समकालीन विमर्शमा थप पाइला- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

समकालीन विमर्शमा थप पाइला

किरण विक

काठमाडौँ — समृद्धि अहिले दलहरूका दस्तावेज र नेताका भाषणका अत्यावश्यक शब्द हुन् । समृद्धिको बहसमा विद्यार्थी नेता, हाल अनेरास्ववियु अध्यक्ष लेखक सुनिता बराल पनि जोडिन आइपुगेकी छन्– ‘समृद्धिप्रतिको संकल्प’ किताबमार्फत । विद्यार्थी नेताहरूले पढ्न/लेख्न छोडे, प्राज्ञिक बहसबाट टाढा भए भन्ने टिप्पणी आम रूपमा आइरहेकै बेला यो किताब आउनु खुसीकै विषय हो । 

समृद्धि–बहसमा उनको प्रश्न छ– ‘रोडम्याप र अपेक्षा– सकिने कि सच्चिने ?’ नेपाल किन बनेन भन्ने दशकौंदेखिको स्थायी प्रश्न हो । यसमा उनी लेख्छिन्– ‘राजनीतिक प्रणाली नै सबै समस्याको जड हो भन्दै प्रणाली बदलेर फरक पार्टी र व्यक्ति नेतृत्वमा पुग्दा पनि आधारभूत जनताको समस्या समाधान नभएको यथार्थले प्रणाली बदल्नु मात्र समाधान होइन ।’ किताबमा महिलालाई सुख र थकान नभएका प्राणी भनिएको छ । तर, अहिले भइरहेको अभ्यासमा लेखकको गम्भीर प्रश्न छ– सशक्तीकरणका नाममा कतै सिलाइ, पार्लर, तालिम, भाषण–कला आदि गतिविधि हुँदा के अबको युगमा त्यति सस्ता टपिक्सले महिला सशक्तीकरणको उचाइ चुम्छ ?

देश समृद्ध बनाउन स्कुलदेखि नै विद्यार्थीलाई प्राविधिक शिक्षा र सीपसँग जोड्नुपर्ने कुरा उल्लेख छ किताबमा । लेखकको विचारमा समृद्धितर्फको यात्रा प्राविधिक शिक्षा, महिला नेतृत्व, दक्षता अभिवृद्धि, प्रशासनिक सुदृढीकरण, युवा क्षमताको उच्चतम प्रयोग, हरेक भान्सामा नेपाली उत्पादनबाट सुरु गर्न सकिन्छ । लेखकले रोजगार प्राधिकरणको विचार प्रस्ताव गरेकी छन् । ‘प्रेमको परिणाम प्रेम’ शीर्षक लेखमा सेते दमाई, अजित मिजार, मना सार्की, लक्ष्मी परियार, अस्मिता सार्कीहरूको घटना–वर्णन छ । उनको प्रश्न छ– कथित दलित समुदायमाथि नेपाली समाज किन यति बर्बर ? कथित माथिल्लो जातले दलित–छुवाछुत र विभेद गरेर सन्तानलाई अपराधी बनाइरहेको निष्कर्ष लेखकको छ । राज्य मौन बसेकैले रुकुम चौरहजारीमा नवराज विक हत्याकाण्ड भएको र त्यस्ता घटना दोहोरिएको लेखकको बुझाइ छ ।

लेखक भन्छिन्, ‘वास्तवमा विगतका ज्ञानलाई बुझ्नु र वर्तमानलाई विश्लेषण गरी ज्ञानलाई अध्यावधिक गर्नु नै अध्ययन हो । मानिसले अध्ययनकै माध्यमबाट विगत बुझ्छ । वर्तमानलाई मूल्यांकन गर्छ, भविष्य निर्धारण गर्छ ।’ हाल नेपालले राजनीतिक–प्रशासनिक नेतृत्वमा युवा पुस्तालाई अवसर नदिने खतरा देखिएको विषय पनि पुस्तकमा उल्लेख छ । जसरी एक परिवारमा दोस्रो पुस्तालाई सही समयमा जिम्मेवारी नदिँदा पारिवारिक कुशलता र परिणाममुखी प्रगतिमा पर्खाल लाग्छ, त्यस्तै राष्ट्रिय महत्त्वको जिम्मेवारीमा युवालाई उपेक्षा गरिँदा आवश्यकताअनुसारको प्रगति र मुलुकको समृद्धिमा पर्खाल लाग्छ । पुस्तकमा लेखकको राजनीतिक आबद्धताअनुसारको विषय पनि चर्चा गरिएको छ, जस्तै ‘महिला आन्दोलन उचाइमा पुर्‍याउन मार्क्सवादी दृष्टिकोण’, ‘जबज, मदन भण्डारी र भावी पुस्ता’, ‘जेठ ३ स्मरणमा मदन भण्डारी’, ‘बदलिँदो सामाजिक परिवेश र जबजको सान्दर्भिकता’ । कंगनाको फिल्म पंगादेखि एमसीसी, कोभिड–१९ सम्मका विषय पुस्तकमा छन् ।

महत्त्वपूर्ण विषयमा पुस्तकले बहस सुरु गरे पनि केही गल्ती भने छन् । कतिपय विषय छोइएका मात्रै छन्, कतिपय विषय शीर्षकभन्दा अन्तै–अन्तै डुलेका छन् । पुस्तक अखबारी लेखनको संग्रहजस्तो भएको छ । तथ्य अध्यावधिक छैनन् । लेखकले ‘डेमोग्राफिक डिजास्टर’ जस्तो संवेदनशील, तर कम चर्चा गरिएको विषय पनि उठान गरेकी छन् । तर, यही विषय पनि एकदम हल्का ढंगले लेखिएको छ । पुस्तकमा बलियो सम्पादनको अभाव देखिन्छ । समृद्धिको भीषण बहसमा केन्द्रित नभई धेरै विषय छुन खोज्दा समृद्धि–बहस छिरोलिएको छ । गणतन्त्र, समावेशिता, संघीयता, समृद्धिप्रतिको प्रतिबद्धता प्रदर्शन गर्न पुस्तक सफल छ ।

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७९ ०९:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दलितका थर राखेर त हेर !

घरबाहिर त जो पनि क्रान्तिकारी बन्न सक्छ । साँच्चिकै समाज बदल्न त ऊ घरभित्रै पस्नुपर्छ ।
किरण विक

पढेलेखेका केही ‘उपल्लो जात’का मान्छेहरू पछिल्लो समय भन्ने गर्थे, ‘अब पहिलाजस्तो छुवाछुत छैन, धेरै हटिसकेको छ, हजुरबा–हजुरआमा र बा–आमा पुस्ता सकिएपछि जातभात रहँदैन ।’ हामी दलितहरूले पत्याएका थिएनौं । किनभने गैरदलितले छुवाछुत देख्छ मात्रै, दलितले त भोगेकै हुन्छ ।

भोग्नु र देख्नुमा आकाश–पातालको फरक हुन्छ । यस बावजुद पनि अर्को पुस्ताबाट छुवाछुत हट्छ भन्ने कथ्य बलियो बन्दै गइरहेको थियो । तर, पछिल्ला केही घटनाक्रमले नेपाली समाजको सामाजिक चेतना छर्लङ्ग पारिदिएको छ । रूपा सुनार प्रकरण ठीकसँग सेलाएकै थिएन, फेरि चितवनमा भीमबहादुर विश्वकर्माको कुटपिटबाट हत्या भएको विषयलाई लिएर दलित समुदाय आन्दोलित बन्नुपरेको छ ।

खासमा हामी केही दलितलाई पनि नयाँ पुस्ताबाट आशा थियो, उनीहरूले जातीय छुवाछुत हटाउन सहयोग गर्लान् भन्नेमा । तर, नयाँ पुस्ता पनि भन्न थालेको छ, ‘समाज बिस्तारै बदलिन्छ, संस्कृतिको जगेर्ना गर्नुपर्छ, म मेरो बाउआमालाई मनाउन सक्दिनँ, कोटा दिएकै छ !’ यसबाट प्रस्ट भयो, अर्को पुस्ताले पनि छुवाछुत जस्ताको तस्तै बोकेको छ । हाम्रो नयाँ पुस्ता यस्तै चेतनामा बग्दै–बग्दै गइरहने हो भने पुस्तौं–पुस्तासम्मै समाज जहाँको त्यहीँ रहने अवस्था देखियो । मलाई/हामीलाई ‘नयाँ पुस्ता’ सँग डर छ ।

पुरानो पुस्तासँग कुनै आशा छैन । नयाँ पुस्तासँगको आशाको बत्ती पनि निभ्न लाग्दै छ । तर, छुवाछुतका घटनामा हामी प्रतिरोध गरी नै रहन्छौं । एक दलितले प्रत्येक दिन डरमर्दो विभेद भोगिरहेको हुन्छ । के हामीले विभेदैपिच्छे मुद्दा हाल्दै हिँडेका छौं त ? तर, जबजब अपमानले हद नाघ्छ, व्यक्तिको मानमर्दन गर्ने स्तरमा विभेद गरिन्छ, हामी चुप लाग्न पनि सक्दैनौं । कत्ति विभेद र छुवाछुत त हामीले त्यसै पचाउँदै आइरहेका छौं । सहनुको पनि सीमा नाघेपछि हामी विस्फोट हुन्छौं नै ! विभेदैपिच्छे मुद्दामामिला गर्ने हो भने प्रत्येक दिन हजारौं मुद्दा चलिरहेका हुन्थे । दलितका लागि समाज नै विपक्षी छ । दलितलाई त न्याय खोजीको मार्गमा हिँड्दा पनि यहाँ अवरोध मात्रै तेर्सिन्छ । संसारका सारा ज्ञान, उपलब्धिसँग जोडेर आफूलाई हेरिरहेको नयाँ युवा पुस्ता ढोंगरहित छैन ।

मैले अनुभव गरेको छु– आजको युवाले पनि भित्र गहिरो रूपमा विभेद बोकेर हिँडेको छ । त्यसले हामीलाई आतङ्कित, त्रसित र आक्रोशित बनाएको छ । युवा पुस्ताले भनिरहेको छ, ‘म बदलिन सक्छु, तर घर बदल्न जबर्जस्ती गर्दिनँ ।’ डर छ– संसारतर्फ लम्किरहेको यो पुस्ताले छुवाछुत र विभेद पनि संसारभर फैलाउने भयो ! पुस्तान्तरणसँगै विभेद पनि पुस्तान्तरण हुने अवस्थामा छ । एउटा व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई मात्र होइन, मानव सभ्यतालाई नै लज्जित बनाउने विषय हो यो ।

घरबाहिर त जो पनि क्रान्तिकारी बन्न सक्छ । साँच्चिकै समाज बदल्न त ऊ घरभित्रै पस्नुपर्छ । अन्यथा दलितमाथिको ओठे–भक्तिमा मानवीय समानताभन्दा दया प्रतिविम्बित हुन्छ । दलितका लागि यो अर्को अपमान हो । दलितले दया होइन, मानवीय समानता खोजेका हुन् ।

घरभित्रै हुने अमानवीय छुवाछुत हटाउन नसक्नेले दुनियाँ बदल्छु भन्नु मुर्ख्याइँ हो । हामीलाई घरभित्रै क्रान्ति गर्ने युवा चाहिएको छ । रूढिग्रस्त चेतना बोकेको युवाले सामाजिक क्रान्ति गर्न सक्दैनन् । समाज बदल्छु भन्ने युवा नै सबैभन्दा पहिले बदलिन जरुरी छ । जसले घरका अघिल्लो पुस्तालाई छुवाछुत ठीक होइन, छुवाछुत गरे कानुन लाग्छ भनेर बुझाउन सक्दैन, उसले समाज परिवर्तन गर्छु भन्नु गम्भीर ठट्टा हो ।

समाज विवेकशील होला, कुरीति हट्ला भनेर हामीले लामो समय कुर्‍यौं, तर समाजले यसको निर्मूलमा कुनै चासो देखाएन । फलत हामीले औपचारिक कानुनको सहारा लियौं । अब हाम्रासामु कानुन नै विभेद र छुवाछुतविरुद्धको एक मात्रै हतियार बनेको छ ।

म गैरदलितलाई भन्छु– एकपटक तपाईंहरू नयाँ ठाउँमा घुम्न जाँदा, पाहुना जाँदा प्रस्ट दलित बुझाउने थर जोडेर आफ्नो परिचय दिनोस् । र, त्यसपछिका प्रतिक्रिया अनुभव गर्नुस् । यो सानो प्रयास मात्रैले पनि तपाईंलाई दलित हुनुको तनाव र दलितमाथि अपमान कति गहिरो हुँदोरैछ भन्ने बोध गराउँछ ।

एउटा लोककथाको सम्झनु सान्दर्भीक हुन्छ– एउटा राजालाई बगैंचामा जाँदा खुट्टामा काँडा बिझेछ । उनले दरबार फर्केर भारदार र मन्त्री, पण्डितहरूको बैठक बोलाएछन् । बगैंचा जाँदा काँडा बिझेको कुराले दरबारमा खैलाबैला भयो । बगैंचा जाँदा कसरी राजालाई काँडाबाट जोगाउने भन्ने विषयमा सोच्ने भनेर त्यस दिनको बैठक उठेछ ।

एक मन्त्रीले राजा जहाँजहाँ जान्छन्, त्यहाँत्यहाँ गलैंचा बिछ्याउन सुझाव दिएछन् । राजाले त्यस प्रस्तावलाई स्विकारे । तर, व्यावहारिक रूपमा त्यो निकै झन्झटिलो भएछ । सबै ठाउँमा गलैंचा बिछ्याउन सम्भव पनि त हुँदैन ।

एक पण्डितले राजा जाने बगैंचामा काँडा नभएको फूल मात्रै रोप्न भनेछन् । त्यो पनि गरिएछ । तर, त्यसरी त राजालाई मन पर्ने फूल नै नहुने भयो । र, बगैंचा नै नहुने भयो । एउटा भारदारले राजाले जहाँजहाँ टेक्छन्, त्यहाँत्यहाँ हात थाप्नुपर्ने सुझाव दिएछन् । त्यो पनि व्यावहारिक भएनछ ।

राजा समस्यामा परेको, तर समाधान ननिस्केको विषय देशैभर फैलिएछ । त्यसपछि एउटा सार्कीले छालाको जुत्ता राजालाई उपहार दिँदै भनेछ, ‘जहाँजहाँ जानुहुन्छ त्यहाँत्यहाँ यो जुत्ता लगाएर जानुस् महाराज, काँडाले केही गर्दैन ।’

हो रै’छ, छालाको जुत्ताले काम गर्‍यो । र, काँडा बिझेन । राजाले सार्कीलाई दरबारमा बोलाएर प्रशंसा गरेछन् । तर, भारदार, मन्त्री र पण्डितहरू शंका र तनाव भयो, ‘हामीजस्ता विद्वान्ले गर्न नसकेको कुरा कसरी यसले सक्यो ? पक्कै यसले षड्यन्त्र गरेको हुनुपर्छ !’ ‘विद्वान्’ हरूको शंकाले काम गर्‍यो । त्यस सार्कीलाई सजाय दिई राज्यबाटै लखेटियो !

आज पनि हामी दलित त्यही सार्कीको नियति भोगिरहेका छौं ।

प्रकाशित : कार्तिक २७, २०७८ ११:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×