प्रश्नोत्तरझैं मुद्दा किन लेख्नु ! - कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

प्रश्नोत्तरझैं मुद्दा किन लेख्नु ! 

विवाद भइरहन्छ– ‘शिरीषको फूल’ उपन्यासमाथि । मार्क्सवादी समालोचक यो पुस्तक कामै लाग्दैन भन्छन् । गैरमार्क्सवादी पारिजातको उत्कृष्ट कृति यही हो भन्छन् । निरन्तर बहसमा रहेर पनि सबैभन्दा बढी पढिने किताब हो यो ।
कृष्ण धरावासी

हामी जो जहाँ छौं, त्यहीँबाट नेपाली भाषामा लेखिरहेका छौं । हामीले जानेको भाषा यही हो र यसैमा लेखिरहेका छौं । अरू भाषा जान्नेले त्यही भाषामा लेखे पनि हुने हो । अझ अहिलेको विश्वमा सबैभन्दा लोकप्रिय र चल्तीको भाषा अङ्ग्रेजीमै लेख्न सके अनुवादको झन्झटै नपर्ने थियो ।

नेपालीमा लेखेर फेरि अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गर्नुपर्ने लामो फन्कोको कामै पर्ने थिएन । तर, हामी किन त्यसो नगरेर यसै गर्छौं त ? अङ्ग्रेजी मज्जैले जान्नेले पनि किन आफ्नै भाषामा लेख्न मन गर्छौं त ? हामीलाई हाम्रो भाषा किन चाहियो भने हाम्रो भाषामा दसैं छ, तिहार छ, तीज छ, माघे संक्रान्ति छ, गाईजात्रा छ । दौरासुरुवाल छ, टोपी छ, चौबन्दी चोलो र फरिया छ । यी सबैलाई बँचाएको छ यही भाषाले । यो भाषा सकिनेबित्तिकै ती सबै सकिन्छन् । भाषा किन छोड्न सकिँदैन भने योसँग सबै संस्कृति सुरक्षित छ ।

साहित्यको लामो यात्रामा जाने हो भने सिक्दै गरेका बेला पनि भविष्यमा आफूले पुग्नुपर्ने र त्यहाँसम्म पुग्ने बाटोबारे सोच्दै जानुपर्छ । के विधामा अडिने, कुन बाटो हुँदै जाने, कस्तो लेखनशैली बनाउने, कस्ता विषयलाई विशिष्टीकृत गर्दै अघि बढ्ने, आदिलाई पनि सँगै सोच्दै र काम गर्दै गएनौं भने अलि पर पुगेपछि माथि सिरानमा मूल सुकेको खोलाजस्तो केही तल पुगेर बालुवामा हराएजस्तो भइन्छ । त्यस्ता खतराबाट जोगिन हामीले कतिपय शास्त्रीय विषयको पनि सँगसँगै अध्ययन गर्दै जानुपर्छ ।

साहित्यमा एउटाले एउटा सिद्धान्तको सुरुवात गर्छ, अर्कोले अलिकति, अर्कोले अलिकति थप्दा–थप्दै त्यसले विस्तृत आयाम पाइसक्छ । हामीले पनि त्यस्ता शैली र प्रविधि आफैंले पनि बनाउनुपर्छ । यिनै विषय बुझेका नेपाली विद्वान्हरूले कहिले तेस्रो आयामका कुरा गरे, कहिले लीलालेखनका कुरा गरे । अरू कैयौं प्रयोग र सैद्धान्तिक प्रस्ताव आए । कतिले उत्कृष्ट सिर्जना गर्न सके, कति निकै परसम्म पुगे, कोही छोटै बाटोमा थाकेर अडिए, तर जति गरे, जे भने, केही त भने नि ! यी उदाहरणले भन्छन्, नेपाली साहित्यमा पनि सिद्धान्त जन्मिन सक्छन्, नयाँ नयाँ शैली र प्रविधि आउन सक्छन् र तिनले परिष्कृत हुँदै उत्तरोत्तर परिणाम दिन सक्छन् । थोरै मानिसले बोल्ने, लेख्ने र पढ्ने भाषाभित्रबाट पनि विचार, चिन्तन र दर्शन बन्न सक्छ भन्ने यो एक सङ्केत हो । पछि कुनै कालमा कसैले फेरि तिनै विषयमा नयाँ परिभाषा र शैली थपेर अझ सुन्दर बनाउन नसक्लान भनी कसरी भन्न सकिन्छ !

ती विचार र शैलीले तत्कालै विश्व मान्यता पाइहाल्नुपर्छ भन्ने पनि हुँदैन । ती विचार, शिल्प र शैलीमा दुई जना लेखकले राम्रा दुईवटा किताब लेखे पुग्छ । हामी हेर्न सक्छौं, जुनै विचार र सिद्धान्त पनि प्रारम्भमा केही पृष्ठका लेखहरूबाट प्रस्तावित भएका हुन् र कालान्तरमा हजारौं पृष्ठका ठेलीहरूले व्याख्या गरिरहे । सिर्जना मात्रै त हामी जति पनि गर्न सक्छौं । जे देखेर, भोगेर, कल्पना गरेर पनि गर्न सक्छौं । तर, सिर्जना सँगसँगै सैद्धान्तिक आधारहरूमा पनि उभिएर लेख्न लाग्यौं भने कुनै राम्रो सुगम गोरेटोमा छिटो बाटो काटेसरह हुन्छ । त्यस्ता अरूले बनाएकै सिद्धान्तमा हिँड्नुपर्छ भन्ने पनि हुँदैन । आफैंले आफ्नै लागि मात्रै पनि फरक दृष्टिकोण बनाएर जान सकिन्छ । आफैं त्यस्तो बाटो बनाउन सकिँदैन भने तत्काल अरूले खनेकै बाटोमा पनि केही परसम्म जाँदा हुन्छ । विविधताभित्र पनि झन् फरक हुन सक्ने नै पछिसम्म देखिने र पढिने लेखक तथा कृति बन्न सक्छ ।

पछिल्लोकालमा नेपाली साहित्यको लेखन, वैचारिकीको आधारमा उभिएको भन्दा अत्यन्त समसामयिक मुद्दालेखनमा केन्द्रित छ । यी मुद्दाकृत लेखनले समाजमा सामयिक चेतना त फैलिँदै छ, तर अत्यधिक मुद्दाकेन्द्रित हुँदाहुँदा कैयौं लेखकले लेख्न चाहेका विषय पनि लेख्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको देखिन थालेको छ ।

अहिलेको मुद्दालेखनको भारी बोकेका किताब पढ्दा यी किताबले मानिसको मनलाई लेख्न छोडेको अनुभव हुन्छ । जस्तो कि पौराणिक किताब पढ्दा त्यहाँ फलानो भगवान्ले सोच्नुभयो भनेको कहीँ पढ्न पाइँदैन । भगवान्ले टाउकामा हात अड्याएर सोच्नुभो, कल्पना गर्नुभो भनेर पनि कतै लेखिएको हुँदैन । भगवान्हरूले त जे भन्नुपर्छ सिधै भन्छन् । ती कथामा मनोविज्ञान नै छैन । त्यहाँ मनको कुरा आउँदैन । पात्रहरूले पनि विरहको गीत गाउँदैनन् । भगवान्को आराधना र तपस्या गर्छन् । त्यहाँ सिधै संवाद हुन्छ, समस्या बताइन्छ र भगवान्ले समाधान गरिदिन्छन् वा त्यसको उपाय सिकाइदिन्छन् । त्यसैले गीताभित्र कहीँ पनि मन छैन । बुद्धि नै बुद्धि छ । त्यो बुद्धिले मुद्दा बोकेको छ युद्धको । मुद्दा र युद्धको एकै ठाउँ भेट भएपछि सबै तर्क, माग, अनुशासन र धैर्यले अर्जुनलाई छोडिदिएका छन् । हामीले लेखिरहेका मुद्दाहरूले पनि कतै हाम्रा कलमलाई छोडिरहेका छन् कि ! तर, आधुनिक साहित्यचाहिँ सोच्छ । यसले मानिसभित्र, समाजभित्र, समस्याभित्र लुकेका विषयलाई बाहिर लिएर आउँछ । मनोवैज्ञानिक लेखनबाट हामी जति टाढा जान्छौं, त्यति नै हामी मान्छेको अध्ययन कम गर्न थाल्छौं । यो पछिल्लो कालमा हामीले अत्यधिक रूपमा समाजको अध्ययन धेरै गर्‍यौं, जुलुसको अध्ययन धेरै गर्‍यौं, भीडका कुरा धेरै गर्‍यौं, तर मान्छेको अध्ययन भने छुटिरहेको छ । मान्छेभित्रका व्यक्तिगत सोच, चेत, अनुभूति, कुण्ठा लेखनमा छोडिँदै गएका छन् । हाम्रो लेखनको ढोकाका दुवै खापा अहिले बाहिरतिर खुल्ने प्रकारका बन्दै गएका छन् । भित्रतिर पनि खुल्ने खापा नभए हाम्रो लेखन पुस्तक पसलमा सजाइएको प्लास्टिक कोटेट किताबजस्तो मात्र हुनेछ, जसलाई पैसा तिरेर नकिनेसम्म त्यसभित्र पल्टाएर हेर्न मिल्दैन । अहिलेको लेखन भीडतिर आकर्षित छ । नारा, जुलुस र मतदानतिर केन्द्रित छ । जस्तो कि अचेल हुने गरेका ट्यालेन्ट शोहरूमा उसको ट्यालेन्सीले भन्दा भीडबाट जसले बढी भोट पाउँछ त्यसले जित्छ र भोट पाउन अनेकौं आर्थिक चलखेल हुन्छन् । लेखनको अवस्था पनि त्यही तहमा पुगेको छ । प्रकाशकले गर्ने व्यापार, प्रचार र पत्रपत्रिकाले उचालेको कृतिले अप्राकृतिक ढङ्गको बजार पाउने र नाम चलेका पुरस्कारमा पनि दाबी गर्दै आएका छन् । जुन कृतिले बजार र प्रचार पायो, त्यसले सहजै मूल्याङ्कनमा दावी गर्नु त स्वाभाविक छ तर, कस्तो कृतिले यी सबै सुविधा पाइरहेका छन् भन्ने विषय प्रमुख हुन्छ । जस्तो कि महिलावादी लेखनमा पुरुषका कुरा तपसिलमा राखिनुपर्ने ! मधेसीको कुरा गर्दा पहाडीलाई दानवीकरण गर्नुपर्ने ! किराती र दलितको कुरा गर्दा क्षत्रीबाहुनको दोहोलो काढ्नैपर्ने ! क्षेत्रीय लेखन गर्दा पूर्वलाई वा राजधानीलाई सकेसम्म फोहर छ्याप्नैपर्ने ! यी लेखनले समाजभित्रका समस्याको व्याख्या गर्दागर्दै समाजलाई यति धेरै तन्काइरहेको छ कि मानिस मानिसलाई जोड्नुपर्नेमा अनेकौं टुक्रामा फुटाइरहेको छ । यस्ता मुद्दाका कुरा त वर्षौंदेखि आईएनजीओ र पार्टीको राजनीति गर्नेहरूले गरिरहेकै हुन् । त्यसबाट समाज लाभान्वित नै छ ।

समाजभित्र ती समस्या छन् भने हामी लेखकले किन नलेख्ने ? त्यसो भए समाजका समस्याको सम्बोधन खालि राजनीतिक दल र विकासवादी एनजीओ आईएनजीओहरूले मात्र गर्ने हो ? समाजप्रति हामी लेखकको कुनै दायित्व छैन ? यो प्रश्न यहाँ छाताको डन्डीजत्रो भएर यो लेखतिर फर्किनु स्वाभाविक छ ।

राजनीतिक दल, सामाजिक सञ्जाल, गैरसरकारी संस्था आदिहरूले निरन्तर उठाइरहेका मुद्दाहरूलाई नै हामीले हाम्रो लेखनमा पनि ल्याइरह्यौं भने प्रकारान्तरले हामी लेखक उनीहरूकै प्रचार सामग्रीलाई उत्पादन गरिदिइरहेका हुनेछौं, त्यसपछि आफ्नो मौलिकतामाथि आफूले आफैंलाई प्रश्न गरे काफी हुन्छ । अहिले बजारमा खुबै चर्चा पाइरहेका किताबलाई हेरे यी विषयमाथि अरू व्याख्या गरिरहनु नपर्ला ।

विवाद भइरहन्छ ‘शिरीषको फूल’ उपन्यासमाथि । मार्क्सवादी लेखक, समालोचक यो पुस्तक कामै लाग्दैन भन्छन् । गैरमार्क्सवादीहरू पारिजातको सबैभन्दा उत्कृष्ट कृति नै यही हो भन्छन् । दुई धारमा निरन्तर बहसमा रहेर पनि सबैभन्दा बढी पढिने किताब यही हो । उनका अरू पनि दर्जनौं किताब छन् । उनको आलोचना भए पनि विवेचना भए पनि अरू किताबको चर्चा किन हुँदैन ? मार्क्सवादी समालोचकले पनि शिरीषको फूलको आलोचनामा दिमाग खर्च गर्न छोडेर उनका अरू प्रगतिवादी मानिएका पुस्तकलाई शिरीषको फूलभन्दा पनि माथिल्लो तहमा पुग्ने गरि स्थापनाको काममा किन लाग्न सक्दैनन् ! किनकि त्यहाँ मान्छेभित्र हुने अनियन्त्रित द्वन्द्वको विश्लेषण छ । आफूले आफूलाई रोक्न खोज्दा पनि नरोकिने कुण्ठा र लिप्सा लिपिएको छ । कुनै खास मुद्दा बोक्नुभन्दा समाजभित्र व्यक्तिले भोगिरहेका कुण्ठाको मनको तल्लो तहसम्म पुगेको जरोको खोजी छ । कतिपय समालोचकको मत छ– यस्ता लेखनले समाजमा परिवर्तन ल्याउँदैन । यहाँ प्रश्न छ– आफैंभित्र भास्सिएर निसास्सिएको मान्छेले समाजको परिवर्तन कसरी गर्न सक्छ ?

दुवै धारका लेखक, पाठक र समालोचकले प्रकारान्तरमा यही किताबभित्र आफ्नो मन भेट्छन् । आफूभित्रको द्वन्द्व भेट्छन् । अधिकांश पाठकले कसैलाई खुलेर भन्न नसकिएका आफूभित्रका ग्रन्थिहरूको व्याख्या यहाँ पढ्छन् । त्यसलाई सिद्धान्त र वादहरूका आँखाले हेर्दा उसबेला शंकर लामिछानेले अस्तित्ववाद भने । अब अहिलेकाले त्यसलाई उत्तरआधुनिक भन्लान् । अझ पछिकाले त्यसमा लीला पनि देख्लान् । समयअनुसार, व्याख्याका तरिका फेरिंदै जाँदा, पछि जन्मिँदै आउने दर्शनभित्र पनि सहजै प्रवेश पाउँदै जाने कृति भयो भने त्योभन्दा सफल अर्को कृति नहोला नै । त्यो पो अमर कृति हो । जस्तो आजका मुद्दावादी पाठकले वीपीका उपन्यासमा प्रशस्त मुद्दा भेट्लान, तर उनले ‘तीन घुम्ती’ मा न नेपाली काङ्ग्रेसको सङ्घर्ष लेखेका हुन्, न नारीवादको जुलुस । ‘सुम्निमा’ मा न किरातलाई होच्याएका हुन्, न आर्यलाई उचालेका । उनले आफ्ना सबै किताबमा मानव मनको उत्खनन गरेका हुन्, जसभित्र मिहिन पाराले हेर्नेले नारीवादको शङ्खघोष, धार्मिक कट्टरताको विद्रूप, सांस्कृतिक र जातीय विचलनको बिम्ब आदि अनेक देख्न सक्छन् । देखिरहेका पनि छन्, तर उनी नेपाली राजनीतिको धुरी पुरुष भएर पनि लेखिरहँदा उनले समसामयिक मुद्दाहरूमा मात्रै आफ्नो कलमलाई रोकेर राखेनन् । त्यसैले आज पनि हामी यी यसरी चर्चा गरिरहेका छौं ।

ठीकै छ, हाम्रो लेखनमा मुद्दाहरू पनि भेटिऊन्, जरुर भेटिऊन् । तर, हामीले लेख्न बस्दा नै परीक्षाको उत्तर पुस्तिकामा प्रश्नोत्तर गरेजसरी मुद्दैचाहिँ किन लेख्नु ! ठीक छ, हाम्रो लेखनमा पाठकले मुद्दा भेट्न सक्छ । जस्तो कि मेरा किताबमा कसैले नारीवाद

भेट्ला, कसैले प्रगतिवाद भेट्ला, कसैले उत्तरआधुनिकवाद भेट्ला, कसैले मधेस भेट्ला, कसैले दलित भेट्ला, कसैले जनजाति भेट्ला, कसैले आदिवासी भेट्ला । त्यो भेट्न ऊ स्वतन्त्र छ । तर, मैले लेख्न बस्दैचाहिँ किन कुनै अमुक मुद्दालाई नै समातेर गणितीय पाराले त्यसैलाई सिद्ध गर्नतिर लाग्ने ! हामी मूल कुरो लेखौं न, भेट्नेले आ–आफ्ना मुद्दा आफैं भेटून् ।

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७९ ०९:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नाविकहरूका लोक-लय

नदीहरू दु:खका विम्ब हुन् । यिनका आसपास यिनकै आश्रयमा जीविकोपार्जन गर्ने भुइँमानिसका दु:खकष्ट अवर्णनीय छ । यही दु:खकष्टलाई आधार बनाएर सिर्जिएका छन् कैंयौ माझी, मछुवारे र नाविकका विरहलाग्दा भाका ।
नदीहरू संकटमा छन् । नदीका छालसँगै युगौंदेखि सलल बगेका अन्तराहरूले आज पनि नदीसँग स्थानीयको विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक सम्बन्ध बोकिरहेकै छन् ।
युवराज भट्टराई

सन् १९३८ को कुरा हो, एल्लो रिभर किनाराको वुहान सहर जापानीहरूको कब्जामा थियो । चिनियाँ कवि तथा तत्कालीन लाल सेनाका तेस्रो स्क्वाड कमान्डर गुयान ओयराङ्ग जापानीविरुद्धको युद्धमोर्चामा जनसेनाको जत्था लिएर एल्लो रिभर तर्दै थिए ।

ठूला–ठूला छालसँग पौंठेजोरी खेल्दै स्थानीय माझीहरूले जोसिलो भाका हालेर जीवन र मृत्युको दोसाँधमा एल्लो रिभर तारेका थिए । पछि यही भाकालाई रूपान्तरित गर्दै ओयराङ्गले एल्लो रिभरमाथि गीतिकाव्य सिर्जना गरे । तत्कालै यसलाई सिन सिङ्ग होइले ‘एल्लो रिभर क्यान्टाटा’ को रूपमा संगीतबद्ध गरे ।

डुंगा तार्ने माझीको जोसिलो भाकाबाट जन्मिएको ‘एल्लो रिभर क्यान्टाटा’ ले चीनकै सामरिक महत्त्वको नदी एल्लो रिभरको गुणगान मात्र गाउँदैन, सँगसँगै चिनियाँ बहादुर योद्धाहरूको युद्धगाथा पनि भन्छ र जापानिज उपनिवेशविरुद्ध जुझारु रूपमा लड्न अभिप्रेरित गर्छ । क्यान्टाटामा ‘माझीको गीत’, ‘एल्लो रिभरलाई सम्बोधन’, ‘एल्लो रिभरको रक्षा गर’ लगायतका आठ छोटा गीत छन् । ओयराङ्गका छोरा आङ झाङले ‘अ सङ फर चाइना : हाउ माई फादर रट एल्लो रिभर क्यान्टाटा’ पुस्तकमा यस गीतको रचनागर्भ र स्वतन्त्रताको युद्धमा यसको महत्त्वबारे विस्तृत लेखेका छन् ।

ताई पर्वतबाट सुरु भएर जापानी सिमानाको पूर्वी किनारामा गएर मिसिने एल्लो रिभर चीनको धमनी हो र यसको रक्षा गर्नु मुलुककै रक्षा गर्नु थियो । जापानिजसँगको युद्धमा समेत यो नदीको विशेष महत्त्व थियो । १९७६ पछि सुधारवादी अर्थनीति अख्यियार गरिएपछि मुलुक र नागरिकको उज्ज्वल भविष्यको आशा गर्दै गीतकार चाओ योङले पनि एल्लो रिभरमाथि नै अर्को प्रसिद्ध राष्ट्रवादी गीत लेखेका छन् । गीतले भन्छ, ‘हामी एल्लो रिभर हौं,... एल्लो रिभरझैं हाम्रा पूर्वजहरूको एतिहास हजारौं वर्ष बगिरहनेछ निरन्तर !’

त्यसयता चीन र चिनियाँ जनताको सभ्यता, संस्कृति र समृद्धिले अकल्पनीय एतिहासिक फड्को मारेको छ । एल्लो रिभरझैं अनवरतसँग उनीहरू बगिरहेकै छन् । तर, दु:खको कुरा, अहिले यही एल्लो रिभरको पानीको सतह भने अकल्पनीयसँग घटेको छ ।

एल्लो रिभर मात्र होइन, अहिले सम्पूर्ण नदी संकटमा छन् । पानीको सतह घट्नु मात्रै संकटको कारण होइन । ठूला–ठूला बाँध र हाइड्रोपावरका कारण प्राय: नदी आफ्नो परम्परागत स्वरूपमा छैनन् । तर, ती नदीका छालहरूसँगै युगौंदेखि सलल बगेका अन्तराहरूले भने आज पनि नदीसँग स्थानीयको विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक सम्बन्ध बोकिरहेका छन् । र, नदीसँगको मानिसका बहुआयमिक सम्बन्ध केलाउन अन्त कहीँ पुगिराख्नु पर्दैन, नदीमाथि सुसाइएका केही प्रतिनिधि भाका सुने पुग्छ ।

नदी र लोकभाका

उत्कृष्ट अमेरिकी लोकगीतहरूको सूचीमा समाविष्ट ‘ओ सेनान्दो’ लाई पहिलो पटक कहिले गाइयो ठ्याक्कै यकिन छैन । यसको मूल भर्सन कुन हो, किटान गर्न सकिन्न । मिजौरी नदीमा डुंगामा लामो यात्रा गर्दा थकाइबाट मुक्ति खोज्दै स्वस्फूर्त सिर्जना गरिएको एउटा ‘क्यानी सङ’ (नौका गीत) हो ‘ओ सेनान्दो’ । यद्यपि यो लोकगीतलाई पिट सिजरदेखि पल रब्सनजस्ता धेरै हस्तीले विभिन्न भर्सनमा गाइसकेका छन् । तर, जसले जसरी गाए पनि ‘ओ सेनान्दो’ ले कुनै लिजेन्ड गायकको स्वर र संयोजनसँग खासै महत्त्व राख्दैन । यसले कसैमाथि विशिष्ट अर्थ राख्छ भने ती हुन्– तत्कालीन मिजौरी अर्थात् सेनान्दो नदीमा डुंगा खियाएर अमेरिका छिचोल्ने नाविकहरू, मिजौरी नदीको पारवहन महत्त्व, त्यहाँका सेनान्दो उपत्यका र आदिवासीहरू । जसरी सेनान्दो नदी बगिरहन्छ त्यसरी नै अमेरिकी सभ्यताको इतिहास बोकेर गुन्जिरहन्छ यो नाविकहरूको लोक लय ‘ओ सेनान्दो’ ।

अमेरिकी आदिवासीको त्यो प्राचिन भूमिमा सबैभन्दा पुरानो रैथाने कोही थियो भने ती थिए– सेनान्दो नदी, सेनान्दो उपत्यका र सेनान्दो आदिवासी । अनि त्यो आदिम भूमि छिलोल्ने कुनै रुट थियो भने त्यो थियो सेनान्दो नदी । हो, त्यही घुम्ती नै घुम्ती भएर अविरल बग्ने सेनान्दोको ढाडमा नौका खियाउँदै अमेरिकाको भित्री भाग छचोलेका थिए युरोपियन आप्रवासीहरूले । यसरी नै महिनौं लामो नौका यात्राका क्रममा नाविकहरूले सिर्जेका थिए– ओ सेनान्दो । गीतको अन्तराले भन्छ – ‘ओ सेनान्दो तिम्रो हालखबर के छ/तिमी सलल बगिरहेकी भब्य मिजौरी हौं ।’ यहाँ सेनान्दो शब्दले नदी र युवती दुवैलाई सम्बोधन गर्छ । स्थानीय अदिवासी मुखियालाई पनि सम्बोधन गर्छ– ‘ओ सेनान्दो, म तिम्री छोरीलाई प्रेम गर्छु ।’

त्यसो त यो गीतले नाविकको एकतर्फी प्रेमको सौन्दर्य पनि पोख्छ– ‘ओ सेनान्दो तिमीलाई एक झल्को हेर्न मैले सात वर्ष पर्खें ।’ यसबाट आकलन गर्न सकिन्छ, नाविकको यात्रा साँच्चिकै लम्बेतान थियो । फेरि फर्कने/नफर्कने केही टुंगो थिएन, फर्किहाले पनि वर्षौं लाग्न सक्थ्यो । त्यसैले त नाविक भन्छ– ‘मैले तिमीलाई छोडेर जानैपर्छ, ...यो फराकिलो मिजौरीमा हामी छुट्टिनु त छँदैछ ।’ यसरी ‘ओ सेनान्दो’ ले आदर्श प्रेम, एकटक हेराइका लागि अनन्त पर्खाइ, श्रमिकको बाध्यता र वाचाजस्ता धेरै विषय उजागर गरेको छ ।

तर, यी नौका गीतहरूको अभिप्राय भने फरक छ । खासमा यी गीत थकित नाविकहरूमा उत्साह भर्दै थप नौका खियाउन उत्प्रेरित गर्न सिर्जना भएको हो । ‘हैंसेमा होस्टे’ भावका यस्ता भाकाहरू कामको दौरान श्रममा बल पुगोस् भनेर श्रमिकहरू आफू–आफू मिलेर सिर्जन्थे । यस्ता श्रमका दौरान श्रमिकले सिर्जेका थुप्रै गीत कतिपय भाषाका बुलन्द लोकगीत भएका छन् । त्यसमा पनि नाविकका लोकभाकालाई संकलन गरेर प्रसिद्ध गायक पल रब्सनले ‘कङ्गो लुलवी’ र ‘स्यान्डर्स अफ द रिभर’ जस्ता सर्वकालीन महान् नौका गीतहरू सिर्जेका छन् । उनका गीतहरूले खासगरी अश्वेत श्रमिकबीचको सामूहिकताको भावना र तिनको कठोर जीवनशैलीलाई मुख्य विषयवस्तु बनाएका छन् ।

यस्तै श्रमिकहरूले भोल्गामाथि सिर्जेको रसियन भाषाको ‘ओ खयाम’ सम्भवत: विश्वकै सबैभन्दा चिरपरिचित लोकगीत हो । भोल्गा बोटम्यानको नामले चिनिने ओ खयाम सिंगो रसियाको एउटा कठोर विम्ब हो । ‘ओ खयाम’ शब्दको भाव पनि ‘हैंसेमा होस्टे’ नै हो । भोल्गा नदीमा सामान ओसारपसार गर्ने डुंगा र जहाजलाई घिसार्दै पानीको विपरीत दिशातिर लैजाने मजदुरहरूले कठोर श्रमका दौरान सिर्जित भाका हो ‘ओ खयाम’ । यो गीतलाई जनाउन पश्चिमाहरूले ‘भोल्गा बोटम्यान’ नाम दिए । तर, गीतका सर्जक भने नाविक होइनन्, विशुद्ध जहाज घिस्याउने मजदुरहरू हुन् ।

यिनलाई रसियामा ‘बुर्लाकी’ या ‘बुर्लाक्स’ भनिन्थ्यो । अनि भोल्गा नदी त्यसमाथि पनि रिबिन्स्क सहर ‘बुर्लाकी’ हरूको केन्द्रजस्तै थियो । टाढाटाढाबाट जहाज घिस्याउने कामको आशामा श्रमिकहरू त्यहाँ पुग्थे ।

पारवहन र आर्थिक गतिविधिको मानक थियो– भोल्गा । व्यापारिक जक्सन थियो– किनारको रिबिन्स्क । ३० देखि ३५ मिटर चौडाइका जहाजहरू भोल्गामा यत्रतत्र तैरिरहेका हुन्थे । माथिबाट तलतिर यी जहाजलाई नाविकहरूले सजिलै लैजान सक्थे । तर, जब जहाज तलबाट माथि अर्थात् पानीको विपरीत दिशातिर लैजानुपथ्र्यो, दर्जनौं श्रमिकका समूहले लठाराले बाधेँर किनारै–किनार हिँड्दै जहाजलाई घिस्याउनुको कुनै विकल्प थिएन । अनि यो कठोर श्रमलाई जसरी पनि पार लगाउने श्रमिकहरू थिए ‘बुर्लाकी’ हरू ।

यो श्रम रहर थिएन, एउटा कठोर वाध्यता थियो । रोजीरोटीको कुनै विकल्प नहुँदा या पैसाको अत्यन्त सकस हुँदा मात्रै मानिस यो काम गर्न बाध्य हुन्थे । दीनहीन महिलाहरू पनि यो कठोर श्रममा सामेल हुन्थे । हुन त ‘बुर्लाकी’ हरू कुनै दास थिएनन्, ज्यालादारीमा काम गर्ने मजदुर थिए । आर्टेल्स नाम गरेको तिनको संघठन पनि थियो । तर, तिनको काम अत्यन्त कठिन मात्र थिएन, त्यहाँ श्रमको चरम शोषण पनि थियो । १६ औं देखि २०औं शताब्दीसम्म अनवरत चलेको त्यस पेसालाई सन् १९२६ मा रसियन सरकारले बन्देज लगाएको थियो । सायद अब जहाज घिस्याउन मानव श्रम मात्रै अन्तिम विकल्प थिएन ।

तर, भोल्गामा जहाज तान्ने कठोर श्रमका दौरान ‘बुर्लाकी’ हरूले ‘ओ खयाम’ र ‘दुबिनुस्का’ जस्ता कालजयी लोकभाका सिर्जेका थिए । कठोर र धोद्रो भाकामा गाइएको भोल्गा बोटम्यानले ती ‘बुर्लाकी’ हरूको कठोर जीवन र श्रमको प्रतिनिधित्व गर्छ । तिनीहरू ‘पटक पटक तान, जोर लगाएर तान’ भन्दै गीतमै आपसमा ऊर्जा भर्छन् भने सँगसँगै ‘ओ तिमी भोल्गा, नदीहरूकी जननी, गहिरी र फराकिली’ भन्दै भोल्गाप्रति उत्तिकै आदर र सम्मान व्यक्त गर्छन् ।

भोल्गा आसपासका ‘बुर्लाकी’ हरूको कठोर जीवनशैली उजागर गर्ने यो विशुद्ध लोकभाकालाई लियोनिद कात्रितोनोभले रसियाको ‘रेड आर्मी चोयर’ का लागि ‘बुर्लाकी’ हरूकै टेम्पोमा गाएपछि भने यो गीतले सिंगो रसियनलाई जस्तोसुकै कठिन समयमा पनि जीवनप्रति उत्साह भरेर बाँच्न अभिप्रेरित गरेको आभास मिल्छ । दोस्रो विश्वयुद्धमा रसियाले सामना गरेको परिस्थिति पनि ठ्याक्कै यस्तै थियो ।

त्यसो त रसियन संगीतकार मिली बालाकिरेभको १८६६ मा प्रकाशित ‘कलेक्सन अफ रसियन फकसङ’ मै भोल्गा बोटम्यान छापिएको थियो । पहिलो विश्वयुद्धबाट विस्थापित २० लाख रसियन शरणार्थीको सहयोगार्थ स्पेनिस कम्पोजर म्यानुयल डी फलाले सन् १९२२मा भोल्गा बोटम्यानलाई आफ्नै शैलीमा कम्पोज गर्दै बजाएका थिए । पश्चिमाहरूको नजरमा रसियनहरूको कठोर जीवनशैली प्रतिविम्बित गराउन पनि यही गीतको लय र शैलीले उल्लेख्य भूमिका खेलेको थियो ।

त्यसो त सधैँ नदीहरूलाई सृष्टि, समृद्धि, राष्ट्रियता र जीवनसँग जोडेर तिनको महिमागान मात्र गाइएको छैन । दीनहीनका उत्पिडनका विम्बका रूपमा पनि तिनको चित्रण गरिएको छ । यस्तै उत्पीडनकारीको रूपमा चित्रण गरिएको एक नदी हो– मिसिसिपी अनि त्यो लोकप्रिय गीत हो ‘ओल म्यान रिभर’ ।

नदी, श्रम र शोषण

पहिलोपल्ट मिसिसिपीलाई ‘एउटा बूढो मान्छेको संज्ञा दिँदै’ १९२७ मा ओस्कार ह्यामस्टेनले ‘सो बोट’ नामको गीति–नाटकका लागि ‘ओल म्यान रिभर’ गीत लेखे । ‘सो बोट’ को यो गीतले मिसिसिपीका अश्वेत कामदारहरूको दैनिकी, श्रम शोषण, पीडा र उत्पीडनलाई देखाएको छ । गीतले भन्छ, ‘संसार समस्या ग्रस्त भए पनि, भूमि स्वाधीन नभए पनि, बेमतलबसँग बगिरहन्छ– मिसिसिपी । यसले न त आलु रोप्छ, न त कपास नै फलाउँछ । मात्र यो चुपचाप बगिरहन्छ ।’

तर, यो क्लासिक मास्टरपिसले खास प्रसिद्धि त्यतिबेला चुम्यो, जब पल रब्सनले १९३६ को ‘सो बोट’ शीर्षककै उनको सिनेमामा यही गीतलाई केही परिमार्जन गर्दै गाइदिए । गीतले भन्छ – मिसिसिपीले आम मजदुरका दु:ख, पीडा, वेदना र भोगेको शोषण त देखेको छ, तर यी तमाम विषयले यसलाई केही फरक पर्नेवाला छैन । यसलाई केही त पक्कै थाहा छ, तर एक शब्द पनि बोल्दैन... थकान मेट्न हामी रक्सी पिउँछौँ अनि जेलमा थुनिन्छौँ ।... तर यो सब देखेर पनि बेवास्ता गर्दै बूढो मान्छे मिसिसिपी बगिरहन्छ– मात्र चुपचाप बगिरहन्छ ।’

गीतमा वक्ता मिसिसिपी र श्वेत मालिकबाट मुक्त हुन चाहन्छ । ऊ मिसिसिपीबाट उम्केर जोर्डन नदीमा पुग्न चाहन्छ । अफ्रिकन नदी जोर्डन आफैँमा अश्वेत दासत्व मुक्तिको विम्ब हो भने मिसिसिपी अफ्रिकन– अमेरिकीले भोगेको विभेद, शोषण र उत्पीडनको । ह्यामस्टेनको शब्दमा एउटा ठूलो व्यंग्य छ । त्यो के भने उनी आफैँ त्यो केही कुराले नछुने, गम्भीर नहुने, बेमतलब बूढो मान्छे मिसिसिपीजस्तो हुन चाहन्छन्, तर रब्सन त्यो बेमतलबी बूढो मान्छे बिलकुलै हुन चाहँदैनन् । रब्सनको भाका सीधा र सरल पनि छ । उनले केही उच्चो र धोद्रोसँग अफ्रिकन लयमा गाएका छन् । यो गीतबारे समालोचक टोड डेकर भन्छन्, ‘यो गीतले शरीरिक शोषणलाई लिएर दु:ख व्यक्त गर्छ र जातीय विभेद अन्त्यका लागि अपिल गर्छ ।’

अमेरिकी ‘समृद्धि’ मा सबैभन्दा ठूलो भूमिका कसैको थियो भने त्यो मिसिसिपी नदीकै थियो । कपासदेखि मकै र गहुँ खेतीदेखि पशुपालन मिसिसिपी आसपासकै क्षेत्रमा हुन्थ्यो । डुंगा जहाज र अझ स्टिम इन्जिन आइसकेपछि मिसिसिपी नदी परवाहनको सबैभन्दा गतिलो माध्यम पनि थियो । तर, मिसिसिपी श्वेत र अश्वेतका लागि भने बिलकुलै फरक थियो । श्वेतहरूका लागि अश्वेतहरूको शोषण गर्ने प्लेटफार्म थियो– मिसिसिपी । नाफाको लागि उत्पादन चाहिन्छ, त्यो पनि कम लागतमा । यसको लागि बँधुवा श्रमिकहरू चाहिन्थ्यो, अश्वेत दासहरू चाहिन्थ्यो । त्यसैले अश्वेत दास व्यापारको एउटा अखडा थियो– मिसिसिपी ।

‘स्लेभरी एन्ड क्राइम इन मिजौरी’ पुस्तकका अनुसार, १८३५ मा एक अश्वेत दास तल मिसिसिपीतिरको साहुलाई बेचिन्छ । दास भएर मिसिसिपी जानुभन्दा ऊ नेलसहितको खुट्टा काटेर उम्कन खोज्छ, सक्दैन र फेरि ऊ आफ्नै घाँटी रेट्छ । पार लाग्दैन । अनि अन्तत: मिजौरीमा हाम फालेर आत्महत्या गर्छ । अश्वेतहरूका लागि नर्कको रौरव थियो मिसिसिपी । वाल्टर जोन्सनले ‘रिभर अफ डार्क ड्रिम्स : स्लेभरी एन्ड इम्पायर इन द कटन’ मा लेखेका छन्, ‘मिसिसिपीले कपासको व्यापार मात्रै गरेन, यसले पुँजीवाद र दास व्यापार पनि फैलायो ।’

मिसिसिपी आफैंमा जातीय विभेद, अश्वेतहरूको उत्पीडन, दास व्यापार र श्रम शोषणको एउटा संरचना थियो । यही संरचनामाथिको सबैभन्दा पेचिलो प्रहार हो– ‘ओल्ड म्यान रिभर’ । पल रब्सनको गीतबाट प्रभावित भएर रब्सनकै आग्रह र प्रेरणाका कारण भूपेन हजारिकाले मिसिसिपीको बिम्बको साटो ब्रह्मपुत्र र गंगाको विम्ब प्रयोग गरेर दक्षिण एसियाका बेथितिमाथि प्रहार गर्दै ‘विस्तिर्नो परोरे’ र ‘गंगा बहते हो क्यु’ सिर्जेका छन् ।

सन् १९२६ मा ओल्ड म्यान रिभर लेखिएकै वर्ष मिसिसिपीमा ऐतिहासिक ठूलो बाढी आएको थियो, जसले लाखौँ विपन्न अश्वेत समुदायको जीवन तहसनहस पारेको थियो । नदीहरू दु:खका विम्बहरू पनि हुन् । यिनका आसपास यिनकै आश्रयमा जीविकोपार्जन गर्ने भुइँमानिसका दु:खकष्ट अवर्णनीय छ । यही दु:खकष्टलाई आधार बनाएर सिर्जिएका छन् कैयौं माझी, मछुवारे र नाविकका विरहलाग्दा भाकाहरू ।

संकटमा नदीहरू

नदी र माझीको अन्तरसम्बन्धसँगसँगै माझीको कष्टकर र उत्पीडित जीवनगाथा हो– रामेशको ‘कोसीछेउ उभिएको सिमल जत्ति नि बाँच्दिन म ।’ कोसीमा ढुंगा चलाएर र माछा मारेर गुजारा गर्ने यो माझी भन्छ– ‘ममाथिको आकाश नीलो छ, ममुनिको नदीको दह नि नीलो छ... एक दिन म नरहुँला... तर नीलो आकाश नीलो नदी रहिरहनेछ ।’ तर, अहँ रामेशले भनेजस्तो यो नदी सधैं नीलो रहिरहनेमा भने भयङ्कर शंका उत्पन्न भएको छ । बेलाबखत दीनहीनहरूको जीवनमाथि संकटको धावा बोल्ने नदीहरू आफैं निरीह बन्दै छन् । उनीहरू सधैं यसरी निरन्तर बगिरहलान् भन्नेमा पनि सन्देह छाएको छ ।

यही २०२२ को जुलाई र अगस्टयता अमेरिकी महाद्वीपका कोलोराडो, रियो ग्रान्डे, अर्कानस, रेड रिभरलगायतका नदीमा पानीको सहत सुक्दै गएको छ । युरोपका रिने, रिभर पो, लोरे र डेन्युबहरू अकल्पनीयसँग घटेका छन् । अस्ट्रेलियाको मुर्रे, दक्षिण एसियाका टिस्टा र सिन्धु, मध्यएसियाको अमुदारी सबैसबै सुक्दै गएका छन् । चिनियाँ सभ्यताको अर्को धरोहर याङ्गत्सेको हालत पनि एल्लो रिभरकै जस्तो छ ।

हरेक नदी अहिले चरम संकटबाट गुज्रिएका छन् । अनि यो संकटका केही प्रस्ट कारण छन्: जलवायु परिवर्तन, स्रोतको अत्यधिक दोहन र प्रदूषण । यी सबैको जड भनेको बढ्दो अनधिकृत मानवीय हस्तक्षेप नै हो । प्राय: नदीहरू निर्बाधसँग बग्न पाएका छैनन् । धेरै ठाउँमा साना–ठूला हाइड्रोपावरका ड्यामले तिनलाई थुनिदिएको छ, जमाइदिएको छ, रोकिदिएको छ । यसले सिङ्गो पर्यावरणीय चक्र नै बदलिदिएको छ । गायक विपुल क्षेत्रीले आफ्नो गीत ‘टिस्टा’ को भूमिकामा भनेका छन्, ‘विकासका पछिल्ला हस्तक्षेपहरूलाई सहन गर्न नसकेर यी वृद्ध भद्र महिला (टिस्टा) पहिलाजस्ती छैनन् । आधा दर्जनभन्दा बढी हाइड्रोपावर ड्यामका कारण कुनै दिन निस्फिक्री बग्ने यिनी मृत जलाशयमा रूपान्तरित भएकी छन् । यो गीत उनको विगतको भव्यताप्रति समर्पित गाना हो, जसलाई हाम्रा सन्ततिहरूले फेरि कहिल्यै देख्न पाउनेछैनन् ।’

यो समस्या हाम्रा नदीहरूको पनि हो । हाइड्रोपावरले हामी समृद्धिको रोटी सेक्न त सकौंला, तर यसले असंख्य जलचर र नदीकै अस्तित्वमा नराम्ररी धावा बोल्नेछ । दीर्घकालीन रूपमा पर्यावरणीय चक्रलाई भत्काइदिनेछ । अनि नि:सन्देह, हाम्रा सन्ततिहरूले नदीहरूलाई परम्परागत स्वरूपमा देख्न पाउनेछैनन् । हो, रामेशले भनेझैं नदीहरू त्यस्तै नीला रहिरहनेवाला छैनन्, नदीको स्वरूप बदलिएसँगै समुद्र पनि नीलै रहिरहनेछैन । अनि समुद्रबिना आकाश पनि नीलो रहिरहनेछैन । समग्रमा मछुवारेको भन्दा दयनीय हालत नदीहरूको छ ।

आजसम्म हामीले नदीलाई साक्षी राखेर सभ्यताका, संस्कृतिका, आफ्ना गौरवगाथा र पीरव्याथाका भाकाहरू सुसेल्यौं । नदीको वेगसँगसँगै हामी पनि स्वच्छन्दसँग बहकियौं । तर, अब नदीकै सकसबारे गाउने बेला आइसकेको छ । तिनकै सुसेला हामीले सुसेल्दिनुपरेको छ । त्यसैले त कुमाउ–गडवालबाट बीके सावन्त महाकालीको बचाउका लागि गुन्जिरहेका छन्– ‘यो आरि ऊ पारि डुबी जाली थ्वाड दिनों का वाद, बनमै – बनमैं देखा पञ्चेश्वर में बाँध ।’ अनि नदीमाथिको अनधिकृत दोहनको विरुद्ध यता पनि भनिँदै छ, ‘ओ कालीगण्डकी माकुराको माउ भयो तिम्रो जिन्दगी ।’

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७९ ०९:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×