नाविकहरूका लोक-लय- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

नाविकहरूका लोक-लय

नदीहरू दु:खका विम्ब हुन् । यिनका आसपास यिनकै आश्रयमा जीविकोपार्जन गर्ने भुइँमानिसका दु:खकष्ट अवर्णनीय छ । यही दु:खकष्टलाई आधार बनाएर सिर्जिएका छन् कैंयौ माझी, मछुवारे र नाविकका विरहलाग्दा भाका ।
नदीहरू संकटमा छन् । नदीका छालसँगै युगौंदेखि सलल बगेका अन्तराहरूले आज पनि नदीसँग स्थानीयको विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक सम्बन्ध बोकिरहेकै छन् ।
युवराज भट्टराई

सन् १९३८ को कुरा हो, एल्लो रिभर किनाराको वुहान सहर जापानीहरूको कब्जामा थियो । चिनियाँ कवि तथा तत्कालीन लाल सेनाका तेस्रो स्क्वाड कमान्डर गुयान ओयराङ्ग जापानीविरुद्धको युद्धमोर्चामा जनसेनाको जत्था लिएर एल्लो रिभर तर्दै थिए ।

ठूला–ठूला छालसँग पौंठेजोरी खेल्दै स्थानीय माझीहरूले जोसिलो भाका हालेर जीवन र मृत्युको दोसाँधमा एल्लो रिभर तारेका थिए । पछि यही भाकालाई रूपान्तरित गर्दै ओयराङ्गले एल्लो रिभरमाथि गीतिकाव्य सिर्जना गरे । तत्कालै यसलाई सिन सिङ्ग होइले ‘एल्लो रिभर क्यान्टाटा’ को रूपमा संगीतबद्ध गरे ।

डुंगा तार्ने माझीको जोसिलो भाकाबाट जन्मिएको ‘एल्लो रिभर क्यान्टाटा’ ले चीनकै सामरिक महत्त्वको नदी एल्लो रिभरको गुणगान मात्र गाउँदैन, सँगसँगै चिनियाँ बहादुर योद्धाहरूको युद्धगाथा पनि भन्छ र जापानिज उपनिवेशविरुद्ध जुझारु रूपमा लड्न अभिप्रेरित गर्छ । क्यान्टाटामा ‘माझीको गीत’, ‘एल्लो रिभरलाई सम्बोधन’, ‘एल्लो रिभरको रक्षा गर’ लगायतका आठ छोटा गीत छन् । ओयराङ्गका छोरा आङ झाङले ‘अ सङ फर चाइना : हाउ माई फादर रट एल्लो रिभर क्यान्टाटा’ पुस्तकमा यस गीतको रचनागर्भ र स्वतन्त्रताको युद्धमा यसको महत्त्वबारे विस्तृत लेखेका छन् ।

ताई पर्वतबाट सुरु भएर जापानी सिमानाको पूर्वी किनारामा गएर मिसिने एल्लो रिभर चीनको धमनी हो र यसको रक्षा गर्नु मुलुककै रक्षा गर्नु थियो । जापानिजसँगको युद्धमा समेत यो नदीको विशेष महत्त्व थियो । १९७६ पछि सुधारवादी अर्थनीति अख्यियार गरिएपछि मुलुक र नागरिकको उज्ज्वल भविष्यको आशा गर्दै गीतकार चाओ योङले पनि एल्लो रिभरमाथि नै अर्को प्रसिद्ध राष्ट्रवादी गीत लेखेका छन् । गीतले भन्छ, ‘हामी एल्लो रिभर हौं,... एल्लो रिभरझैं हाम्रा पूर्वजहरूको एतिहास हजारौं वर्ष बगिरहनेछ निरन्तर !’

त्यसयता चीन र चिनियाँ जनताको सभ्यता, संस्कृति र समृद्धिले अकल्पनीय एतिहासिक फड्को मारेको छ । एल्लो रिभरझैं अनवरतसँग उनीहरू बगिरहेकै छन् । तर, दु:खको कुरा, अहिले यही एल्लो रिभरको पानीको सतह भने अकल्पनीयसँग घटेको छ ।

एल्लो रिभर मात्र होइन, अहिले सम्पूर्ण नदी संकटमा छन् । पानीको सतह घट्नु मात्रै संकटको कारण होइन । ठूला–ठूला बाँध र हाइड्रोपावरका कारण प्राय: नदी आफ्नो परम्परागत स्वरूपमा छैनन् । तर, ती नदीका छालहरूसँगै युगौंदेखि सलल बगेका अन्तराहरूले भने आज पनि नदीसँग स्थानीयको विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक सम्बन्ध बोकिरहेका छन् । र, नदीसँगको मानिसका बहुआयमिक सम्बन्ध केलाउन अन्त कहीँ पुगिराख्नु पर्दैन, नदीमाथि सुसाइएका केही प्रतिनिधि भाका सुने पुग्छ ।

नदी र लोकभाका

उत्कृष्ट अमेरिकी लोकगीतहरूको सूचीमा समाविष्ट ‘ओ सेनान्दो’ लाई पहिलो पटक कहिले गाइयो ठ्याक्कै यकिन छैन । यसको मूल भर्सन कुन हो, किटान गर्न सकिन्न । मिजौरी नदीमा डुंगामा लामो यात्रा गर्दा थकाइबाट मुक्ति खोज्दै स्वस्फूर्त सिर्जना गरिएको एउटा ‘क्यानी सङ’ (नौका गीत) हो ‘ओ सेनान्दो’ । यद्यपि यो लोकगीतलाई पिट सिजरदेखि पल रब्सनजस्ता धेरै हस्तीले विभिन्न भर्सनमा गाइसकेका छन् । तर, जसले जसरी गाए पनि ‘ओ सेनान्दो’ ले कुनै लिजेन्ड गायकको स्वर र संयोजनसँग खासै महत्त्व राख्दैन । यसले कसैमाथि विशिष्ट अर्थ राख्छ भने ती हुन्– तत्कालीन मिजौरी अर्थात् सेनान्दो नदीमा डुंगा खियाएर अमेरिका छिचोल्ने नाविकहरू, मिजौरी नदीको पारवहन महत्त्व, त्यहाँका सेनान्दो उपत्यका र आदिवासीहरू । जसरी सेनान्दो नदी बगिरहन्छ त्यसरी नै अमेरिकी सभ्यताको इतिहास बोकेर गुन्जिरहन्छ यो नाविकहरूको लोक लय ‘ओ सेनान्दो’ ।

अमेरिकी आदिवासीको त्यो प्राचिन भूमिमा सबैभन्दा पुरानो रैथाने कोही थियो भने ती थिए– सेनान्दो नदी, सेनान्दो उपत्यका र सेनान्दो आदिवासी । अनि त्यो आदिम भूमि छिलोल्ने कुनै रुट थियो भने त्यो थियो सेनान्दो नदी । हो, त्यही घुम्ती नै घुम्ती भएर अविरल बग्ने सेनान्दोको ढाडमा नौका खियाउँदै अमेरिकाको भित्री भाग छचोलेका थिए युरोपियन आप्रवासीहरूले । यसरी नै महिनौं लामो नौका यात्राका क्रममा नाविकहरूले सिर्जेका थिए– ओ सेनान्दो । गीतको अन्तराले भन्छ – ‘ओ सेनान्दो तिम्रो हालखबर के छ/तिमी सलल बगिरहेकी भब्य मिजौरी हौं ।’ यहाँ सेनान्दो शब्दले नदी र युवती दुवैलाई सम्बोधन गर्छ । स्थानीय अदिवासी मुखियालाई पनि सम्बोधन गर्छ– ‘ओ सेनान्दो, म तिम्री छोरीलाई प्रेम गर्छु ।’

त्यसो त यो गीतले नाविकको एकतर्फी प्रेमको सौन्दर्य पनि पोख्छ– ‘ओ सेनान्दो तिमीलाई एक झल्को हेर्न मैले सात वर्ष पर्खें ।’ यसबाट आकलन गर्न सकिन्छ, नाविकको यात्रा साँच्चिकै लम्बेतान थियो । फेरि फर्कने/नफर्कने केही टुंगो थिएन, फर्किहाले पनि वर्षौं लाग्न सक्थ्यो । त्यसैले त नाविक भन्छ– ‘मैले तिमीलाई छोडेर जानैपर्छ, ...यो फराकिलो मिजौरीमा हामी छुट्टिनु त छँदैछ ।’ यसरी ‘ओ सेनान्दो’ ले आदर्श प्रेम, एकटक हेराइका लागि अनन्त पर्खाइ, श्रमिकको बाध्यता र वाचाजस्ता धेरै विषय उजागर गरेको छ ।

तर, यी नौका गीतहरूको अभिप्राय भने फरक छ । खासमा यी गीत थकित नाविकहरूमा उत्साह भर्दै थप नौका खियाउन उत्प्रेरित गर्न सिर्जना भएको हो । ‘हैंसेमा होस्टे’ भावका यस्ता भाकाहरू कामको दौरान श्रममा बल पुगोस् भनेर श्रमिकहरू आफू–आफू मिलेर सिर्जन्थे । यस्ता श्रमका दौरान श्रमिकले सिर्जेका थुप्रै गीत कतिपय भाषाका बुलन्द लोकगीत भएका छन् । त्यसमा पनि नाविकका लोकभाकालाई संकलन गरेर प्रसिद्ध गायक पल रब्सनले ‘कङ्गो लुलवी’ र ‘स्यान्डर्स अफ द रिभर’ जस्ता सर्वकालीन महान् नौका गीतहरू सिर्जेका छन् । उनका गीतहरूले खासगरी अश्वेत श्रमिकबीचको सामूहिकताको भावना र तिनको कठोर जीवनशैलीलाई मुख्य विषयवस्तु बनाएका छन् ।

यस्तै श्रमिकहरूले भोल्गामाथि सिर्जेको रसियन भाषाको ‘ओ खयाम’ सम्भवत: विश्वकै सबैभन्दा चिरपरिचित लोकगीत हो । भोल्गा बोटम्यानको नामले चिनिने ओ खयाम सिंगो रसियाको एउटा कठोर विम्ब हो । ‘ओ खयाम’ शब्दको भाव पनि ‘हैंसेमा होस्टे’ नै हो । भोल्गा नदीमा सामान ओसारपसार गर्ने डुंगा र जहाजलाई घिसार्दै पानीको विपरीत दिशातिर लैजाने मजदुरहरूले कठोर श्रमका दौरान सिर्जित भाका हो ‘ओ खयाम’ । यो गीतलाई जनाउन पश्चिमाहरूले ‘भोल्गा बोटम्यान’ नाम दिए । तर, गीतका सर्जक भने नाविक होइनन्, विशुद्ध जहाज घिस्याउने मजदुरहरू हुन् ।

यिनलाई रसियामा ‘बुर्लाकी’ या ‘बुर्लाक्स’ भनिन्थ्यो । अनि भोल्गा नदी त्यसमाथि पनि रिबिन्स्क सहर ‘बुर्लाकी’ हरूको केन्द्रजस्तै थियो । टाढाटाढाबाट जहाज घिस्याउने कामको आशामा श्रमिकहरू त्यहाँ पुग्थे ।

पारवहन र आर्थिक गतिविधिको मानक थियो– भोल्गा । व्यापारिक जक्सन थियो– किनारको रिबिन्स्क । ३० देखि ३५ मिटर चौडाइका जहाजहरू भोल्गामा यत्रतत्र तैरिरहेका हुन्थे । माथिबाट तलतिर यी जहाजलाई नाविकहरूले सजिलै लैजान सक्थे । तर, जब जहाज तलबाट माथि अर्थात् पानीको विपरीत दिशातिर लैजानुपथ्र्यो, दर्जनौं श्रमिकका समूहले लठाराले बाधेँर किनारै–किनार हिँड्दै जहाजलाई घिस्याउनुको कुनै विकल्प थिएन । अनि यो कठोर श्रमलाई जसरी पनि पार लगाउने श्रमिकहरू थिए ‘बुर्लाकी’ हरू ।

यो श्रम रहर थिएन, एउटा कठोर वाध्यता थियो । रोजीरोटीको कुनै विकल्प नहुँदा या पैसाको अत्यन्त सकस हुँदा मात्रै मानिस यो काम गर्न बाध्य हुन्थे । दीनहीन महिलाहरू पनि यो कठोर श्रममा सामेल हुन्थे । हुन त ‘बुर्लाकी’ हरू कुनै दास थिएनन्, ज्यालादारीमा काम गर्ने मजदुर थिए । आर्टेल्स नाम गरेको तिनको संघठन पनि थियो । तर, तिनको काम अत्यन्त कठिन मात्र थिएन, त्यहाँ श्रमको चरम शोषण पनि थियो । १६ औं देखि २०औं शताब्दीसम्म अनवरत चलेको त्यस पेसालाई सन् १९२६ मा रसियन सरकारले बन्देज लगाएको थियो । सायद अब जहाज घिस्याउन मानव श्रम मात्रै अन्तिम विकल्प थिएन ।

तर, भोल्गामा जहाज तान्ने कठोर श्रमका दौरान ‘बुर्लाकी’ हरूले ‘ओ खयाम’ र ‘दुबिनुस्का’ जस्ता कालजयी लोकभाका सिर्जेका थिए । कठोर र धोद्रो भाकामा गाइएको भोल्गा बोटम्यानले ती ‘बुर्लाकी’ हरूको कठोर जीवन र श्रमको प्रतिनिधित्व गर्छ । तिनीहरू ‘पटक पटक तान, जोर लगाएर तान’ भन्दै गीतमै आपसमा ऊर्जा भर्छन् भने सँगसँगै ‘ओ तिमी भोल्गा, नदीहरूकी जननी, गहिरी र फराकिली’ भन्दै भोल्गाप्रति उत्तिकै आदर र सम्मान व्यक्त गर्छन् ।

भोल्गा आसपासका ‘बुर्लाकी’ हरूको कठोर जीवनशैली उजागर गर्ने यो विशुद्ध लोकभाकालाई लियोनिद कात्रितोनोभले रसियाको ‘रेड आर्मी चोयर’ का लागि ‘बुर्लाकी’ हरूकै टेम्पोमा गाएपछि भने यो गीतले सिंगो रसियनलाई जस्तोसुकै कठिन समयमा पनि जीवनप्रति उत्साह भरेर बाँच्न अभिप्रेरित गरेको आभास मिल्छ । दोस्रो विश्वयुद्धमा रसियाले सामना गरेको परिस्थिति पनि ठ्याक्कै यस्तै थियो ।

त्यसो त रसियन संगीतकार मिली बालाकिरेभको १८६६ मा प्रकाशित ‘कलेक्सन अफ रसियन फकसङ’ मै भोल्गा बोटम्यान छापिएको थियो । पहिलो विश्वयुद्धबाट विस्थापित २० लाख रसियन शरणार्थीको सहयोगार्थ स्पेनिस कम्पोजर म्यानुयल डी फलाले सन् १९२२मा भोल्गा बोटम्यानलाई आफ्नै शैलीमा कम्पोज गर्दै बजाएका थिए । पश्चिमाहरूको नजरमा रसियनहरूको कठोर जीवनशैली प्रतिविम्बित गराउन पनि यही गीतको लय र शैलीले उल्लेख्य भूमिका खेलेको थियो ।

त्यसो त सधैँ नदीहरूलाई सृष्टि, समृद्धि, राष्ट्रियता र जीवनसँग जोडेर तिनको महिमागान मात्र गाइएको छैन । दीनहीनका उत्पिडनका विम्बका रूपमा पनि तिनको चित्रण गरिएको छ । यस्तै उत्पीडनकारीको रूपमा चित्रण गरिएको एक नदी हो– मिसिसिपी अनि त्यो लोकप्रिय गीत हो ‘ओल म्यान रिभर’ ।

नदी, श्रम र शोषण

पहिलोपल्ट मिसिसिपीलाई ‘एउटा बूढो मान्छेको संज्ञा दिँदै’ १९२७ मा ओस्कार ह्यामस्टेनले ‘सो बोट’ नामको गीति–नाटकका लागि ‘ओल म्यान रिभर’ गीत लेखे । ‘सो बोट’ को यो गीतले मिसिसिपीका अश्वेत कामदारहरूको दैनिकी, श्रम शोषण, पीडा र उत्पीडनलाई देखाएको छ । गीतले भन्छ, ‘संसार समस्या ग्रस्त भए पनि, भूमि स्वाधीन नभए पनि, बेमतलबसँग बगिरहन्छ– मिसिसिपी । यसले न त आलु रोप्छ, न त कपास नै फलाउँछ । मात्र यो चुपचाप बगिरहन्छ ।’

तर, यो क्लासिक मास्टरपिसले खास प्रसिद्धि त्यतिबेला चुम्यो, जब पल रब्सनले १९३६ को ‘सो बोट’ शीर्षककै उनको सिनेमामा यही गीतलाई केही परिमार्जन गर्दै गाइदिए । गीतले भन्छ – मिसिसिपीले आम मजदुरका दु:ख, पीडा, वेदना र भोगेको शोषण त देखेको छ, तर यी तमाम विषयले यसलाई केही फरक पर्नेवाला छैन । यसलाई केही त पक्कै थाहा छ, तर एक शब्द पनि बोल्दैन... थकान मेट्न हामी रक्सी पिउँछौँ अनि जेलमा थुनिन्छौँ ।... तर यो सब देखेर पनि बेवास्ता गर्दै बूढो मान्छे मिसिसिपी बगिरहन्छ– मात्र चुपचाप बगिरहन्छ ।’

गीतमा वक्ता मिसिसिपी र श्वेत मालिकबाट मुक्त हुन चाहन्छ । ऊ मिसिसिपीबाट उम्केर जोर्डन नदीमा पुग्न चाहन्छ । अफ्रिकन नदी जोर्डन आफैँमा अश्वेत दासत्व मुक्तिको विम्ब हो भने मिसिसिपी अफ्रिकन– अमेरिकीले भोगेको विभेद, शोषण र उत्पीडनको । ह्यामस्टेनको शब्दमा एउटा ठूलो व्यंग्य छ । त्यो के भने उनी आफैँ त्यो केही कुराले नछुने, गम्भीर नहुने, बेमतलब बूढो मान्छे मिसिसिपीजस्तो हुन चाहन्छन्, तर रब्सन त्यो बेमतलबी बूढो मान्छे बिलकुलै हुन चाहँदैनन् । रब्सनको भाका सीधा र सरल पनि छ । उनले केही उच्चो र धोद्रोसँग अफ्रिकन लयमा गाएका छन् । यो गीतबारे समालोचक टोड डेकर भन्छन्, ‘यो गीतले शरीरिक शोषणलाई लिएर दु:ख व्यक्त गर्छ र जातीय विभेद अन्त्यका लागि अपिल गर्छ ।’

अमेरिकी ‘समृद्धि’ मा सबैभन्दा ठूलो भूमिका कसैको थियो भने त्यो मिसिसिपी नदीकै थियो । कपासदेखि मकै र गहुँ खेतीदेखि पशुपालन मिसिसिपी आसपासकै क्षेत्रमा हुन्थ्यो । डुंगा जहाज र अझ स्टिम इन्जिन आइसकेपछि मिसिसिपी नदी परवाहनको सबैभन्दा गतिलो माध्यम पनि थियो । तर, मिसिसिपी श्वेत र अश्वेतका लागि भने बिलकुलै फरक थियो । श्वेतहरूका लागि अश्वेतहरूको शोषण गर्ने प्लेटफार्म थियो– मिसिसिपी । नाफाको लागि उत्पादन चाहिन्छ, त्यो पनि कम लागतमा । यसको लागि बँधुवा श्रमिकहरू चाहिन्थ्यो, अश्वेत दासहरू चाहिन्थ्यो । त्यसैले अश्वेत दास व्यापारको एउटा अखडा थियो– मिसिसिपी ।

‘स्लेभरी एन्ड क्राइम इन मिजौरी’ पुस्तकका अनुसार, १८३५ मा एक अश्वेत दास तल मिसिसिपीतिरको साहुलाई बेचिन्छ । दास भएर मिसिसिपी जानुभन्दा ऊ नेलसहितको खुट्टा काटेर उम्कन खोज्छ, सक्दैन र फेरि ऊ आफ्नै घाँटी रेट्छ । पार लाग्दैन । अनि अन्तत: मिजौरीमा हाम फालेर आत्महत्या गर्छ । अश्वेतहरूका लागि नर्कको रौरव थियो मिसिसिपी । वाल्टर जोन्सनले ‘रिभर अफ डार्क ड्रिम्स : स्लेभरी एन्ड इम्पायर इन द कटन’ मा लेखेका छन्, ‘मिसिसिपीले कपासको व्यापार मात्रै गरेन, यसले पुँजीवाद र दास व्यापार पनि फैलायो ।’

मिसिसिपी आफैंमा जातीय विभेद, अश्वेतहरूको उत्पीडन, दास व्यापार र श्रम शोषणको एउटा संरचना थियो । यही संरचनामाथिको सबैभन्दा पेचिलो प्रहार हो– ‘ओल्ड म्यान रिभर’ । पल रब्सनको गीतबाट प्रभावित भएर रब्सनकै आग्रह र प्रेरणाका कारण भूपेन हजारिकाले मिसिसिपीको बिम्बको साटो ब्रह्मपुत्र र गंगाको विम्ब प्रयोग गरेर दक्षिण एसियाका बेथितिमाथि प्रहार गर्दै ‘विस्तिर्नो परोरे’ र ‘गंगा बहते हो क्यु’ सिर्जेका छन् ।

सन् १९२६ मा ओल्ड म्यान रिभर लेखिएकै वर्ष मिसिसिपीमा ऐतिहासिक ठूलो बाढी आएको थियो, जसले लाखौँ विपन्न अश्वेत समुदायको जीवन तहसनहस पारेको थियो । नदीहरू दु:खका विम्बहरू पनि हुन् । यिनका आसपास यिनकै आश्रयमा जीविकोपार्जन गर्ने भुइँमानिसका दु:खकष्ट अवर्णनीय छ । यही दु:खकष्टलाई आधार बनाएर सिर्जिएका छन् कैयौं माझी, मछुवारे र नाविकका विरहलाग्दा भाकाहरू ।

संकटमा नदीहरू

नदी र माझीको अन्तरसम्बन्धसँगसँगै माझीको कष्टकर र उत्पीडित जीवनगाथा हो– रामेशको ‘कोसीछेउ उभिएको सिमल जत्ति नि बाँच्दिन म ।’ कोसीमा ढुंगा चलाएर र माछा मारेर गुजारा गर्ने यो माझी भन्छ– ‘ममाथिको आकाश नीलो छ, ममुनिको नदीको दह नि नीलो छ... एक दिन म नरहुँला... तर नीलो आकाश नीलो नदी रहिरहनेछ ।’ तर, अहँ रामेशले भनेजस्तो यो नदी सधैं नीलो रहिरहनेमा भने भयङ्कर शंका उत्पन्न भएको छ । बेलाबखत दीनहीनहरूको जीवनमाथि संकटको धावा बोल्ने नदीहरू आफैं निरीह बन्दै छन् । उनीहरू सधैं यसरी निरन्तर बगिरहलान् भन्नेमा पनि सन्देह छाएको छ ।

यही २०२२ को जुलाई र अगस्टयता अमेरिकी महाद्वीपका कोलोराडो, रियो ग्रान्डे, अर्कानस, रेड रिभरलगायतका नदीमा पानीको सहत सुक्दै गएको छ । युरोपका रिने, रिभर पो, लोरे र डेन्युबहरू अकल्पनीयसँग घटेका छन् । अस्ट्रेलियाको मुर्रे, दक्षिण एसियाका टिस्टा र सिन्धु, मध्यएसियाको अमुदारी सबैसबै सुक्दै गएका छन् । चिनियाँ सभ्यताको अर्को धरोहर याङ्गत्सेको हालत पनि एल्लो रिभरकै जस्तो छ ।

हरेक नदी अहिले चरम संकटबाट गुज्रिएका छन् । अनि यो संकटका केही प्रस्ट कारण छन्: जलवायु परिवर्तन, स्रोतको अत्यधिक दोहन र प्रदूषण । यी सबैको जड भनेको बढ्दो अनधिकृत मानवीय हस्तक्षेप नै हो । प्राय: नदीहरू निर्बाधसँग बग्न पाएका छैनन् । धेरै ठाउँमा साना–ठूला हाइड्रोपावरका ड्यामले तिनलाई थुनिदिएको छ, जमाइदिएको छ, रोकिदिएको छ । यसले सिङ्गो पर्यावरणीय चक्र नै बदलिदिएको छ । गायक विपुल क्षेत्रीले आफ्नो गीत ‘टिस्टा’ को भूमिकामा भनेका छन्, ‘विकासका पछिल्ला हस्तक्षेपहरूलाई सहन गर्न नसकेर यी वृद्ध भद्र महिला (टिस्टा) पहिलाजस्ती छैनन् । आधा दर्जनभन्दा बढी हाइड्रोपावर ड्यामका कारण कुनै दिन निस्फिक्री बग्ने यिनी मृत जलाशयमा रूपान्तरित भएकी छन् । यो गीत उनको विगतको भव्यताप्रति समर्पित गाना हो, जसलाई हाम्रा सन्ततिहरूले फेरि कहिल्यै देख्न पाउनेछैनन् ।’

यो समस्या हाम्रा नदीहरूको पनि हो । हाइड्रोपावरले हामी समृद्धिको रोटी सेक्न त सकौंला, तर यसले असंख्य जलचर र नदीकै अस्तित्वमा नराम्ररी धावा बोल्नेछ । दीर्घकालीन रूपमा पर्यावरणीय चक्रलाई भत्काइदिनेछ । अनि नि:सन्देह, हाम्रा सन्ततिहरूले नदीहरूलाई परम्परागत स्वरूपमा देख्न पाउनेछैनन् । हो, रामेशले भनेझैं नदीहरू त्यस्तै नीला रहिरहनेवाला छैनन्, नदीको स्वरूप बदलिएसँगै समुद्र पनि नीलै रहिरहनेछैन । अनि समुद्रबिना आकाश पनि नीलो रहिरहनेछैन । समग्रमा मछुवारेको भन्दा दयनीय हालत नदीहरूको छ ।

आजसम्म हामीले नदीलाई साक्षी राखेर सभ्यताका, संस्कृतिका, आफ्ना गौरवगाथा र पीरव्याथाका भाकाहरू सुसेल्यौं । नदीको वेगसँगसँगै हामी पनि स्वच्छन्दसँग बहकियौं । तर, अब नदीकै सकसबारे गाउने बेला आइसकेको छ । तिनकै सुसेला हामीले सुसेल्दिनुपरेको छ । त्यसैले त कुमाउ–गडवालबाट बीके सावन्त महाकालीको बचाउका लागि गुन्जिरहेका छन्– ‘यो आरि ऊ पारि डुबी जाली थ्वाड दिनों का वाद, बनमै – बनमैं देखा पञ्चेश्वर में बाँध ।’ अनि नदीमाथिको अनधिकृत दोहनको विरुद्ध यता पनि भनिँदै छ, ‘ओ कालीगण्डकी माकुराको माउ भयो तिम्रो जिन्दगी ।’

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७९ ०९:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रहनुपर्छ बाँस, बज्नुपर्छ बाँसुरी

हाम्रा फिरन्ते पुर्खाले खेतीपाती गरेर स्थायी घरजम थालेपछि सबैभन्दा बहुउपयोगी प्राकृतिक वनस्पति थियो– बाँस । पुरातात्त्विक अध्ययन र दस्तावेजले बाँसबाट बनेका तीर, कागज, किताबका कथा भन्छन् । नेपाली समाजमा चाडपर्व, जीवनशैली, संस्कार, संस्कृति, जन्म–मृत्युहरुमा बाँचेको छ– बाँस ।
तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

कतै सुदूरबाट नियाल्दा कुनै विशाल तालमा माछा मार्न थापेको बडेमाको बल्छीजस्तै देखिन्छ– बाँस । त्यसैले बाँससँग अनेकन् गाउँखाने कथा–उखान–किस्सा जोडिन्छन् । जस्तो, ‘पानीबिनाको बल्छी खेल्ने के हो ?,’ ‘न रहे बाँस न बजे बाँसुरी’, ‘नौतले घरको झ्याल न ढोका, त्यो के हो ?’ बल्छी, बाँसुरी, नौतले घर, यी सबैको उत्तरमा हाम्रोअघि अग्लो बाँस नै उभिन्छ । बाँसको बहुआयामिक उपयोगीतामाथि नेपाली जनजीवनमा यस्तो पनि भनिन्छ, ‘बाँस सबैको भलो, नहुने हलो !’

यसरी घरको तलाझैं गन्न मिल्ने गरी तलैतला आँख्ला लागेको अरू वनस्पतिको खामो हुँदैन । खामोभित्र खोक्रो ढुङ्ग्रो हुन्छ, बाँसको बनोटमा । बाँसमा कतै पनि झ्याल–ढोका वा प्वाल हुँदैन । त्यसैले हाम्रा गाउँघरमा यस्तो भनिन्छ– ‘एकातिर काटे ढुङ्ग्रो, अर्कातिर काटे पुङमाङ !’ असलमा बाँसको आकृति सोझो ठाडो लिङ्गोको रूपमा हुन्छ । र, यो टुप्पोतिर मसिनो हुँदै तल जमिनतिर झुकेको हुन्छ ।

एकैछिन फर्कौं मानव विकासको इतिहासतिर । बाँसको उत्पत्ति चीनमा भएको मानिन्छ । धेरै चिसो हावा–पानी भएका स्थानबाहेक संसारका जताततै कुनामा बाँस फैलिएको छ । त्यसैले बाँसले चीनबाटै विश्व–यात्राको आफ्नो पहिलो पाइला सुरु गर्‍यो भन्न सकिन्न । जब मान्छेले वन–जंगलको फिरन्ते जीवन त्यागेर खेतीपाती गरी स्थायी घरजम गर्न थाल्यो, तब उसका लागि सबैभन्दा उपयोगी प्राकृतिक वनस्पति बन्यो– बाँस । भनिन्छ– घर बनाएर परिवारमा बस्न थालेपछि मान्छेले दैनिकीमा प्रयोग गरेको पहिलो वस्तु बाँसबाटै बनेको थियो । बाँसलाई शताब्दियौंदेखि नै मान्छेले दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्दै आएको छ । सात हजार वर्षअघिका पुराना दस्तावेजले बाँसबाट बनेका सामान (तीर, कागज, किताब, निर्माण सामग्री) का कथा भन्छन् ।

घर–टहरा, गोठ–छाप्रो जेसुकै बनाउन होस, बाँसको उपादेयतालाई अरू कुनै प्राकृतिक वनस्पतिले उछिन्न सक्दैन । दाँत कोट्याउने वा टपरी गाँस्ने मसिनो सिन्कोदेखि ठूला–ठूला भवन र मन्दिर निर्माणमा टेवा दिने एवं खट बाँध्ने जब्बर काममा प्रयोग हुन्छ– बाँस । बाँस काट्न कुनै विशेष औजार वा ज्यावल आवश्यक पर्दैन । सामान्य खुकुरी, कर्दो, हँसिया वा चक्कुबाटै बाँसका सबैथरीका सामग्री तयार गर्न सकिन्छ । बाँसका प्रकार धेरै हुन्छन्— ठूलो, अग्लो वा सानो कदको, मसिनो वा मोटो खालको । ठूलो खालको अग्लो बिरुवालाई बाँस भनिन्छ भने सानो मसिनो बिरुवालाई निगालो वा मालिङ्गो भनिन्छ । हामी यस लेखमा तिनै बाँस–निगालो–मालिङ्गोको चर्चा गर्नेछौं ।

नेपाली जनजीवनको अभिन्न अंग हो – डोको। थाप्लामा नाम्लो र पिठ्युँमा डोको नेपाली ग्रामीण महिला–पुरुषको दैनिक–नियति हो। एक गाउँकी महिलाले निकैअघि भनेकी थिइन्, ‘हामीलाई चाहिएको विकास एउटै मात्र छ, त्यो हो– थाप्लोबाट नाम्लो हटाइपाऊँ।’

वनस्पतिशास्त्रले सबै प्रकारको बाँसलाई दूबो वा कुशलाई झैं घाँसको ‘ग्रामिनी’ अथवा ‘पोयसी’ (हाल आएर) परिवारमा राखेको छ । ग्रामिनी घाँस ‘ग्रास’ सँग जोडिन्छ र ‘पोयसी’ पोवा भन्ने लेकाली दूबोसँग जोडिन्छ । संसारभर बाँस तथा निगालो वा मालिङ्गोको प्रजाति संख्या १५०० भन्दा बढी छ । अनुसन्धानले भन्छ– १५०० प्रजातिमध्ये नेपालमा ८१ प्रजातिको बाँस पाइन्छ । नेपालका रैथाने बाँसहरू वनजंगलमा मात्रै नभई गाउँबस्ती वरपर, कम उब्जनी हुने पाखा पखेरुतिर तथा समथर भूभागका विभिन्न क्षेत्रतिर पाइन्छ/लगाइन्छ । घरायसी वा सामुदायिक खपतका लागि मात्रै होइन उद्योग–व्यवसायका लागि पनि बाँसघारी रोप्ने चलन छ ।

नेपालका बाँसहरूमा मलबाँस ‘ब्याम्बुसा नुटान्स’ सबैभन्दा लोकप्रिय मानिन्छ । यो काठमाडौं र यसकै उचाइको हाराहारी भएको १५०० मिटरभन्दा उच्च क्षेत्रमा पाइँदैन । अन्यत्रको पहाडी क्षेत्र र तराईमा यसको प्रचुरता हुन्छ । विशेषगरी पूर्वी नेपाल मलबाँसका लागि प्रख्यात छ । बाँस–विशेषज्ञ पुण्यप्रसाद पौडेलका अनुसार, विश्वकै सर्वाधिक सुन्दर बाँसहरूमध्येमा मलबाँसको विशेष स्थान छ । यो १० देखि २३ मिटरसम्म अग्लो हुन्छ । फेदतिरको व्यास पनि १० सेन्टिमिटरको गोलोमा फैलिएको हुन्छ । कच्ची घरको खर छाना छाउन यो बाँस अधिक प्रयोग हुने गरेको छ । डोको–डालो बुन्न पनि यो बाँसको लचक स्वभाव निकै उपयोगी हुन्छ । बार–बन्देज लगाउन पनि मलबाँसको उपयोग गरिन्छ । मलबाँसको विशेष गुणमध्ये यसभित्र जम्ने वंशलोचन आयुर्वेदिक औषधि उल्लेखनीय छ । अरू बाँसझैं यो बाँस पनि जीवनकालमा एकपल्ट मात्रै फूल्छ । लगभग ३५ वर्षपछि यो बाँसमा फूल फुल्छ । र, त्यसपछि यो बाँस मरेर जान्छ । सायद त्यसैले गाउँघरतिर भनिन्छ– ‘बाँसमा फूल फुल्यो भने अनिकाल लाग्छ ।’ कुनै बाँसको चाहिँ ५०/६० वर्ष उमेर पुगेपछि मात्रै फूल फुल्छ ।

नेपाली समाजमा हाम्रा चाडपर्व, जीवनशैली, संस्कार, संस्कृति, जन्म–मृत्युहरूमा बाँचेको छ– बाँस । दसैं–तिहारतिर गाउँघरमा थापिने लिङ्गे पिङको चःचः हुईमा बाँच्छ बाँस । बाँसको सम्पूर्ण गुणात्मक प्रकृतिको प्रदर्शन हो– लिङ्गे पिङ । अग्लो सुरिलो आकृति, मान्छे चढ्न सहायक हुने आँख्लाका गाँठाहरू, स्वाभाविक लचक तथा सुरक्षित बलियो प्रकृति– बाँसमा उजागर हुने विशेषता हुन् यी । पिङ हाल्न मलबाँस तथा थारुबाँस विशेष उपयोगी मानिन्छ । गाउँघरतिर मात्रै होइन सहरी क्षेत्रभित्रका खुला स्थानमा पनि पिङ थापेर दसैं मनाउनु नेपालीहरूको विशेषता हो ।

मेरो मष्तिस्कमा जब आफ्नै बाल्यकाल सलबलाउँछ तब ठिङ्ग उभिएको बाँसको आकृति पनि सँगै आउँछ फोटोजस्तै भएर । विसं २०१०–२०२० तिर काठमाडौंको महाबौद्ध बहालमा पिङ थापिन्थ्यो, तर टुँडिखेलमा भने पिङ थाप्न पाइँदैनथ्यो । नेपाली समाजमा बाँस र निगालो मान्छेको जीवन निर्वाहका लागि आवश्यक सबै थोक बनाउन मिल्ने प्राकृतिक वरदानझैं स्थापित छ । आधुनिक सहरी जीवनमा भने बाँसका सामग्रीहरू अब विस्थापित हुन थालेका छन् । परम्परागत ग्रामीण समाजमा बाँस–निगालोबिना मान्छेको जीवनचर्या नै चल्दैन भन्दा अत्युक्ति हुँदैन । यो वनस्पति आर्थिक, सांस्कृतिक रूपले पनि असाध्यै महत्त्वपूर्ण छ । हाम्रो संस्कृति, संस्कार र समाजमा बाँसको महत्त्व जन्म, जीवन र मृत्युसँग पनि गाँसिन्छ भन्ने तथ्यलाई हामीले भुल्दै गइरहेका छौं कि ?

बाल्यावस्थामा आमाले झुलाउने त्यो कोक्रो बाँस–निगालोबाटै बनेको हुन्छ । जीवनकालका शुभ अवसर मानिने विवाह, व्रतबन्ध, धर्मकर्मका शुभ मण्डपहरू सजाउन हरियो निगालो नै आवश्यक पर्छ । हरियो बाँसको अर्को अर्थ मृत्युसँग पनि जोडिन्छ । हरियो बाँसलाई घरभित्र हुल्नु वा यात्रामा बाहिर निस्कँदा हरियो बाँस देख्नु अशुभ मानिन्छ । मृत लासलाई हरियो बाँसमा बाँधेर अर्थी बनाई स्मशानघाट लैजाने चलन धेरै जातिमा कायमै छ । दाहसंस्कार गर्दा पनि बाँसको घारो नै प्रयोग हुने हो । त्यसबेला अरू सामग्री चल्दैन । काठमाडौंका नेवारहरूको मृत्यु संस्कारका बेला मृत लासलाई कात्रोले बेरेपछि बाँसको मान्द्रोमा बेरेर बाँसकै खटमा बोकेर स्मशानघाट पुर्‍याइन्छ । त्यस अर्थमा जीवनका शुभ कार्य होस् वा अशुभ, सबैमा बाँस अति उपयोगी छ । कोक्रोदेखि कात्रोसम्मै बाँसको प्रयोग हुन्छ ।

आधुनिक निर्माण सामग्री र प्रविधि विकास हुनुभन्दा पहिले बाँसबिना मानिसको बास व्यवस्थापन प्रायः असम्भव नै हुने गर्थ्यो । गुफा र ओडारबाट बाहिर आएर मान्छेले आफ्नो बासको बन्दोबस्त गर्दा बाँस नै चाहिन्थ्यो । अर्थात् झुप्रो, छाप्रो, कच्ची घर, गोठ आदि निर्माण सामग्रीमा बाँसको भूमिका अग्रिम पंक्तिमा पर्थ्यो । घर निर्माणको वास्तुकलाअनुसार, प्रथम चौकोस कस्न बाँसकै प्रयोग हुन्छ । त्यसपछि दलिन वा छानाको चौकोस पनि बाँसैबाट निर्माण गरिन्छ । गोलो बाँसलाई चिरेर कोठा बारिन्छ वा भित्ता–दिवार बनाइन्छ । तराईका परम्परागत घरहरूमा आजभोलि पनि बाँसको दिवारमा माटो–गोबर लिपेर भित्ता–गाह्रो लाउने चलन छ । पहाडी घरहरू पनि बाँस–निगालोबाटै निर्माण भएका हुन्छन् । ढुंगा–इँटाका घर–भवन, मठ–मन्दिरहरूको निर्माणमा वा मर्मत–स्याहार सुधार तथा रंगरोगन गर्दा बाँसकै खट नबाँधी काम गर्नु सम्भव हुँदैन । बीस–तीस वर्षअघिसम्म पनि काठमाडौं उपत्यकाभित्रका सहरी घर, भवन वा मन्दिर निर्माण गर्दा बाँसकै खट बाँधिन्थ्यो । विसं २०७२ को भूकम्पले भत्काएका घर–भवनहरूको पुनर्निर्माणमा बाँसको अत्यधिक प्रयोग भएको हामीले बिर्सेका छैनौं । यस्ता निर्माणकार्यमा अत्यधिक प्रयोग हुने बाँसहरूमध्ये मलबाँस, धनुबाँस, तामेबाँस, कठ्बाँस आदि लोकप्रिय छन् ।

घरबार जोड्न बाँस चाहियो, घरबार जोडिसकेपछि पनि बाँस नै चाहियो । घर–गृहस्थीका निम्ति आवश्यक धेरैभन्दा धेरै सामग्री बाँस–चोया–निगालो र मालिङ्गोबाट तयार गरिन्छ । प्रत्येक घरका महिला–पुरुषमा त्यस्तो सीप, जाँगर र प्रविधि नेपाली समाजमा देखिन्छ । तीमध्ये नेपालकै चिनारी सामग्रीका रूपमा बाँसबाटै बन्ने डोकोलाई प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । डोको नेपाली जनजीवनको असाध्यै अभिन्न अंगमध्ये एक हो । पर्वतीय उकाली–ओरालीमा डोकोभन्दा दक्ष ढुवानी सामग्री अरू हुनै सक्दैन । नेपाली भरियाले डोकोमा बोक्ने भारी विश्वकै कीर्तिमानी हो भन्दा अत्युक्ति नहोला । थाप्लामा नाम्लो र पिठ्युँमा डोको नेपाली ग्रामीण महिला–पुरुषको दैनिक–नियति हो । लगभग ३०–३५ वर्षपहिले संखुवासभाको याफु गाउँमा केही समय बिताउँदा हामीले विकासका कुरा चलायौं । त्यस गाउँकी एक महिलाले भनिन्, ‘हामीलाई चाहिएको विकास एउटै मात्र छ, त्यो हो– थाप्लोबाट नाम्लो हटाइपाऊँ ।’

विकासको परिभाषा र परिसूचक त्योभन्दा गहन अरू थिएन । विकासका अनेक परिभाषा सोचिहिँडेको मेरा लागि त्यस दिन घैंटोमा नयाँ घाम लागेजत्तिकै भयो । मैले ग्रामीण महिलाको ‘थाप्लोबाट नाम्लो हटाइपाऊँ’ भन्ने वाणीलाई विकासको सन्दर्भमा धेरै प्रचारप्रसारमा ल्याएको थिएँ ।

दैनिक जीवनमा मालसामान, अन्नपात आदि बोक्ने र ओसारपसार गर्ने अन्य सामग्रीमा डोकोबाहेक थुन्से, खर्पन, डालो मात्रै होइन हाँस–कुखुरा बोक्ने ढाकर, सुकेका माछा वा जंगली च्याउ बजारमा ल्याउने पेरुङ्गो, दूध दुहुने गोबुवा, आगो फुक्ने ढुङ्ग्रो वा हुक्का तान्ने नली, अन्न निफन्ने नाङ्लो, पानी ओसार्ने ढुङ्ग्रो र पानी तर्काउने डुँडजस्ता अनेकौं सामग्री छन् । ती सबै बन्ने प्राकृतिक कच्चा पदार्थका रूपमा बाँस–निगालो–मालिङ्गो नै स्थापित छ । त्यसका अतिरिक्त सुगाबाहेक अरू पाल्तु चराचुरुंगीको पिँजडा बनाउँदा पनि बाँस नभई हुँदैन । काठमाडौंमा ५०/६० वर्षपहिलेसम्म पनि बट्टाई जुधाउने सोखिनहरू धेरै थिए । बट्टाईको ‘काबुज’ भनिने विशेष खोर बनाउन असल बाँसका कप्टेरा र सिन्का आवश्यक पर्छ । बाँसका कप्टेराको घरायसी प्रयोग धेरै हुन्छ । हाँडीमा मकै भुट्दा कप्टेराहरूकै प्रयोगलाई लिएर पनि रोचक गाउँखाने कथा बनेको छ । जस्तो, ‘काम गरुन्जेल पटुका फुकाएर नाच्छे, काम सकिएपछि पटुका बाँधेर सुत्छे, कस्ती नकचरी !’

बाँस–निगालोको अरू उपादेयता सम्झँदा धान रोपाइँका बेला ओढ्ने घुम र त्यहाँको दोहोरी गीतको गुञ्जन हामी भुल्दैनौं । नेपाली घुमको बान्की चिनियाँ वा जापानीभन्दा भिन्दै हुन्छ । रोपाइँमा निहुरिएको शरीरलाई पूरै ढाक्ने घुम नेपाली हो । पानीबाट बच्न हाम्रा उच्च हिमाली लेक, खर्क पाटनहरूमा गोठालाहरू निगालोका मान्द्रो गुन्टा पारेर बोकीबोकी गोठ सार्ने काम गर्छन् । पानीबाट ओत लाग्ने गोठ बनाउन विशेष प्रकारका मालिङ्गो प्रयोग हुन्छ । यस्ता मालिङ्गोका आँख्लाहरू गाँठो परेको हुँदैन र पानी चुहिँदैन । आँख्ला ठूला भएर कस्सिएको मान्द्रो नबुनिने निगालो वा मालिङ्गोलाई घुँडे निगालो भनिँदो रहेछ । बार बन्देज लगाउने काममा तिनको उपयोग उत्तम हुन्छ ।

एकैछिन सम्झना–बिर्सनाका कुरा गरौं । विसं २०१०–२०१५ सालतिरसम्म दसैंका बेला काठमाडौं ल्याउने भेडा–च्याङ्ग्राका बागल रानीपोखरीछेउ रत्नपार्क नजिक थुपारिन्थे । भोटे लिवाजमा आउने ती भेडा–च्याङ्ग्राका व्यापारीहरू ठूला–ठूला मान्द्रोका भकारी बेरेर साथै ल्याउँथे । ती भकारी फुकाएर आ–आफ्ना बगाललाई छुट्याएर राख्ने गर्थे । बजार भाउ मिलेपछि ‘लौ दरवस्यो’ भनेर चिच्याउँदै ग्राहक बोलाउने काम गर्थे । भकारीको बारभित्र ग्राहकहरू पालैपालो छिरेर भेडा–च्याङ्ग्रा छान्ने काम गर्थे । त्यसबेला अन्न भण्डारण गर्न काठमाडौंका घरघरमा पनि भकारी थिए । गाउँघरको कुरै भएन । बाँसका चोया तथा बाँस–निगालो बुनेर बाहिरबाट कागज टाँसी ठूला–ठूला मूर्ति बनाएर डोके मान्छे बजार घुमाउने चलन अहिले कहीँ देखिँदैन । तर, मान्द्रोको ऐरावत हात्तीलाई सिँगारेर इन्द्रजात्रामा घुमाउने चलन भने अद्यावधि बाँकी छ । मान्द्रोलाई नेवारीमा ‘पुलु’ भनिन्छ र उक्त हात्तीलाई ‘पुलकिसी’ भनिन्छ । इन्द्रजात्राका बेला काठमाडौं सहरका घर–घरमा आकाश दीप बाल्ने चलन बाँकी नै छ । साधारण बाँसभन्दा मसिनो, तर निगालोभन्दा मोटो लामो बाँसलाई कौसीमा ठड्याएर त्यसको टुप्पोतिर आकाश दीप बाल्ने चलन छ । माटाको चिलिमजस्तै विशेष भाँडोभित्र दियो बालेर पूजा गर्ने चलन रहिआएकै छ । यस्तै बाँसको लामो लठारो नेवारी धिमे बाजागाजाका साथ ‘देश’ घुमाउने चलन छ । उक्त ध्वजालाई ‘ध्वाँय्’ भनिन्छ र त्यसलाई बडो कलात्मक ढंगले फनफनी घुमाउँदै त्यसमा जडेको चमर (चौंरी गाईको पुच्छर) नचाउने गरिन्छ । त्यो चलन अझै लोप भएको छैन । आजभोलि कागजमा लेखिने बाँसको कलम वा हुक्का तान्ने निगालोको नली भने हाम्रो स्मृतिबाटै बिलाइसक्योजस्तो लाग्छ ।

बाँस–निगालोको प्रसङ्गमा बाँसुरी वा मुरलीको कुरा नगरी धर पाइन्न । विशेषगरि गोपी बाँस (किफालोस्टाचियम ल्याटिफोलियम) र अन्य बाँसबाट पनि यो लोकप्रिय बाजा बन्छ । सामान्य वनस्पतिमा कौशलतापूर्वक प्वालहरू खोपेर बनाइने यो संगीत सामग्रीभन्दा सुरिलो अरू बाजा हुँदैन भन्दा फरक नपर्ला । मुरलीधर श्रीकृष्णको लीलामा हिन्दु धर्मावलम्बीहरू मख्ख पर्छन् । निगालो–मालिङ्गोको लोकप्रियता तिनका कलिला टुसामा पनि लुकेको हुन्छ । निगालोको टुसा खाने चलन देशव्यापी छँदैछ । आजभोलि बजारमा पनि निगालोको टुसा ज्यादै प्रचलित छ, तर कुन निगालो वा मालिङ्गोको टुसा खानु हुन्छ वा हुँदैन भन्ने ज्ञान चाहिँ परम्परागत ज्ञानका वाहक स्थानीय जनमानसमै सीमित छ । वैज्ञानिक आधार स्थापित गर्न धेरै बाँकी छ । स्थानीय मानिसहरू निगालो र मालिङ्गोमा भेद भेट्टाउँछन् । तिनका नाम पनि विभिन्न हुन्छन् । तीमध्ये तीतेनिगालो, निभानिगालो, मालिङ्गो, पहेँलो निगालो, चितुवा निगालो, कालो निगालो, गोपी निगालो, सेतो गोपी बाँस, देउ निगालो, वन निगालो, मालिङ्गो निगालो, सेतो निगालो, सुनौलो निगालो, लिंगे निगालो, घुँडे निगालो आदि बढी चल्तीमा आउँछन् ।

निगालोमध्ये नेपालभित्र मात्रै पाइने स्थानीय प्रजातिलाई घुंग्रे निगालो भन्ने उल्लेख छ । यो वनस्पति लाङटाङ र कास्कीमा पाइन्छ । डालो बुन्न तथा हस्तकलाका अन्य सामग्री बनाउन यो अति उत्तम छ भन्ने यो निगालोलाई वैज्ञानिक पहिचान दिने क्रिस स्टेपलटनको भनाइ छ । यसको वैज्ञानिक नाम हिमालय–क्यालामस अस्पर निर्धारण भएको छ ।

माछा, चराचुरुंगी एवं वन्यजन्तु सिकारमा पनि बाँस–निगालो–मालिङ्गोका सामग्री प्रयोग हुन्छन् । तिनमा निहित प्रविधिको जगेर्ना गर्नुपर्ने स्थिति पनि आइसक्यो अब । ‘साउने खोला उर्लेर आउँदा माछा मार्नु दुवाली छेकेर’ भन्ने गीत कानमा गुन्जिरहन्छ । दुवाली थाप्न बाँस–निगालोकै अधिक प्रयोग हुन्छ । लेकतिर डाँफे, मुनाल, कालिज, पिउरा, चिल्मेचरी आदिलाई पासो थाप्ने काममा निगालोलाई कमानी (स्प्रिङ) को रूपमा प्रयोग गरिन्छ । त्यस्तै कस्तूरी सिकारमा सोला थाप्दा निगालोको घोचोमा कडा विषको लेपन लगाउने चलन कर्णाली क्षेत्रमा प्रचलित छ । सानातिना सिकारमा पनि धनु–वाण बनाउन सबभन्दा सजिलो वनस्पति भन्नु बाँस नै हो ।

असलमा बाँस भोजनको पनि स्रोत हो । बाँसको तामालाई कसले भुल्न सक्छ ! नेपाललगायत चीन, जापान, कोरिया र अन्य दक्षिण पूर्वीय एसियाली देशहरूमा बाँसको तामा ज्यादै लोकप्रिय छ । नेपाली जनजिब्रोले विदेशमा पुगेर सम्झिने विशेष स्वादमध्ये तामाको स्थान उच्च हुन्छ । ‘आलु–तामा’ लाई थुप्रै लोकगीत र साहित्यमा पनि प्रयोग गरिन्छ ।

‘आलु–तामा कचौरामा जुँगेमामा तपोवन... आलु र तामा हजुर छेपारोलाई जामा, भ्यागुतालाई इस्टकोट...’ इत्यादि लोक गायन अझै पनि सम्झनामा आइबस्छन् । तामा खाने बाँसमध्ये चोयाबाँस वा ढुंग्रेबाँस वा वनबाँस भनिने डेन्ड्रोक्यालामस ह्यामिल्टोनाई उत्तम कोटिमा पर्छ । बाँसको बहुउपयोगितामाथिको चर्चा जति गरे पनि कमै हुन्छ । बाँस सामान्य र व्यापक फैलिएको वनस्पति भए पनि यसका विशेषता अनेकन् छन् । अब बुँदामै बाँसका केही विशेषता पढौं–

१. वनस्पति जगत्मा सबैभन्दा छिटो बढ्ने बिरुवामध्ये बाँस उच्च कोटिमा पर्छ । प्रतिदिन ३ वा ४ फुटसम्म बढ्न सक्छ ।

२. बाँस पुनरोत्थान वा पुनःस्थापित छिट्टै हुने वनस्पतिको कोटिमा पर्छ । भनिन्छ, आणविक विनाशपछि पनि स्वतः उम्रेर आउने शक्ति बाँसमा निहित हुन्छ ।

३. तृण परिवारको वनस्पति भए पनि सामान्य वृक्षभन्दा बाँस बलियो हुन्छ । लचिलोपनमा बाँसलाई अरूले भेट्ने कुरै भएन ।

४. वन डँढेलो लाग्दा पनि आगोले बाँसलाई हत्तपत्त डढाउन सक्दैन ।

५. वातावरणबाट बाँसका पातले अरू वृक्षभन्दा १० गुणा छिटो कार्बन सोस्न र सञ्चय गर्न सक्छ ।

६. भूसंरक्षणमा बाँस–निगालो ज्यादै प्रभावकारी साबित भएको छ । त्यस्तै नदीनाला नियन्त्रणमा बाँस–निगालोलाई उत्तम साधनको रूपमा लिइन्छ ।

७. लामो आयु भएर पनि जीवनकालमा एकपल्ट मात्र फुल्नु बाँसको विशेषता हो ।

८. बाँस बलियो, लचिलो, सोझो, सफा, भित्र खोक्रो र हलुका पदार्थले बनेको हुन्छ । यसलाई सजिलैसित काट्न, फुटाउन, चिर्न, बटार्न र बंग्याउन सकिने भएकाले परापूर्वकालदेखि अहिलेसम्मै मानिसका निम्ति बहुउपयोगी प्राकृतिक सम्पदाको रूपमा बाँस स्थापित छ ।

बाँस हाम्रो जन्म, जीवन र मृत्युसम्मको संस्कार एवं जीवनोपयोगी प्राकृतिक वनस्पतिमध्ये सर्वोत्तम सम्पदा पनि हो । अहिलेको विश्व परिवेशमा पनि बाँसको उपादेयताले अझै बढी महत्त्व बोक्न थालेको छ । विश्व जलवायु परिवर्तनको परिप्रेक्ष्यमा वायुमण्डलको कार्बनडाइअक्साइडलाई अरू वनस्पतिले भन्दा शीघ्र सोसेर लिने गुणले गर्दा बाँसघारीको क्षेत्र बढाउँदै लैजानुपर्ने सिफारिसहरू प्रबल हुँदै छन् । त्यसका अतिरिक्त डाँडाकाँडा एवं नदीनाला छेउमा हुने भूस्खलन र भूक्षय नियन्त्रण गर्न पनि बाँस रोप्ने र क्षेत्र विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता बढ्न थालेको छ । बाँसको अति परिवर्तनशील गुण, स्वभाव र स्वरूपले कलात्मक सीप र शिल्प जाहेर हुने हस्तकलाका विभिन्न स्थानस्मारिका ‘सुभिनियर’ वा कोसेली निर्माणमा पर्यटन व्यवसायले उचित स्थान दिनुपर्छ । सो कार्यमा ग्रामीण महिलाहरूको संलग्नताले उनीहरूको आयस्रोत बढ्छ । हाम्रो समाज, संस्कृति र संस्कारमा मात्रै होइन, आर्थिक विकासमा पनि बाँसको प्रयोगलाई बढाउनु उचित छ । बाँस–संस्कृतिको जगेर्ना हुनुपर्छ र बाँसुरी पनि बज्दै रहनुपर्छ ।

प्रकाशित : आश्विन १, २०७९ ०८:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×