हजुर, म आजीवन आउटसाइडर- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

हजुर, म आजीवन आउटसाइडर

देश फर्किएपछि म फेरि एकपटक हरेक कोणले नयाँ भएको छु । काठमाडौंको माटोले फेरि म हुनुको परिचयपत्र मागिरहेको छ । र, लाखौंको भीडमा म एउटा साँच्चैको आममान्छे बनेको छु ।
पदम गौतम

‘तपाईं कहाँ बस्नुहुन्छ ? कहाँबाट आउनुभएको ?’

‘पुरानो घर कता ? अनि काठमाडौंको घरचाहिँ कता ?’

‘ए ! कुनै काम, पेसा रहेनछ है ?’

सबैभन्दा बढी पछिल्ला केही सातामा मतिर तेर्सिएका प्रश्न हुन् यी । यी सामान्य देखिने प्रश्नको जवाफ दिन मलाई हम्मे पर्छ । म पहाडको एउटा जिल्लामा जन्मिएँ, मधेसको कुनामा हुर्किएँ । कलिलैमा काठमाडौं छिरेँ र यहीँ आफ्नो सानोतिनो परिचय बनाएँ । फेरि विदेश हान्निएँ र केही सातादेखि काठमाडौंमा छु । नेपालमा नामभन्दा बढी सोधिने घर र थरबारेको प्रश्नमा म जन्मस्थान बताऊँ कि मूलघर ? आफूले खुट्टा टेक्न सिकेको ठाउँ काठमाडौं बताऊँ कि निकट विगतमा बसेको विदेशी भूमिको नाम ?

विदेश रहँदा म बेला–बेला सोच्थेँ, कुनै दिन म फेरि काठमाडौं फर्किनेछु र त्यहाँ आफ्नो पुरानो साथीभाइ र यारहरूसँग भेट्नेछु । फेरि उस्तै लयमा हाम्रा विचार र अनुभवहरू सेयर हुनेछन् । करिब साढे दुई दशक संघर्ष गर्दै रमाएको काठमाडौं मेरो मनमा सबैभन्दा धेरै बसिरहने ठाउँ थियो । मेरो जवानीसँगै मेरा धेरै सपना यो सहरले निलेको थियो, धेरै नयाँ सपना मलाई यही सहरले देखाएको पनि थियो । प्रेम र घृणाको यो सहरसँग प्रेमकै मात्रा बढी थियो होला मेरो मनमा । यो सहरका हरेक रुग्ण गल्ली, अनेक गतिविधि र कछुवा शैलीको बदलावलाई नजिकैबाट नियालेका कारण पनि मैले काठमाडौंलाई यति धेरै मनमा सजाएको थिएँ, सजाइरहन्छु ।

देश फर्किएपछि म फेरि एकपटक हरेक कोणले नयाँ भएको छु । काठमाडौंको माटोले फेरि म हुनुको परिचयपत्र मागिरहेको छ । र, लाखौंको भीडमा म एउटा साँच्चैको आममान्छे बनेको छु । मेरो अहिले कुनै काम या पेसा छैन । केही महिनाका लागि मात्र नेपाल आएका कारण म आफ्नो बच्चाको स्याहारबाहेक कुनै काम गरिरहेको छैन । बसाइ अस्थायीको पनि अस्थायी फ्ल्याटमा छ । काठमाडौं बढेर ठूलो भएको छ र धेरै नयाँ संरचना बनेका कारण म धेरै ठाउँ जान मास्क लगाएर सोध्दै हिँड्छु । यसरी हिँड्दा चिन्ने कसैले देख्यो र मैले देखिनँ भने पनि तिनले मलाई चिन्दैनन् । यसरी आफैंले खाईखेली गरेको ठाउँमा नचिनिएर बाँच्नुको अनुभव अर्कै पाराको हुनेरहेछ । मिडियाकर्मीबाट गेरुवस्त्रधारी जोगी बनेको साथी अच्युतमले एकपटक भनेको थियो– गरिरहेको पेसालाई टाढा बसी आम मान्छे बनेर हेर्नुको अर्कै आनन्द हुन्छ, तर यो जटिल काम हो । मैले पेसा मात्र नभएर देश नै छोडेर लामो समय बिताइसकेको छु । यसर्थ मलाई पेसाहीन र परिचयहीन बन्दा कुनै जटिलता भएको छैन । तर, मेरो मनले गुनासो गर्दै दशकअघिको समयमा मलाई लैजान खोजिरहन्छ । हरेक पल त्यो समयको परिवेश, प्राप्ति र अवस्थिति अनि संघर्ष खोजिरहने मेरो मानसिकता मानव जातिकै गुण हो कि मेरो मात्र, थाहा छैन ।

बाहिर बसेर पनि फुर्सदमा धेरथोर लेखपढ गरिरहने भएकाले मलाई लागेकै थियो, मैले जानी नजानी अठार वर्ष खर्च गरेको पत्रकारिता गर्न म आउटडेटेड हुनेछु । तर, पत्रकारिता गर्न मात्र नभएर म त यो क्षेत्रलाई नजिकबाट चिन्न पनि असफल भइसकेछु । हरेक गल्लीमा भेटिने नयाँ युगका नयाँ शैली र चिन्तनका अनलाइनको नेतृत्वमा नै नयाँ पुस्ता तयार भइसकेको छ । नयाँहरूको भीडमा कुनै एक जना पुरानो साथीसँग बस्न पुगेँ भने म उनीहरूका लागि एउटा फरक परिवेशको मान्छे बन्न पुग्छु । बोल्दै जाँदा, गफिँदै जाँदा कताकता केके हराएजस्तो, केके नमिलेजस्तो । समयको गतिले पुराना कुरा खोज्न अभ्यस्त मान्छेको मानसिकतालाई नै पुरातन बनाएर जाँदोरहेछ । सोच्छु, म आफैं या मेरा साथीभाइ धेरै बदलिएका कारण यसो भएको होइन होला, समयको गति र मान्छेबीचको दूरीका कारण पो यो अवस्था आयो कि ? समय बदलिइरहँदा हामी पनि धेरथोर बदलियौं नै । तर, हामीले खोजिरह्यौं पुरानो सन्दर्भ र मानसिकताको लय । अहिले आएर लामो ग्यापमा पुरानो समयको ‘यारी’ र त्यसको लय खोज्नु सपनाबाट झस्किएर फेरि सुत्दा उही सपना देख्न खोज्नुजस्तै हुँदोरहेछ ।

अँ, मसँग पुरानो परिचयको बाँकी रह्यो मैले प्रतिभा र समय खर्च गरेको अर्को ठाउँ– साहित्य । यता पनि ठूलो समूहका लागि म पूर्ण रूपले नयाँ भइसकेँछु । म कुनै गुट वा समूहमा नपर्ने, नबस्ने र आफैंलाई गुटभन्दा बलियो सम्झिने भएका कारण चिनेजानेका माझ पनि खासै महत्त्वको मान्छे बन्न नसकेको पो हुँ कि ? नयाँ ठाउँमा जम्न अलिक समय लाग्ने र जमेपछि सबैथोक आफ्नै देख्ने मजस्तो प्रकृतिको मान्छेको भौतिक अनुपस्थितिको निकै अर्थ हुनेरहेछ साहित्यमा पनि । मेरो लामो समयको भौतिक अनुपस्थितिका कारण काठमाडौंले मलाई धेरै हदसम्म पाखे बनाइरहेको छ । अलिक पहिला बाहिरका धेरै मान्छेले घर बनाएर बस्ने हैसियत बनाउनुअघि म जस्तालाई भनिने शब्द थियो, पाखे । लाग्छ, म काठमाडौंका लागि फेरि एक पटक पाखे नै भएको छु । अन्य सहरभन्दा फरक काठमाडौंको अनौठो चरित्र के पनि रहेछ भने आफूले जानेको र बुझेको कुरा आफ्नै पाराले नबुझ्नेहरूलाई यो सहरले आफ्नो मान्दैन, स्वीकार गर्दैन ।

म काठमाडौं छिर्दा काठमाडौंका काँठमा अलिअलि नयाँ घर बन्दै थिए, बाहिरी मान्छे निकै कम थिए । बानेश्वर, लैनचौर, बालुवाटारजस्ता ठाउँका भित्री गल्लीमा कोही नयाँ मान्छे देख्दा यो कुन घरमा डेरा बस्ने मान्छे होला ? भन्ने प्रश्न गरिने बेला थियो त्यो । काठमाडौंका स्थानीय मान्छेले देश नै आफ्नो मात्र हो र चक्रपथ आसपास मात्रै हो भन्ठान्थे । मलाई मधेस घर बताउँदा पनि ऐतिहासिक कालमा पराजित शत्रु देशको सेनासरह व्यवहार गर्थे । एक हिसाबले देश ठूलो छ भन्ने बुझ्न यहाँका मान्छे आनाकानी गरिरहन्थे । मलाई अनौठो लाग्थ्यो, काठमाडौंको मानसिकतासँग ।

अहिलेभन्दा केही महिनाअघिसम्म म भाषा, धर्म, संस्कृति अनि छालाको रंगका हिसाबले हाम्रा लागि बिरानो लाग्ने मुलुकहरूमा बसेँ । त्यहाँ म आप्रवासी थिएँ, फेरि फर्किए पनि आजीवन आप्रवासी हुनेछु । कागजी र प्राविधिक रूपमा मेरो हैसियत जे भए पनि, पूरै जीवन नै अर्पण गरे पनि म त्यहाँ विदेशी मात्र रहनेछु । तर, यससँगै जीवनभर आउटसाइडर बनेर बाँचेको मलाई फेरि नेपाल फर्किंदा भएको अनौठोपनाले चाहिँ अर्कै पाराले घोचिरहेको हुन्छ । आफ्नाहरूले कटक्क मन दुखाएजस्तो, जसको पीडा बिर्सेर या खुर्केर मेटिँदैन ।

यहाँनेर विगतको अनौठो अनुभव पनि छ मसँग परिचयकै सन्दर्भमा । काठमाडौं बसेपछि पढ्दापढ्दै म मिडिया र साहित्यमा लागेँ । मिडियामा धेरैजसो फिचर वा डेस्कमा काम गर्ने भएका कारण मैले दसैंमा बढीमा एक साताको मात्र छुट्टी पाउँथेँ । तर, घर गएको समयमा गाउँघरमा पुराना मान्छेले मलाई नचिन्ने र नयाँ मान्छेलाई मैले नचिन्ने अवस्था हरेक पटकको बसाइमा आइरहन्थ्यो । पहिला सानो छँदा दिइने परिचय अर्थात् ‘फलानोको छोरा’ भन्ने क्रम केही वर्ष रह्यो । अलिक पछि मेरो भाइ गाउँमै बस्न थालेका कारण उसलाई गाउँले अलिक चिन्न थाल्यो । म फेरि ‘फलानोको दाजु’ बनेर चिनिन थालेँ । काठमाडौंमा चाहिँ केही वर्ष संघर्ष गरेपछि यो समस्या थिएन । खुट्टै किन नतानून्, कम्तीमा मेरा साथीभाइ थिए त्यहाँ । सार्वजनिक क्षेत्रका साथीहरूसँग स्वतः एउटा सर्कल बन्नपुगेको थियो । बरु साहित्य र पत्रकारिता दुवैतिर समानान्तर रूपमा सक्रिय रहेका कारण कहिलेकाहीँ अर्को पीडा हुन्थ्यो । साथी राजकुमार बानियाँले एकपल्ट मेराबारे लेखेका थिए, ‘पदम गौतम कविका भीडमा पत्रकार र पत्रकारका भीडमा कवि हो ।’ उनको यो हेराइ सोह्रैआना सही थियो र दुवैतिर लाग्नेहरूको पाइला पाइलाको भोगाइ । तर, मलाई कम्तीमा चिन्ने मान्छे त थिए नि ! कविहरूले पत्रकार र पत्रकारहरूले कवि भनेर भए पनि म चिनिन्थेँ । यसरी आधा मात्र परिचय बनाउन पनि मैले धेरै वर्ष काठमाडौंमा आउटसाइडरजस्तै बन्नुपरेको थियो । एक अर्थमा आफू हिँड्ने गोरेटो आफैं खन्नुपरेको थियो ।

मैले जिल्लाको नाम लिएपछि धेरैले एउटै प्रतिक्रिया दिन्थे, ‘मोरङ भनेको झापा, है !’ काठमाडौंमा घर नहुँदैमा आउटसाइडर बनाइने ठाउँमा तराईका मूलवासी र सुदूर क्षेत्रबाट काठमाडौं पुग्नेहरू मभन्दा बढी अपरिचित बन्थे । तिनको पीडा कति ठूलो थियो होला भन्ने म अहिले पनि कल्पना गरिरहन्छु ।

गाउँ बस्दा आफ्नै घर वरपर र काठमाडौं बस्दा त्यहाँको पूरै समाजमा आउटसाइडर बन्दाको पीडा अर्कै हुन्थ्यो । काठमाडौं मेरो थिएन र म मात्र काठमाडौंको थिएँ । किनकि त्यहाँ म र मजस्ता धेरैको घर थिएन । तर, सारा सुविधा र अवसर काठमाडौंले मुठ्ठीमा कजाएर बसेको थियो ।

एक दशकसम्म विदेशमा फरक संघर्ष गरेर, कोरोनाकाल र अन्य विभिन्न समस्या भोगेर आएपछि लाग्छ, मेरो काठमाडौंसँग विगतमा साम्राज्यवादी भनेर चिनिएका देशभन्दा बढी कट्टर मानसिकता छ । सोचिरहेको छु, कहिले मेरो देशमा हरेक देशवासी एउटा मान्छे बनेर चैनले बस्न पाउला ? कहिले बाहिरी आवरण र जन्मका आधारमा हुने घुमाउरो विभेदको अन्त्य होला ? थोरै समयका लागि धर्तीमा आएका हरेक मान्छे उस्तै हैसियतका आउटसाइडर होइनन् र ?

प्रकाशित : आश्विन १, २०७९ ०८:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्वाँ माःला स्वाँ !

शिशिर वैद्य

फुल बेच्न पसेकाहरूका आवाज सहर सुगन्धित बनाउन पर्याप्त हुन्थ्यो कुनै बेला । फूल बेच्नेहरू ठूलो आवाजमा भनिरहेका हुन्थे– स्वाँ माःला स्वाँ...(फूल आयो फूल) ! कान्तिपुर नगरी यस्तै आवाजले ब्युँझिन्थ्यो । सिजनअनुसारका मू स्वाँ, तफ्व स्वाँ, ग्वँग चुली स्वाँ, ह्याँगु स्वाँ, लालुपात्या स्वाँ, लाहुरे स्वाँ, पंखा स्वाँ, अजू स्वाँ, सिन्ह स्वाँ बोकेर गथुहरू सहर पस्थे । अनि घरघर डुल्दै कराउँथे– ‘स्वाँ माला स्वाँ ।’

मन्दिरैमन्दिरको सहर हो– कान्तिपुर । जात्रा सहरको नशा नशामा छ । कसलाई थाहा होला स्वाँको महत्त्व, यो सहरलाई भन्दा बढी ? हल्च्वः (हलचोक) पश्चिम इचंगु गाउँ स्वाँका लागि प्रसिद्ध थियो । इचंगुको आफ्नो प्रसिद्धि विलुप्त भएको छ । स्वाँ क्यबहरू मासिएर घर फलेका छन् अहिले । तथ्यांक भन्छ– फूलको व्यापार बढेको छ, तर उत्पादन कम छ । सहरको माग कोलकाताको फूलले धानेको छ ।

त्यो जमाना अर्कै थियो, जब दाउरेहरूलाई जिस्क्याउँदै गीत गाइन्थ्यो—

कल्चा सिं,

मान्चा जाकी

छँके वया खैला हजुर....

कसलाई याद होला यि गीत ? उपत्यका वरिपरिका जंगलबाट दाउरा बटुलेर स–सानो कलीदेखि ठूलाठूला दलिन बोकेर सहरमा बेच्न आउँथे दाउरेहरू । माटोको घर, माटोकै चुल्हो, कुरो त्यो जमानाको पो हो त । दलिन र दाउरा दुवै अपरिहार्य हुन्थ्यो । घर चलाउन पनि बनाउन पनि ।

‘भाले आयो हजुर भाले’ ढाक्रे डोकामा कुखुरा बेच्न सहर डुल्दै गरेका व्यापारीहरू कुन गाउँबाट सहर पस्थे सहरलाई के मतलब हुथ्यो ! पसिनाले लपक्क भिजेर टलक्क मैल टल्किएको टोपी अनि धूलो टाँसिएको धोती । कुखुरा कुखुरा बास आउँथे ती व्यापारीहरू । अर्धनग्न बालबालिकाहरू भाले जिस्क्याउँदै पछि लाग्थे । कुखुरी काँ बासी भात खाँ... ! ती बालबालिकालाई के थाहा कुखुरा बेच्न सहर पसेका गाउँले व्यापारीका व्यथा ! महाबौद्धमा कुखुरा व्यापारीहरूको हाट लाग्थ्यो । गाउँले व्यापारी र सहरी बिचौलियाबीच मोलमोलाई चल्थ्यो । जसले जसलाई निचोर्न सक्थ्यो ऊ फाइदामा हुन्थ्यो । सहरका व्यापारीको चलाखीअघि गाउँले सोझा व्यापारी लाचार हुन्थे । एक–एक कुखुरा बेचेर सहरमा महँगो बास बस्ने कि एकमुस्ट बेचेर गाउँ फर्किने ? उनीहरू दोस्रो उपाए रोज्थे । सहरमा दाना खुवाएर कुखुरा पाल्न कसरी सक्थे र गाउँलेहरू ?

महाबौद्ध परिसरभित्र अर्कै मेला लागिरहन्थ्यो । चिउराका बोराहरूले महाबौद्ध चोक भरिएका हुन्थे । जुटका बोरामा बेच्न राखिएका हुन्थे थरीथरीका चिउरा । मगमग बास्नाले नै पेट भरिन्थ्यो । सालु बजी, ख्वाटु बजी, टाइचिन बजी, ह्याँगु बजी सहरमा अनेकथरी बजीका सोखिन थिए, छन् अझै । बजी आजभोलि प्याकेटमा आउन थालेको छ । नत्र बोरामा आउँथे । बोराको जमाना सकिएको छ । ब्रान्डिङको जमाना जो छ । जमाना जस्तोसुकै भए पनि परम्परा धान्ने व्यापारी अझै छन् सहरमा । खर्पनमा तरकारी बेच्नेहरू उहिले ठिमीदेखि हिँडेरै आउँथे । एक खर्पन तरकारी बेच्न कम्ता दुःख थिएन त्यसबेला । गाउँ–गाउँ पुगेका सडक र यातायातको विकासले किसानलाई सजिलो बनाएको छ । खर्पन ठिमीदेखि बोक्नु पर्दैन आजभोलि ।

बेसारले शिरदेखि पाउसम्म पहेंलिएको मानिस देख्नुभएको छ ? यस्ता मानिस देखेर जन्डिसका कीटाणु पनि भाग्दो हो । गाउँको शुद्ध बेसार बोकेर सहर पस्दा व्यपारीको रूप यस्तै हुन्छ । गाउँमा मिल थिएनन् ऊबेला । मिल सहरमा हुन्थे, बेसार गाउँमा । बेसार बेच्ने पहेंलिनुमा के आश्चर्य ? सहर पस्ने, बेसार बेच्ने, अनि गाउँ फर्किने । एवंरीतले चलेको उसको दिनचर्यामा उसले सायद आफ्नो असली रूप बिर्सिसकेको होला । बेसार अझै पनि गाउँमै फल्छ । फरक यत्ति हो मिलहरू गाउँ पसेका छन् । बेसार बेच्न आजभोलि सहरका गल्ली–गल्ली धाउनु पर्दैन व्यापारीहरूलाई । मिलहरूले पोका पार्ने मिसिन पनि छन् गाउँमै । तर, गाउँका बेसार रोप्ने, सुकाउने किसान कतार, साउदीतिर मरुभूमि जोत्दै छन् । काभ्रेको खुवादेखि लेलेका दाउरा, छैमलेको नास्पाती र आरु, रसुवाको हिमाली जडीबुटी, खोकनाको तेल, दाउरादेखि दलिनसम्म के बिक्दैनथ्यो सहरमा ? हो, सहरमा के बिक्दैन ? प्रश्न गम्भीर छ । कान्तिपुरलाई यस मानेमा खपतपुरभन्दा पनि हुन्छ । उहिले गाउँका उत्पादन खपत गर्थ्यो, आजभोलि गाउँका मानिस खपत गरिरहेछ, उत्पादन भने चीनको । कन्टेनर भरिएर आउने चिनियाँ सामान उपत्यकामा खन्याएर बेतोड कुद्ने ट्रकहरूले राजमार्गमा तहल्कै मच्चाउँछ बेलाबेला । चिनियाँ मालको डम्पिङ साइट बनेको छ कान्तिपुर ।

गाउँको मुहार फेरिएकाले होला सहरको रूप पनि फेरिएको छ आजभोलि । महाबौद्धमा न चिउराको हाट लाग्छ, न कुखुराको । न खोकनामा तोरी फल्छ, न तोरी बेच्नेहरू सहर पस्छन् । आयातित तोरी पेलेर परम्परा धानेका खोकनावासीलाई के भन्नु र खै ? कान्तिपुर सहरका चिकंमुगः, ध्वखाडोल तेलका सुपरिचित नाम हुन् । लाय्कुसाःले कान्तिपुरको तेल परम्परा धानेको छ । ती पनि आयातित तोरीमै निर्भर भइसके । सुनाकोठीको दहिको प्रख्याति केही बूढापाकालाई भन्दा बढी कसलाई याद होला अब ? नालाका आलुबारीहरूमा ठडिएका पार्टी प्यालेसहरू आयातित आलु तासेर फ्रेन्च फ्राइज सर्भ गरिरहेछन् । दोलखाको मुडे आलुका लागि प्रसिद्ध छ । बजारमा मुडेको आलुको माग उच्च छ । तर, उत्पादन थोरै । पत्ता लगाउनुस कान्तिपुरका बजारमा छ्यापछ्याप्ती पाइने ‘मुडेका आलु’ कहाँका होलान् ?

मरु, मखं, वंघः, असं, न्यत, त्यरलगायतका त्वाहरू बँ पसः राख्नेहरूले ढाकिन्थ्यो उहिले । घरघर नधाउने व्यापारीहरू सहरका प्रमुख चोकहरूमा यस्ता पसः थापेर बस्थे । आफ्नो सामान पसार्थे । सहरको अंग थियो बँ पसः । संस्कृति नै भनिहाल्दा कति विद्हरू रिसाउलान् । तर, बँ पसःलाई कान्तिपुर सहरको सामाजिक रीतिरिवाजबाट हटाएर हेर्दा कहाँ भेटिएला बजी, बेसार, स्वाँ, तुफी र जडीबुटीहरू ? गाउँ र काँठका किसान आफ्ना उत्फादन बित्री गर्न कान्तिपुरका सडकमा ग्राहक कुर्थे । सहर तिनै बँ पसःमा खरिददारी गर्थ्यो । बँ पसः सहरको सामाजिक आवश्यकता थियो । गाउँले व्यापारीको रोजीरोटीको आधार ।

समय बदलिएको छ । महानगरलाई घाँडो बनेको छ– बँ पसः । सहरका फुटपाथ, मठमन्दिरका पेटी, फल्चा, दबु, चुक, ननी, बहाः, बहीलगायतका सम्पदा सबैतिर छन् बँ पसः राख्नेहरू । बँ पसः विश्वमा सबैतिर छन्, स्थानीय निकायले ती बँ पसःलाई निश्चित् समय र स्थान तोकेर बस्न दिन्छन् । बँ पसः राख्नेहरू समस्यामा परेरै सम्भावनाका खोजीमा फुटपाथ र सडकमा पसल थाप्न बसेका हुन् । महानगरले उनीहरूलाई लखेट्न पाउँदैन । बँ पसः को व्यवस्थापन गर्ने जिम्मा महानगरकै हो । असलमा कान्तिपुर नगरी सम्भावना र समस्याको एब्स्ट्राक्ट कोलाज हो, जसले जसरी व्याख्या गरे पनि हुने । जसले जसरी बुझे पनि हुने ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७९ १०:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×