यी प्रिय गीत, यी प्रिय कविता- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

यी प्रिय गीत, यी प्रिय कविता

शिव पलाँस

कवि/गीतकार दिनेश अधिकारीको लेखनको आफ्नै सौन्दर्य छ, सुगन्ध छ र अरूभन्दा पृथक् छ । उनी खहरे कविता, गीत लेख्दैनन् । कवि दिनेश अधिकारी वजनदार कि गीतकार दिनेश अधिकारी वजनदार ? तराजुमा जोखे तौल बराबरी देखिन्छ । त्यसो त उनी गीतलाई पनि नगाइएको अवस्थामा कविता नै भन्छन् ।

शैली र संरचनाका हिसाबले फरक देखिए पनि काव्यतत्त्व र भावका हिसाबले उनका गीत साँच्चै नै कविता लाग्छन् । उनले समातेको कलम सचेत, अनुशासित र कलात्मक छ । शब्दलाई कोमल र बुद्धिमत्तापूर्ण चलाउँछन् । कुनै वादको छाता ओढ्नुभन्दा स्वतन्त्र ढंगले लेख्न चाहन्छन् । कविता र गीत दुवैलाई उत्तिकै न्याय गर्ने कम सर्जकमध्ये एक हुन् उनी ।

शिखा बुक्सले हालै प्रकाशित गरेको उनको ‘कविताको कथा, गीतको कथा’ माथि एकछिन कुरा गरौं । मान्छेकै जस्तो जीवन तय गर्दोरहेछ सृजनाले पनि भन्ने लाग्छ उनलाई । पाठक, श्रोता र स्वयं अधिकारीको मन जित्न सफल रचना, तिनको रचनागर्भ र सार्वजनिक भइसकेपछिका उतारचढाव किताबमा उत्खनन गरिएको छ । किताबभित्र चर्चित एघार कविता र सत्र गीतको कथा छ ।

पहिलो खण्डमा कविताको कथा छ । सुरुवातमै छ ‘हर्कबहादुर’ कविता । हर्कबहादुरकी छोरी सर्पले टोकेर मर्दा राष्ट्रियता औषधिमा अनुवाद भयो ? बाढीले गाउँ बगाउँदा नागरिकता घर भएर ठडिन सक्यो ? यी र यस्ता प्रश्नभित्र देश अटाएको छ । हर्कबहादुर त माध्यम मात्रै हो । विसं ०३८ मा ‘रूपरेखा’ मा प्रकाशित भएदेखि यो प्रतिनिधि नेपाली कविताले कति प्रहार चिरेर पाठ्यपुस्तकसम्मको बाटो तय गर्‍यो भन्ने यसमा खुलस्त पारिएको छ ।

‘युद्धविराम’ कवितामा चाहिँ कविले युद्धमाथि उभिएर जुनसुकै तर्क गरिए पनि त्यो मानवताभन्दा माथि पुग्न सक्दैन भन्ने अडान लिएका छन् । पछि हिन्दी र अंग्रेजीमा समेत अनूदित भएको ‘सिपाही’ कविता लेखिसकेपछि आफूलाई बिझेको काँडा झिकेजस्तो हलुंगो भएको प्रतिक्रिया दिएका छन् । यसबाहेक ‘आत्मस्वीकृति’, ‘सेतो सिंह’, ‘घर’ लगायत काव्यिक रचनाको कथा र अघि–पछिको परिवेश पनि किताबमा छ ।

दोस्रो खण्डमा गीतको कथा लेखिएको छ । विसं ०३६ मा लेखिएको ‘तिमी जुन रहरले ममा फुल्न आयौ’ गीतको पहिलो अन्तरामा रहेको ‘राताम्य’ शब्द ‘रक्ताम्य’ बनेर रेकर्डमा आएपछि उनलाई महसुस भएको असजिलोबारे बोलेका छन् । अठार/बीस वर्षको काँचो उमेरको ठिटोलाई कुन विषय र संवेदनाले यस्तो परिपक्व गीत रचना गर्न प्रेरित गर्‍यो भन्ने सवालको समाधान भने स्वयं गीतकारसँग पनि छैन । उनी अनुप्रास मिलाउन र नीरस शब्द थुपार्न होइन, गीतलाई गेयात्मक बनाउन र भाव खिच्न मिहिनेत गर्छन् ।

नारायणगोपालकै संगीत र आवाजमा स्वरांकन भएको ‘यो सम्झिने मन छ, म बिर्सूं कसोरी’ गीतलाई जब कुनै श्रोताले अनपेक्षित व्याख्या गरिदिए, गीतकार अधिकारी झसंग भए । एउटै गीतलाई श्रोताले फरक परिस्थितिमा फरक अर्थले ग्रहण गरे भने वा गीतको अन्य क्षितिज खुल्दै गयो भने त्यो गीत झन् सबल हुन्छ । भयो पनि त्यस्तै । त्यसयता गीतकारलाई महसुस भयो– गीतको परिधि कहिलेकाहीँ गीतकारको आँखाले देखेभन्दा फराकिलो हुँदोरहेछ । उनी अन्य विषय–प्रसंगले पनि पाठकलाई मीठोसँग डोर्‍याउँदै अगाडि लैजान्छन् ।

‘सोचेजस्तो हुन्न जीवन’ गीतमा रचनाकार चाँदनी शाह ठानिएको प्रसंग होस् या ‘तिमी यसै लजायौ’ गीतको साठी रुपैयाँ पारिश्रमिक पाएको सन्दर्भ होस्, गोपाल योञ्जनले रोजेको ‘पहाडमा जाडो बढे तराईले सेक्नुपर्छ’ गीत आलोकश्रीको हार्मोनियममा कसरी पुग्यो भन्ने प्रसंग होस् वा ‘जीवन भनूँ त घात छ’ गीत नगाएको भए नि हुन्थ्यो कि जस्तो महसुस भएको सन्दर्भ होस्, यिनले पाठकको ध्यान बाँध्छन् ।

एउटा गीतमा कतिसम्म मिहिनेत गर्नुपर्छ भन्ने उदाहरण हो– ‘आफ्नै लागि ज्युन गाह्रो’ गीत । अम्बर गुरुङको संगीत र रविन शर्माको स्वरमा रेकर्ड भएको यो गीतको कथा संगीतकर्ममा लागेका सबैले पढ्नुपर्छ । अझ विशेष तिनीहरूले त एक पटक सोच्नैपर्छ, जसले एकै दिनमा सातवटासम्म गीत गाएँ भनी गर्व गर्छन् ।

‘विजय/पराजय’ फिल्मका निम्ति लेखिएको ‘निधारमा लर्काएर सप्तरङ्गी टीको,’ ‘ओखरमा फोरिदिएँ बाधाहरू मैले’, ‘जता पनि पुग दाजै घामभन्दा पैले’ गीतका पंक्तिले एक बहिनीले दाजुका निम्ति प्रकट गर्ने प्रेम र शुभेच्छाको विराट् अभिव्यक्ति दिन्छ । शम्भुजित बास्कोटाको धुनमा भारतीय गायिका हेमलताले स्वर भरेको यो गीत दाजु–बहिनीको प्रेम अभिव्यक्त गर्ने बलियो सांस्कृतिक गीत बन्न पुग्यो ।

‘लैजा चरी मेरो खबर’ गीत कसरी रोयल अल्बर्ट हलसम्म पुगेर गुन्जियो भन्ने कथा पनि रमाइलो छ । संगीतकार प्रकाश गुरुङले नेपालमै रेकर्ड गरेर भारतीय स्टुडियोको गुणस्तर निकाल्छु भनेर अठोट लिएको गीत ‘बोल बोल पाखाहरू’ अत्यन्तै लोकप्रिय भएको र एउटै गीत दुईवटा चलचित्र ‘झुमा’ र ‘छिरिङ’ मा प्रयोग भएको कथा पनि चाखलाग्दो छ । यी गीतका कथाको अतिरिक्त ‘रक्सी बेचें आलु बेचें,’ ‘कहिले छायासँग खसें’, ‘पानी पानी भयो मेरो मन पनि’ जस्ता गीत लेखनको कहानी पनि किताबमा छन् ।

किताबलाई दिनेश अधिकारीका रुचाइएका एवं छानिएका सृजनाको संगालोका रूपमा पढ्न सकिन्छ । कविता र गीतको रचनागर्भबारे जानकारी लिन पनि सकिन्छ । सार्वजनिक भइसकेपछि यी रचनाको तरंग कहाँसम्म फैलियो भन्ने बुझ्न सकिन्छ । अनि देशको भूगोल, राजनीति, समाज, संस्कृति र जनजीवन आफ्नै आँखाले नछामेसम्म गहन चीज लेख्न सकिँदैन भन्ने पनि सिक्न सकिन्छ किताबबाट ।

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७९ ०९:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘पात्रले नै लेखकलाई अमर बनाउँछ’

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — लेखक केशव दाहालको निर्बन्ध लेखनको सँगालो ‘माधवी ओ माधवी’ प्रकाशित छ । दाहालसँग किताब–वार्ता:

‘माधवी ओ माधवी’ को संरचना र रचनागर्भ के हो ?

यो मेरो निर्बन्ध लेखन हो, खुला र बन्धनरहित । यसभित्र २३ वटा आलेख छन्, ‘माधवी ओ माधवी’ शीर्ष रचना हो, जसमा मदनमणि दीक्षितकृत उपन्यास ‘माधवी’ की मुख्य–पात्र माधवी मसँग सुटुक्क प्रेम गर्न आउँछिन्– अलौकिक प्रेम । प्रेमको सम्मोहनमा बाँधिएर हामी सँगसँगै काशी, कोसल र भोजनगरको यात्रा गर्छौं । तर, यात्रा मेरा लागि सुखद् हुँदैन । यात्रामा उनले विभिन्न सम्राट्सँग शारीरिक सम्पर्क गर्नुपर्छ, जसबाट उनका पुत्रहरू जन्मिन्छन् ।

आफ्नी प्रियतमा परपुरुषसँग संसर्गमा रहनुजति पीडादायी के हुन्छ ? एक प्रेमीको अतृप्त मनोविज्ञानको बयान हो– माधवी ओ माधवी ।

यसभित्र सुदूर अतीतका मेरा केही रोचक, कोमल सम्झना छन् । सुख, दुःख, प्रेम, राजनीति, सौन्दर्यका कथ्य त छन् नै, केही रुमानी कल्पना पनि छन् । किताबलाई एउटा आँखिझ्याल बनाएको छु, जसबाट मेरो पुस्ताको समय, भावधारा र जीवनको इन्द्रेणी चियाउन सकिन्छ ।

किताबै लेख्ने गरी ‘माधवी’ की माधवीसँग कसरी प्रभावित हुनुभयो ?

माधवी उत्तर वैदिककालको बेजोड कथा हो । कथामा शिष्य गालव महर्षी विश्वामित्रलाई गुरु दक्षिणा दिएर मात्रै गुरुकुलबाट बिदा हुने हठ गर्छ । विश्वामित्र सम्झाउँछन् । तर, गालव मान्दैन । अन्ततः गुरुले ४ वटा श्यामकर्ण घोडा गुरुदक्षिणामा बुझाउन आज्ञा दिन्छन् । आज्ञा शिरोपर गर्दै गालव मित्र सुवर्ण नागजेयसँग श्यामकर्ण घोडा खोज्न निस्कन्छ ।

सुरुमा उनीहरू अहिच्छत्र जान्छन् र राजा ययातीसँग श्यामकर्ण घोडा माग्छन्, जो माधवीका पिता हुन्छन् । दुर्भाग्य, ययातीसँग श्यामकर्ण घोडा हुँदैन । राजालाई संकट आइलाग्छ । गालवलाई खाली हात फर्काउने कसरी ? राजसभामा विमर्श हुन्छ । अन्ततः राजाले श्यामकर्ण घोडाको सट्टामा प्रिय पुत्री माधवी गालवलाई भिक्षादान गरिदिन्छन् । सर्त हुन्छ, गालवले माधवीलाई विभिन्न देशका सम्राट्हरूमा प्रस्तुत गरी एउटा पुत्रको बदला एउटा घोडा लिने ।

त्यसपछि माधवी र गालव यात्रामा निस्किन्छन् । गालवले माधवीलाई काशी, कोसल र भोजनगरका सम्राट्हरूमा प्रस्तुत गर्छ । माधवीले पुत्रहरू जन्माउँछे । पुत्रहरूको बदलामा गालवले श्यामकर्ण घोडाहरू पाउँछ । कथा अघि बढ्दै जान्छ र एक आत्मिक प्रेमको अभिव्यक्तिसाथ सकिन्छ । यसरी वैदिक समाजको राजकाज, प्रेम, धर्म, संस्कृति र अनेक मानवीय अनुभूतिहरूको शास्त्रीय कथा बन्न पुग्छ– माधवी ।

माधवी उपन्यास त बेजोड छ नै, मलाई कथाभन्दा बेजोड लाग्छिन् स्वयं माधवी । उनी मैले आजसम्म पढेका आख्यानमध्येकी सशक्त, प्रेमिल र सुन्दर पात्र हुन् । त्यसैले माधवी पढ्दै जाँदा उनीसँग मेरो प्रेम हुन्छ । तर, त्यो प्रेम पाठक र पात्रको प्रेममा मात्रै सीमित रहँदैन । त्यो मेरो जीवनको अलौकिक र अविभाज्य प्रेम बन्न पुग्छ । मलाई माधवी यसकारण मन पर्छ, उनी पूर्ण महिला हुन् । सुन्दर त छिन नै, वचनबद्ध पनि छिन् र प्रेमिल पनि । परपुरुषसँग सम्भोगरत रहँदा पनि उनको प्रेमनिष्ठा कहिल्यै मैलो हुँदैन, सधैँ दागरहित, सफा र सुन्दर । उनको यही चरित्र नै मेरा लागि सर्वाधिक प्रिय छ ।

कालजयी आख्यानका लागि कथा महत्त्वपूर्ण हुन्छ कि पात्रहरूको भूमिका ?

निश्चय नै आख्यानमा कथा, वाचनशैली र पात्र सबै महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । जसरी शब्द, संगीत र स्वर मिलेर पूर्ण गीत बन्छ, आख्यान पनि त्यसरी नै कथा, प्रस्तुति र पात्र मिलेर पूर्ण हुन्छ । तर, मलाई आख्यानमा कथा र त्यसको लयभन्दा प्रिय लाग्छन् पात्रहरू । कृतिको अमरत्व कथामा आउने पात्रहरूले निर्धारण गर्छन् । पात्रहरू शक्तिशाली भए भने आख्यान शक्तिशाली हुन्छ । जस्तो संसारप्रसिद्ध कृतिको अमरता त्यहाँ आउने पात्रहरूमा निहित छ । महाभारत यसको एउटा सशक्त उदाहरण हो ।

महाभारत यसकारण सर्वप्रिय र अमर काव्य हो, यसका पात्रहरूले पाँच हजार वर्षदेखि समाजलाई जीवनको अर्थ बताइरहेका छन् । यस्तो लाग्छ, महाभारतका पात्रहरू अमर छन्, त्यसैले महाभारत अमर छ । एउटा लेखकले सुरुमा पात्रलाई अमरता दिन्छ, त्यसपछि पात्रले लेखकलाई अमर बनाउँछन् । यो नै लेखक र पात्रबीचको अमरत्वको सम्बन्ध हो । किताबको शक्ति पात्रहरूको चरित्र र रोचकतामा निर्भर हुन्छ ।

तपाईंले पढेका सशक्त पात्रहरूको थोरै सम्झना गरौं न  !

पूर्वीय आख्यानमा मलाई महाभारतको कृष्ण एक पूर्ण पात्र लाग्छ– कर्म, भक्ति र ज्ञानको सम्पूर्णता । भीष्म, कर्ण, अर्जुन र युधिष्ठिरलाई हामीले मसिनो गरी हेर्‍यौं भने उनीहरूले ५ हजार वर्षदेखि हाम्रो सभ्यतामा प्रतिज्ञा, पराक्रम, भ्रातृत्व र विश्वासको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन् । स्वयं द्रौपदी पनि कमजोर पात्र होइनन् । यी यस्ता पात्रहरू हुन्, जसले महाभारतलाई मात्र होइन, हाम्रो पूर्वीय सभ्यतालाई समेत अजर–अमर बनाएका छन् ।

नेपाली आख्यानमा मलाई माधवी सर्व–प्रिय छन् । त्यसो त मलाई मुनामदनको मदन पनि मन पर्छ । किनभने ऊ निकै कोमल र सरल छ । पारिजातकृत ‘शिरीषको फूल’ को सुयोगवीर र बीपीको ‘सुम्निमा’ को सुम्निमा र सोमदत्त पनि मलाई उम्दा लाग्छन् । उनीहरूलाई सम्झँदा मभित्र मेरो भूगोल, रनवन र अतृप्त मनोकांक्षा तरंगित हुन्छन् । आफ्नै पुस्तक ‘मोक्षभूमि’ का पात्रमध्ये क्राचल्लदेव र सत्यदेवको चरित्र मन पर्छ, जसले मानव सभ्यतालाई नयाँ आकार दिन प्रयत्न गरेका छन् ।

एउटा उमेरमा मलाई क्रान्ति नायकहरू मन पर्थे । जस्तो ‘अग्निदीक्षा’ को नायक पावेल कर्चागिन । ऊ जति दृढ इच्छाशक्ति भएको पात्र मैले विगत ३० वर्षमा अरू भेटेको छैन । त्यस्तै लियो टोल्सटोयकी अन्ना मलाई प्यारी लाग्छे । आख्यानमा कुँदिएकी एक अद्भुत महिला । अन्नालाई बितेका २० वर्षदेखि म सम्झिरहेको छु । म इवान तुर्गनेवको उपन्यास ‘पिता और पुत्र’ का (मैले हिन्दीमा पढेको थिएँ) पात्रहरू बजारोव, अरकादी निकोलाई पेत्रोविच र पावेल पेत्रोविचलाई सदैव सम्झिन्छु, जसले अलगअलग पुस्ताबीचका फरक मनोविज्ञानको बेजोड प्रस्तुति दिएका छन् । अर्नेस्टो हेमिंग्वेको ‘ओल्ड म्यान एन्ड सी’ को बूढो मान्छे मलाई खुबै मन पर्छ । यी यस्ता पात्र हुन्, जसले आफू स्वयं अमर भएर कथालाई अमरत्व दिएका छन् ।

नेपाली आख्यानमा पात्रहरूको सिर्जना कस्तो देख्नुहुन्छ ?

यो प्रश्नको उत्तर दिने क्षमता अझै राख्दिन । तर, लाग्छ– हामीले पात्रको खोजीमा मेहनत गरेका छैनौं । हामीसँग जुन इतिहास, सभ्यता, विविधता, विद्रोहको कथा छ त्यसलाई गहिरोसँग बुझ्ने र यसभित्र निहित पात्रको उत्खनन गर्ने कुरामा पुग्दो काम गरेका छैनौं ।

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७९ ०८:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×