प्रश्न गर्थे, ‘कम्फु हेर्ने कि बम्फु हेर्ने ?’ कम्फु भनेको लडाइँ झगडावाला चाइनिज फिल्म हुन्थ्यो । बम्फुचाहिँ तीन वर्गको हुन्थ्यो– एक्स, डबल एक्स र ट्रिपल एक्स । जे मन छ, त्यही हेर्न पाइन्थ्यो ।

यस्ता फिल्म प्रदर्शन हुन थालेपछि मखन गल्लीको नाम पनि बदनाम हुँदै जान थाल्यो । मखनका स्थानीय समाजसेवी विभोरलाल श्रेष्ठ भन्छन्, ‘ओहो, त्यतिबेलाको कुरा सम्झँदा अहिले पनि दिक्क लाग्छ । मान्छेहरू मखन गल्ली छिर्नसमेत डराउँथे । बाटो हिँड्ने बटुवाहरूलाई समेत ‘यो हेर्ने ?’ भन्दै नाकैसम्म ल्याएर नांगा फोटो भएको पोस्टर देखाउँथे मान्छेहरू । बटुवाहरू लाजले भुतुक्कै हुन्थे । महिलाहरू त झन् मखन गल्ली जानै नसक्ने भए । त्यति मात्र होइन, मखनको भिडियो गल्लीमा घर हो भनेपछि त्यहाँका छोरीबेटी माग्नसमेत कोही आउँदैनथे । यही भिडियोकै कारण कति केटीको बिहेसमेत हुन पाएन । कुनैबेला त्यति बदनाम थियो यो टोल ।’ स्थिति घीनलाग्दो र लाजमर्दो हुँदै गएपछि छिमेकीहरूले प्रहरीमा उजुरी दिन थाले । त्यसो त प्रहरीमा उजुरी दिइरहनुपर्ने विषय थिएन त्यो । किनभने यही भिडियो गल्लीको ठीक बगलमै काठमाडौं जिल्ला प्रहरीको कार्यालय थियो । प्रहरी कार्यालयको छतमै गएर नियाले पनि मखन गल्लीका नांगा पोस्टरहरू देख्न सकिन्थ्यो । तर, ‘घीनलाग्दा’ फिल्म प्रदर्शन गर्न प्रहरीसँग गरिएको सेटिङ भने फिल्मभन्दा पनि घीनलाग्दो थियो । त्यस्तो फिल्म देखाउने साहुहरूलाई प्रहरीको खतरा होइन, सुरक्षा प्राप्त थियो । किनभने मखन गल्लीका कतिपय भिडियोहरूमा हनुमानढोका प्रहरी कार्यालयकै हाकिमहरूको पनि लगानी हुन्थ्यो । श्रेष्ठ भन्छन्, ‘हाकिमहरूकै लगानी हुन्थ्यो, अनि कसरी कारबाही होस् ? प्रहरीले त्यसमा केही गर्न सकेन ।’

विनोद भन्छन्, ‘प्रहरीको त खुबै साथ थियो । सेटिङ भएपछि त्यही त हो नि ! तैपनि कहिलेकाहीँ पक्राउ परिन्थ्यो । तर, लास्टाँ फेरि त्यही हो । तर, पछि जनसेवा प्रहरी कार्यालयमा इन्स्पेक्टर भएर आएका विजयलाल कायस्थले ती सबै पोर्न फिल्म रोकिदिए ।’

विजयलाल प्रहरीको एआईजीसम्म बनेर अहिले रिटायर्ड भए । उनी स्थानीय क्षेत्रपाटीनिवासी हुन् । मैले उनलाई पनि भेटेरै सोधेँ, ‘त्यतिबेलाको भिडियो साम्राज्य कसरी तोड्नुभयो ?’

उनीसँग पनि अनौठा–अनौठा सम्झना रहेछन् । जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा जति नै उजुरी परे पनि त्यो रोक्ने प्रयास नभएपछि स्थानीयहरू जनसेवा वडा प्रहरी कार्यालय गएका रहेछन् । उनले एक दिन जिल्ला प्रहरीलाई नै खबर नगरी नजिकैको मखनमा छापा हाने । एक भ्यान प्रहरी लिएर एकैचोटि तीनवटा भिडियो ‘हल’ मा छापा मारिएको थियो ।

उनी सम्झन्छन्, ‘तीन ठाउँमा छापा मारेको थिएँ । प्रहरी कम थियो, त्यसैले जसको भिडियो हो उसैलाई बोकाएर भ्यानमा हाल्न लगायौं । तर, तल पुग्दा त एउटा भिडियो गायब भइसकेको रहेछ । मखनजस्तो गल्ली नै गल्लीले भरिएको ठाउँ, कहाँ खोज्ने त्यो भिडियो ?’

तर, कायस्थ काठमाडौंकै रैथाने भएकाले खोज्न उति गाह्रो परेन । गायब भएको भिडियो अर्कै गल्लीको अर्को घरमा पुर्‍याइसकिएको रहेछ । त्यहाँ पनि छापा मारियो । तर, भिडियो भेटिएन । अन्तिममा थाहा भयो, भिडियोलाई घरको पूजा कोठामा लुकाइएको रहेछ । काठमाडौंको निजी घरको पूजाकोठामा बाहिरिया मान्छे छिर्न पाइँदैन । पुलिस छिर्ने त झन् कुरै भएन । धेरैपटकको करकापपछि बल्ल पूजा कोठा खोलियो । भिडियो त्यहीं भेटियो ।

यसरी नै फेरि दुई–चारपटक छापा हानेपछि मखनको त्यो सानो ‘बलिउड’ पूरै बन्द भयो । तर, मखनमा बन्द भए पनि काठमाडौंमा भिडियो देखाउने कामैचाहिँ अझै बन्द भएको थिएन । मखनमा ‘हल’ त बन्द भयो, तर दर्शक आउन बन्द भएन । त्यसरी मखन आइरहने दर्शकलाई गाडीमा हालेर लैजाने र रिंगरोडपारिको कुनै घरमा फिल्म देखाउने क्रम लामो समय चल्यो । कसैले मखनमा दर्शक बटुलेर ज्याठासम्म पुर्‍याउने, कसैले ढल्कोसम्म पुर्‍याउने काम पनि भइरह्यो । यसरी हल जम्मै बन्द भइसक्दा पनि मखन भने चलिरहेकै थियो ।

मखन गल्लीमा करिब सात वर्ष चलेको त्यो भिडियो युग केवल नाम–बदनाम र भीडभाडको मेलो थिएन, चार दशकअघि मुलुकमा प्रचलित मनोरञ्जन युगको एउटा जीवन्त दस्तावेज थियो । अहिले हात–हातमा मोबाइल छ, घरको कोठा–कोठामा भएको भिडियोसमेत मानिसले हेर्न छाडिसकेका छन् । त्यतिबेला स्क्रिनमा फिल्म देखाउन चलाउनुपर्ने डेक र डेकमा हाल्नुपर्ने पाल सिस्टमको रिल अहिले मनोरञ्जनको इतिहास लेख्ने स्रोत सामग्री बनिसकेको छ । त्यतिबेला पाल सिस्टमको रिल भाडामा दिने भिडियो पार्लरहरू पनि काठमाडौंमा छ्यापछ्याप्ती खुलेका थिए । एउटा रिलको भाडा एक दिनको २० रुपैयाँ पर्थ्यो । मानिसहरूका घरमा स्क्रिन भए पनि डेक हुँदैनथ्यो । तसर्थ डेक पनि भाडामै लिएर हेर्नुपर्ने अवस्था थियो ।

एकपटक मलगायत सुजीव बज्राचार्य र विजयकृष्ण श्रेष्ठ मिलेर एक रातका लागि डेक भाडामा लिएका थियौँ । फिल्म हेर्न हामीले तत्कालीन ‘विश्वभूमि’ दैनिकका सम्पादक अशोक श्रेष्ठको घर छान्यौं । खिचापोखरीस्थित उनको घरमा राति ९ बजे डेक लिएर हामी पुग्यौं । तर, दुर्भाग्य उनको स्क्रिनमा हाम्रो डेकको ज्याक मिलेन । निकै कोसिस गर्‍यौं, मिल्दै मिलेन । अब के गर्ने ? हामी डेक लिएर फर्क्यौं । आउँदै गर्दा बाटामा अरू कसैको घरमा जाने सल्लाह गर्‍यौं । दुई–तीन जना अरू साथीहरूको घरमा गयौं । तर, त्यहाँ पनि विभिन्न समस्या आए । कतै बत्ती थिएन, कतै ज्याक मिलेन, कतै रातभरि फिल्म हेर्ने वातावरण भएन । डेकलाई मिल्दो स्क्रिन खोज्दा–खोज्दै रातको १२ बजिसकेको थियो । डेक साथमा थियो, तीनै जना आतुर थियौं । १२ बजे असन डबलीमा बसेर अब चौथौ घर कुन होला भनेर सोच्न थाल्यौं । त्यतिकैमा विजयकृष्णले भने, ‘ल भो, म फिल्म हेर्दिनँ । म गएँ ।’ सुजीवले भने, ‘पख्नु न एक छिन, तीन सय हालेर डेक ल्याएका छौँ । कसरी नहेर्ने फिल्म ?’ विजयकृष्णले हैरान हुँदै भने, ‘ल उसो भए डेकको तीन सय म तिर्दिन्छु, अहिले मलाई जान देऊ ।’ उनको हैरानीपूर्ण जवाफ सुनेर हामी मरीमरी हाँस्यौं । सम्झँदा अहिले पनि हाँसो उठ्छ । विजयकृष्ण त गइहाले, सुजीव र म रातैभरि डेक च्यापेर असन—भोटाहिटी गरिरह्यौं ।

अहिले युग बदलियो । सहरमा कम्प्युटरसँगै सीडी भित्रियो । सीडी पसेपछि डेकमा चलाइने पाल सिस्टमको रिल हरायो । सीडीले साम्राज्य फैलाउन नपाउँदै युट्युबको प्रवेश भयो । अनि ती सीडी पनि हराए । अहिले युट्युब जो आएको छ, त्यसमा चाहिँ हामी हराइरहेका छौं ।

प्रकाशित : मंसिर ३, २०७९ १०:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मिथ्या सूचनाको ‘डिजिटल वार’

हिटलरको नाजी पार्टीका प्रमुख प्रचारक जोसेफ गोयबल्स सयपटक झूट बोले ‘त्यो साँचो हुने’ बताउँथे । सामाजिक सञ्जालको उदयपछि सय होइन एकैसाथ हजारौं पटक झूट दोहोर्‍याउन सम्भव भएको छ । यसले झूटको महामारी सृजना गरेको छ ।
सजना बराल

मान्छेहरूको बुझाइ छ– सार्वजनिक महत्त्वका कतिपय विषयमा मिथ्या सूचनाको प्रयोग घातक र प्रत्युत्पादक परिणाम दिने खालका हुन्छन् । तर, अधिकांश राजनीतिक दल र नेताहरूले बेलाबखत त्यसको प्रयोग गर्न नहिचकिचाउने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ । मिथ्या सूचनाको प्रवाहलाई निर्वाचनका बेला हुने अभियानहरूले अझै मलजल गर्ने गरेका छन् । सामाजिक सञ्जालको उदयपछि ती तीव्र रूपमा फैलिने र मतदाताको ‘भोटिङ डिसिजन’ मै प्रभाव पार्न सक्ने खतरा रहेको जानकारहरूले भनिरहेका छन् ।

पहिलो पटक संसदीय निर्वाचनमा उम्मेदवार बनेका नेकपा एमालेका युवा नेता ठाकुर गैरेले आफ्नो चुनावी प्रचारका क्रममा गठबन्धनले जिते सबै स्थानीय तहमा अमेरिकी सेना हतियारसहित आउने र चाहेको अवधिसम्म बस्न पाउने गरी सम्झौता हुने दाबी गरेको भिडियो केही दिनअघि भाइरल भएको थियो । त्यसलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा निकै हँसीमजाक भयो । चुनावमा भ्रम फैलाउने काम गरेको भन्दै धेरैले आलोचना पनि गरे । तर, ‘बौद्धिक’ पनि मानिने नेता गैरेले भने त्यसबारे थप अभिव्यक्ति दिएनन्, त्यो कुरा त्यतिकै सामसुम भयो ।

प्रत्यक्षतर्फ यसपालि अन्तिम पटक चुनाव लड्न लागेको बताइरहेकी माओवादी केन्द्रकी उपमहासचिव पम्फा भुसालले पनि भदौमा पत्रकार सम्मेलन आयोजना गरी आफू ऊर्जामन्त्री भएपछि ७४१ मेगावाट बिजुली उत्पादन क्षमता थपिएको दाबी गरेकी थिइन् । त्यो दाबी किन र कसरी गलत थियो भन्नेबारे तथ्य जाँच गर्ने संस्था ‘नेपाल चेक’ ले ‘डिबंक’ गरिसकेको छ । तर, भुसालले पनि यसमा थप प्रतिक्रिया जनाएकी छैनन् । बरु आफूहरूका अन्य पहलहबारे बेलिविस्तार लाउँदै उनी चुनावी प्रचारमा हिँडिरहेकी छन् ।

मंसिर ४ को प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभा चुनावमा जनमत तान्न नेता तथा उम्मेदवारहरूले भाषणका क्रममा गलत दाबी र बढाइचढाइ गर्ने काम गरिरहेकै छन् । अलि जान्नेसुन्नेले त्यसबारे सोसल मिडियामा प्रश्न उठाइरहेका भए पनि जसले बोलेको हो तिनले स्पष्टीकरण दिएको देखिँदैन । बोल्यो, हिँड्यो, हल्ला फैलियो, सकियो ! यस्तै प्रवृत्ति देखिएको छ । झूटा वा भ्रामक पुष्टि भएका अभिव्यक्तिलाई लिएर वक्ताले माफी मागे कि मागेनन् वा ती सच्याए/सच्याएनन्, यसबारे कुनै जानकारी बाहिर आउने गरेका छैनन् । आफ्ना अभिव्यक्तिमाथि जवाफदेही हुनुनपर्ने भएकाले नेता तथा उम्मेदवारहरू यसतर्फ खुब आकर्षित भएका देखिन्छन् । एक–एक थोक भन्दै हिँड्न र हल्ला फैलाउन सामाजिक सञ्जाल सजिलो माध्यम बनेको छ । ‘संस्थागत, व्यक्तिगत, योजनाबद्ध रूपले र अञ्जानमै पनि चुनावलक्षित अफवाह फैलाउने काम भइरहेको छ,’ सेन्टर फर मिडिया रिसर्च–नेपालमा आबद्ध सञ्चारविज्ञ भुवन केसी भन्छन्, ‘दल तथा उम्मेदवारहरूले आफ्नो बढाइचढाइ गर्न र विपक्षीलाई खुइल्याउने उद्देश्यले अप्रत्यक्ष माध्यमबाट मिथ्या र भ्रामक सूचना प्रवाह गरेको देखिन्छ ।’ केसीका अनुसार, संस्थागत रूपमै नियतवश झूटा सूचना प्रचार गर्नु चुनाव र लोकतान्त्रिक व्यवस्थाका लागि निकै खतरनाक विषय हो ।

विगतका दिनमा कुनै बेला अभिव्यक्त गरिएका भनाइहरूको लामो भिडियोबाट एक टुक्रा निकालेर त्यसलाई अर्कै प्रसंगमा जोडी भ्रम फैलाउने अर्को तरिका कतिपयले अपनाएका छन् । ‘फलानोले यसो भन्यो’ भन्दै भिडियो क्लिप सेयर गर्ने गरिएको छ । पछिल्लो समय माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले ‘अबको चुनाव २०६४ सालको जस्तै बनाउनैपर्ने, जालझेल गर्ने, बाकस साट्ने अनि न चुनाव जितिँदो रहेछ’ भन्दै गरेको भिडियो टिकटकलगायत सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएको थियो । यसबारे नेपाल तथ्यजाँचले जाँचपड्ताल गरी उक्त भिडियो भ्रामक भएको पुष्टि गरेको छ ।

‘भाइरल भएको भिडियोलाई आसन्न निर्वाचनको प्रसंगमा प्रयोग गरिए पनि यो भिडियो एक वर्षभन्दा अघिको हो,’ नेपाल तथ्यजाँचले लेखेको छ, ‘भिडियोमा उनले बोलेका केही अंशलाई काटेर भ्रामक बनाइएको छ ।’ प्रचण्डसँग सम्बन्धित अन्य भ्रामक भिडियोहरू पनि हाल सामाजिक सञ्जालमा सेयर भइरहेका छन् । तीमध्ये एउटामा उनलाई ‘गोरखामा ढुंगा–मुढा गरिएको’ सम्बन्धी छ । नियालेर हेर्दा त्यसमा दाहाल अलि जवान देखिन्छन् । यसको अर्थ भिडियो अहिलेको होइन । र, गोरखाको पनि होइन । भ्रम सृजना गर्ने लक्ष्यले पुरानो भिडियोलाई अहिले अर्कै सन्दर्भमा प्रचार गरिएको बुझ्न सकिन्छ । भिडियो मात्रै नभई पुराना तस्बिरलाई समेत फरक सन्दर्भमा सेयर गर्ने काम भइरहेका छन् । उदाहरणका लागि नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री गगन थापा र काठमाडौं क्षेत्र नम्बर ५ की स्वतन्त्र उम्मेदवार रञ्जु दर्शना ‘माओवादीको प्रचार सामग्री भएको टि–सर्ट लगाएर हिँडेको’ भन्दै एउटा फोटो व्यापक सेयर भएको थियो । ‘यिनलाई पनि देउवाले हली बनाए’ भन्दै कतिपयले उक्त तस्बिर सेयर गरेको देखियो । स्थानीय तहको निर्वाचनमा समेत उक्त फोटो फैलिएको थियो ।

नेपाल चेकले गरेको तथ्य जाँचअनुसार, उक्त फोटो पाँच वर्षअघि गगन थापा आफैंले फेसबुकमा सेयर गरेका थिए । उनले ‘विश्व यौन स्वास्थ्य दिवसका अवसरका स्त्रीय फाउन्डेसनले आयोजना गरेको साइकल र्‍याली’ भनी क्याप्सन पनि लेखेका थिए । फाउन्डेसनले पनि सो फोटो आफ्नो फेसबुक पेजमा राखेको रहेछ । ‘निर्वाचनका सन्दर्भमा फैलिएको फोटोमा थापाले लगाएको कुर्तामा नेकपा माओवादीको प्रचार सामग्रीलाई कम्प्युटरमार्फत तोडमोड गरी सेयर गरिएको पाइएको छ,’ तथ्य जाँचमा भनिएको छ, ‘५ वर्ष पुरानो फोटोलाई केही परिवर्तन गरी सामाजिक सञ्जालमा फैलाइएकाले यसलाई भ्रामक ठहर गरिएको छ ।’

नेपाल चेकका सम्पादक दीपक अधिकारी यस पटकको चुनावी प्रचारमा जुलुसमा सहभागी हुने वा मतदाताहरूलाई भेट्नेभन्दा पनि सामाजिक सञ्जालबाटै बढीभन्दा बढी सूचना दिने र यसैलाई प्लाटफर्मका रूपमा प्रयोग गर्ने चलन बढेको बताउँछन् । ‘राजनीतिक दलका समर्थकहरूका पेजबाट भिडियो, ग्राफिक कन्टेन्ट सेयर गर्ने ट्रेन्ड आएको छ,’ उनी भन्छन्, ‘योसँगै मिथ्या सूचना पनि व्यापक रूपमा फैलिएको छ ।’ नेता आफैंले गलत दाबी गर्ने, समर्थकहरूले त्यसको प्रचार गर्ने, अर्कै प्रसंगका क्लिप काँटछाँट गर्ने, तस्बिरहरू सम्पादन गरी पोस्ट गर्ने, फेक एकाउन्ट खोल्ने, स्थापित सञ्चारमाध्यमकै जस्तो नाम र लोगो भएको क्लिकबेट अनलाइनबाट झूटा र ‘सनसनीपूर्ण’ सूचना प्रवाह गर्नेलगायत प्रवृत्ति देखापरेका छन् ।

चुनावका बेला ठूलो संख्यामा मतदाता रिझाउन दल, उम्मेदवार र छरपस्ट रहेका तिनका समर्थकले विशेषतः सामाजिक सञ्जालमार्फत मिथ्या र भ्रामक सूचनाका साथै द्वेषपूर्ण अभिव्यक्ति प्रवाह गर्ने गरेको अधिकारी बताउँछन् । ‘चुनाव आसपास मिथ्या सूचना बढी फैलिनुको कारण के हो भने यो बेला जस लिने होडबाजी हुन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘मतदाता रिझाउन बढाइचढाइ गर्ने र जनमतलाई प्रभावित पार्न विभिन्न खालको प्रोपोगान्डा वा भाष्य निर्माण गर्न तीव्र प्रतिस्पर्धा हुन्छ ।’

पहिलेका चुनावहरूमा प्रचारप्रसारका लागि जुलुस र आमसभा गर्ने, पोस्टर टाँस्ने आदि गरिन्थ्यो । अहिले जानी–नजानी प्रायः सबै दल तथा उम्मेदवारले सोसल मिडिया टिम बनाएर चुनावी अभियानलाई ‘डिजिटाइज’ गरेका छन् । धेरैले त्यसमार्फत प्रोपगान्डा पनि फैलाउन थालेका छन् । काठमाडौंका मेयर बालेन शाह, धरानका मेयर हर्क साम्पाङलगायतले गएको स्थानीय तहको चुनावमा सामाजिक सञ्जालको प्रभावकारी प्रयोग गरेपछि हाल दल तथा उम्मेदवारहरू यसमा झन् लागिपरेको देखिन्छ । संयुक्त राज्य अमेरिकामा डोनाल्ड ट्रम्प, भारतमा नरेन्द्र मोदी, फिलिपिन्समा बङबङ मार्कोस, ब्राजिलमा जयर बोल्सोनारोजस्ता नेताले आ–आफ्नो पालामा सामाजिक सञ्जालकै सहायताले चुनावी जित हासिल गरेको बताइन्छ । देश–विदेशका यस्तै उदाहरणले सामाजिक सञ्जाल निकै शक्तिशाली हुँदा रहेछन् भन्ने बुझेका हाम्रा नेताहरूले पनि अघिल्ला चुनावहरूको तुलनामा यसपालि सामाजिक सञ्जालको नियोजित र रणनीतिक प्रयोग गरिरहेको आभास हुन्छ ।

डिजिटल मिडिया एड्भर्टाजिङमा आबद्ध एक जानकारका अनुसार, यसपटक अधिकांश उम्मेदवारले विभिन्न प्लाटफर्म (फेसबुक, ट्वीटर, युट्युब, टिकटक आदि) का लागि बेग्लाबेग्लै सोसल मिडिया टिम बनाएर चुनावी प्रचार गरिरहेका छन् । काठमाडौंका एक उम्मेदवारले ८ वटासम्म टिम बनाएको उनले बताए । ‘तीमध्ये कतिपयले आफ्नो प्रचार मात्रै नभएर विपक्षीलाई पनि ‘ठीक पार्ने’ शैली अपनाइरहेका छन्,’ ती जानकारले भने, ‘यसमा उम्मेदवार आफैं प्रत्यक्ष लागिपरेका छैनन् । तर, उनीहरूकै सरसल्लाहमा कार्यकर्ता वा समर्थकहरूमार्फत अफवाह फैलाउने काम भइरहेको छ ।’ स्थानीय तहमा भन्दा यसपटक बढी योजनाबद्ध रूपमा कन्टेन्ट क्रिएसन (सामग्री उत्पादन) भइरहेको उनले बताए । स्वतन्त्र उम्मेदवारदेखि कांग्रेस, एमाले, माओवादीजस्ता ठूला दल र तिनका उम्मेदवारहरूले समेत प्रचार–प्रसारका लागि संरचना बनाएर काम गरिरहेको उनको भनाइ छ । ‘दलहरूले पार्टीकै सदस्य वा स्वयंसेवकमार्फत चुनावी विज्ञापन र प्रचार–प्रसार गरेका हौं भन्छन् तर डिजाइनरहरू राख्न वा बुस्ट गर्न राम्रै पैसा खर्च हुने गरेको छ,’ ती जानकारले भने, ‘फेसबुकमा विज्ञापन राख्दा एकाधले मात्रै डलर कार्डबाट भुक्तानी गरिरहेका छन् । धेरैजसो भुक्तानी अमेरिकाबाट भइरहेको छ ।’ उनका अनुसार, हालसम्म सबैभन्दा धेरै फेसबुकबाट प्रचारप्रसार गरिएको छ । त्यसपछि टिकटकबाट ।

एमाले प्रचार विभागका सचिव गगन विष्टले सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गर्ने विषय केन्द्रले नभई उम्मेदवारहरू आफैंले गरेको केही दिनअघि मात्रै ईकान्तिपुरलाई बताएका थिए । त्यस्तै माओवादी केन्द्रको प्रचार हेर्दै आएका नेता विष्णु सापकोटाले पार्टीले सामाजिक सञ्जालहरूको प्रयोग आक्रामक रूपमा गर्ने नीति लिएको ईकान्तिपुरलाई बताएका थिए । ‘त्यसका लागि केन्द्रमा विभिन्न जनवर्गीय संगठनहरूले कामको जिम्मेवारी निर्धारण गरिएको छ,’ सापकोटाले भनेका थिए, ‘उम्मेदवारहरूले सामाजिक सञ्जालको प्रयोग भने आफ्नो आवश्यकतअनुसार गर्ने भनिएको छ ।’

मिथ्या सूचना प्रवाहलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा दलहरूबीच एक किसिमको ‘डिजिटल वार’ चलिरहेको सञ्चार विज्ञ भुवन केसी बताउँछन् । ‘यहाँ सबैले सबैलाई नियालिरहेका वा अरूको रणनीति हेरेर बसेका छन्,’ उनी भन्छन्, ‘अरूले कुन स्तरका मिथ्या र भ्रामक सूचना सामाजिक सञ्जालमार्फत बजारमा पठाउँछन्, त्यसलाई काउन्टर दिने गरी अर्कोले पनि पठाउने गरेको छ । सबैले आ–आफ्ना सामग्रीहरू तयार पारेर राखेका छन् । डिजिटल वारमा पार्टीहरू मज्जाले लागेका छन् तर अप्रत्यक्ष्य रूपमा ।’

उम्मेदवार आफैंले नभई समर्थक/कार्यकर्तामार्फत वा फेक एकाउन्ट बनाएर भ्रम फैलाउने काम तीव्र रूपमा भइरहेको विज्ञहरूले औंल्याएका छन् । समर्थक र कार्यकर्ताहरूको जुन छरिएको समूह छ, त्यो समूह निर्वाचन आयोगको राडारमा नपरेकाले यसले ठूलो जोखिम निम्त्याउन सक्ने उनीहरूले बताए । खासगरी कमेन्टहरूमार्फत विपक्षीलाई गालीगलौज गर्ने, विगतका असान्दर्भिक प्रसंग झिकेर तिनको छविमा प्रश्न गर्नेजस्ता क्रियाकलाप भइरहेको विज्ञहरूको भनाइ छ । अफवाह फैलाउने काम पहिले सबैको पहुँचमा थिएन । अहिले थाहा नपाएरै कतिपयले टिकटक, फेसबुकजस्ता माध्यमबाट मिथ्या सूचना फैलाइरहेका हुन्छन् । मान्छेलाई आफू ‘मिस्इन्फरमेसन’ को सिकार बनिरहेको छु भन्ने जानकारीसमेत हुँदैन । सोसल मिडियामा आएका सबै कुरालाई समाचार ठानेर पत्याइहाल्ने जमात पनि छ । तथ्य जाँचमा संलग्न उमेश श्रेष्ठले ‘हिमाल मिडिया मेला’ को ‘निर्वाचनमा कसरी फैलिन्छ मिथ्या समाचार ?’ सेसनमा भनेका थिए, ‘नेपालका दर्शक कस्ता छन् भने सबै किसिमका मिडियालाई बराबर विश्वास गर्छन् । हामीकहाँ भारतमा जस्तो ह्वाट्सएप युनिभर्सिटी त छैन, तर फेसुबकका ग्रुपहरूबाट एकदमै छिटो मिथ्या सूचनाहरू फैलिरहेका हुन्छन् ।’

मिथ्या सूचनाले निर्वाचनमा गलत व्यक्ति चुनिन सक्ने र उसले गलत कानुन बनाई लोकतन्त्रलाई नै जोखिममा पार्न सक्ने डर हुन्छ । तसर्थ यो बेला सही सूचनाको आवश्यकता हुने विज्ञहरू बताउँछन् । सूचना प्रवाहको प्रणाली विकृत भयो भने त्यसको असर दुष्कर हुने विभिन्न अध्ययनले पनि देखाएका छन् । तर, चुनावमा अफवाह फैलिने वा फैलाइने चलन नौला भने होइनन् । दुई हजार वर्षअघि रोमन साम्राज्यमा जुलियस सिजरका धर्मछोरा अक्टाभियन र सेनापति मार्क एन्थोनीबिचको गृहयुद्धमा अक्टाभियनले एन्थोनीविरुद्ध ‘फेक न्युज’ फैलाएको बीबीसीको ‘अ ब्रिफ हिस्ट्रि अफ् फेक न्युज’ मा लेखिएको छ । इजिप्टकी रानी क्लियोपाट्रासँग एन्थोनीको सम्बन्ध थियो, उनी अविश्वसनीय र जँड्याहासमेत थिए भन्दै नेतृत्व लिन अयोग्य भएको अफवाह अक्टाभियनले फैलाएका थिए । सन् १९३३ मा जर्मन चान्सलर बनेका हिटलरको पालादेखि मिथ्या सूचना हरेक देशको टाउको दुखाइको विषय बनिरहेको छ । चुनाव मात्रै नभई आम समयमा पनि मिथ्या र भ्रामक सूचना तथा द्वेषपूर्ण अभिव्यक्तिहरूको प्रचारप्रसार हुने गरेको छ । चुनावी अभियानमा भने नेता तथा उम्मेदवारहरू अरूलाई होच्याउन, जनता झुक्याउन र आफूलाई असल देखाउन अझै बढी झूट बोल्ने र भ्रम फैलाउने गर्छन् । हिटलरको नाजी पार्टीका प्रमुख प्रचारक जोसेफ गोयबल्स सयपटक झूट बोले ‘त्यो साँचो हुने’ बताउँथे । सामाजिक सञ्जालको उदयपछि सय होइन एकैसाथ हजारौं पटक झूट दोहोर्‍याउन सम्भव भएको छ । यसले झूटको महामारी सृजना गरिदिएको छ ।

सन् २०१६ को अमेरिकी आम निर्वाचनमा हिलारी क्लिन्टनले आईएसआईएसलाई हतियार बेचेको भन्ने मिथ्या सूचना भाइरल भएको थियो । त्यसले गर्दा मतदाताले कसलाई भोट खसाल्ने भन्नेबारेको निर्णय (भोटिङ डिसिजन) नै परिवर्तन भएको अड्कल गरिएको थियो । त्यो बेला मिथ्या सूचना प्रवाहमा क–कसको भूमिका थियो भन्नेबारे अनेक अनुमान गरिएका छन् । हालै मात्र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिननिकट एक व्यापारीले अमेरिकी चुनावमा आफूले हस्तक्षेप गरेको स्विकारेका समाचार आइरहेका छन् ।

यसै साता (नोभेम्बर ८) सम्पन्न अमेरिकाको मध्यावधि निर्वाचनमा पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत मिथ्या र भ्रामक सूचनाहरूको बाढी आएको ‘वासिङ्टन पोस्ट’ को समाचारमा उल्लेख छ । ‘पूर्वराष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ट्वीटरकै नक्कल गरेर बनाएको ट्रुथ सोसल मिडिया प्रयोग गरी एरिजोना, मिसिगन र पेन्सल्भेनियामा समेत गलत र बढाइचढाइ गरिएका दाबीहरू प्रस्तुत गरेका थिए,’ पोस्टको ‘मिस्इन्फरमेसन फ्लड्स द मिडटर्म’ समाचारमा भनिएको छ, ‘सन् २०२० मा झैं यसपटक पनि चुनावमा धाँधली भएको आधारहिन दाबी उनी गरिरहेका छन् ।’

मिथ्या सूचनाको प्रवाहमा ट्रम्पजस्ता चर्चित, धनी उग्रदक्षीणपन्थी व्यक्तिहरू लागिपर्दा यसको रोकथाम अझ बढी जटिल हुन्छ । तर, यसलाई न्यूनीकरण गर्न अमेरिकामै सबैभन्दा धेरै ‘इन्नोभेटिभ’ कामहरू भइरहेका छन् । ‘न्युज लिटरेसी प्रोजेक्ट’, ‘मिडियावाइज’ जस्ता संस्थाले तथ्य जाँच गर्ने, स्कुल/कलेजहरूमा तथ्यपरक र मिथ्या सूचनाबारे जानकारीमूलक अभियान सञ्चालन गर्ने, किशोरकिशोरीहरूलाई निर्वाचन शिक्षा प्रदान गर्ने लगायत पहल गरिरहेका छन् । फेसबुक, ट्वीटर, टिकटकजस्ता ठूला प्रविधि कम्पनीलाई जवाफदेही बनाउन खुलेका सिभिक टेक्नोलोजी कम्पनीहरूले पनि त्यहाँ थोरबहुत पहल गरेका छन् ।

मध्यावधि चुनाव आसपास एएफपी लगायत ठूला मिडिया कम्पनीले ‘डिस्इन्फरमेसन रिपोर्टर’ नियुक्त गरेका थिए । चुनावसम्बन्धी फैलिन सक्ने मिथ्या/भ्रामक सूचना र द्वेषपूर्ण अभिव्यक्तिको तथ्य जाँच गर्दै त्यसले पार्ने असरबारे लेख्न वा ट्रेन्ड एनालिसिस गर्न ती रिपोर्टर खटाइएका थिए । ‘यसलाई निराकरण गर्न धेरैले धेरै तरिकाबाट पहल गरिरहेका छन्,’ नेपाल चेकका सम्पादक अधिकारी भन्छन्, ‘यसको समाधानको उपाय यही हो भनेर आएको छैन । तथ्य जाँच, मिडिया लिटरेसी, सामाजिक सञ्जाल प्लाटफर्म आफैंले गर्ने कन्टेन्ट मोडरेसनलगायत मार्फत निराकरण गर्न खोजिएको छ ।’ मिथ्या सूचनालाई लिएर सबैभन्दा बढी दबाब सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूमाथि छ । उनीहरूकै प्लाटफर्मबाट बढी फैलिने भएकाले यसको रोकथाममा उनीहरूले के गरिरहेका छन् भनेर प्रश्न उठाइन्छ । मेटा प्लाटफर्मले सुरुमा अमेरिका हुँदै हाल २४२ वटा देशमा ‘पोलिटिकल एड ट्रान्सपरेन्सी टुल’ सार्वजनिक गरेको छ । राजनीतिक र चुनावसम्बन्धी विज्ञापनलाई पारदर्शी बनाउन उक्त टुल निर्माण गरिएको हो । नेपालमा पनि त्यो टुलले काम गर्छ । मेटाको एड लाइब्रेरीमा गएर कसले, कति रकम तिरेर कहाँबाट विज्ञापन गरेको हो भनेर हेर्न सकिन्छ । तर, त्यो विज्ञापनमा भनिएका विषय मिथ्या हुन् कि साँचो, प्रयोगकर्ता आफैंले पत्ता लगाउनुपर्छ । पत्ता लगाएर रिपोर्ट गरेमा मेटाले उक्त विज्ञापनको तथ्य जाँच गरी हटाउन पनि सक्छ ।

फेसबुकमा राजनीतिक विज्ञापनसम्बन्धी बेग्रेल्ती अफवाह फैलिएपछि फेसबुकले सन् २०१९ मा उक्त टुल सार्वजनिक गरेको थियो । यसले राजनीतिक र चुनावी प्रचार–प्रसारलाई पारदर्शी बनाउने मेटाको दाबी भए तापनि कतिपय अनसुन्धाताले यसमा त्रुटि भेट्टाएका छन् । यसको एआईले कतिपय राजनीतिक विज्ञापन पहिचान नै गर्न नसक्ने बताइन्छ । ट्वीटरले पनि सन् २०२० देखि सम्भावित हानिकारक र भ्रामक सामग्रीको प्रसारलाई सीमित गर्न पोस्टहरूमा लेबल लगाउने नीति लिएको थियो ।

ट्वीटरमा कोभिड–१९ सम्बन्धीका पोस्टहरू निगरानी गर्न विशेष टिम खटाइएको र उनीहरूकै सहयोगमा ‘मिस्लिडिङ इन्फरमेसन’, ‘डिस्प्युटेड क्लेम’ र ‘अनभेरिफाइड क्लेम’ भनी लेबल लगाउने गरिएको ट्वीटरले जनाएको छ ।

मिथ्या सूचना फैलिन नदिन सामाजिक सञ्जाल कम्पनीका साथै सरकारहरूले पनि नियमनको कोसिस गर्नुपर्छ । तर, नियमन गर्ने क्रममा संविधानले सुनिश्चित गरेको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता हनन नहोस् भन्नेमा पनि सचेत हुनुपर्ने विज्ञहरू बताउँछन् । ‘मिथ्या सूचनाहरूको निराकणका लागि सबैभन्दा पहिला प्रयोगकर्ता आफैं सचेत हुनुपर्छ,’ अधिकारी भन्छन्, ‘मान्छेहरूलाई सचेत गराउन मिडिया लिटरेसी र डिजिटल लिटरेसीमा काम हुनुपर्छ ।’ प्राध्यापक रामकृष्ण रेग्मीका अनुसार, मिथ्या सूचनाहरूको मुख्य उद्देश्य मान्छेलाई झुक्याएर मत आफूतिर तान्ने हो । तसर्थ यसबारे सर्वसाधारण चनाखो हुनुपर्ने उनको भनाइ छ । ‘निर्वाचनमा सबै सरोकारवालाहरूको चासो रहनुपर्छ,’ रेग्मीले हिमाल मिडिया मेलामा भनेका थिए, ‘प्रजातन्त्रसँग जोडिएको निर्वाचन प्रक्रियालाई जोगाउन र संवर्द्धन गर्न हामी सबैले योगदान पुर्‍याउनुपर्छ भन्ने चेतना सबैमा जागेपछि मिथ्या सूचनाहरूले बजार पाउँदैनन् ।’

प्रकाशित : कार्तिक २६, २०७९ ११:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×