५२ वर्षअघिको त्यो फर्माइसपत्र- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

५२ वर्षअघिको त्यो फर्माइसपत्र

कुम्भराज राई

मानेभन्ज्याङ गाउँपालिका–१ उँबु तारक्वाममा छ– चौरासे घर । करिब १ सय ५० वर्ष पुरानो यो घर तत्कालीन मुखिया, जिम्वालको हो । हालै यो घरमा आधा दशकपहिले लेखिएका दुई थान रोचक पत्र भेटिए । ती थिए– रेडियो नेपालको कार्यक्रममा लागि लेखिएका फर्माइस पत्र ।
पहिलो पत्रमा मिति ०२७ साल लेखिएको छ ।

दोस्रोमा भने मिति लेखिएको छैन । फर्माइसमा पेन्सिलले लेखिएको अक्षर र फुलिस्केप हेर्दा दुवै पत्र लेख्ने व्यक्ति एकै हुन् भन्ने अड्कल काट्न सकिन्छ । किनकि हस्तलिपि एउटै छ । फर्माइसकर्तामा जीबी राई र शम्बरबहादुर राईको नाम छ । दुवैले कार्यक्रमका निम्ति दुई–दुईवटा गीत फर्माइस गरेका छन् । दुवैको ठेगाना लेखिएको छ– ‘पूर्व ३ नम्बर उँबु चौरासबाट’ ।

फर्माइस लेख्नेमध्ये जीबी राई को थिए ? कसैलाई थाहा छैन । तर, शम्बरबहादुर राई नजिकैको कटवाल गाउँका हुन् । हाल उनी धरान बस्छन् । प्यारालाइसिसले थलिएका छन् । शम्बरका सहपाठी तथा अधिवक्ता हर्कबहादुर राईका अनुसार, २०२७ सालमा उनीहरू ७ कक्षा पढ्थे । गाउँमा कक्षा ४ सम्म मात्रै पढाइ हुने भएकाले हर्कबहादुर ५ कक्षा पढ्न सदरमुकाम गए भने शम्बर धरान झरे । एसएलसीसम्म पढेका शम्बरले सम्भवतः धरानबाट फर्किर्एका बेला त्यो फर्माइस लेखेको हुन सक्ने अड्कल हर्कको छ ।

उँबु चौरास क्षेत्रमा त्यतिबेला औंलामा गन्न सकिने संख्यामा थियो रेडियो । जुरे गाउँका जयबहादुर राई, सिम्सारका जितमान राई, सिखाईका जगतराम राई, खचापुका भीमबहादुर राई र फकुलका भलबहादुर राईको घरमा मात्रै रेडियो थियो । तीमध्ये भीमबहादुर राई जिम्वाल थिए भने बाँकी सबै लाहुरे । सर्वसाधारणले त रेडियो किन्न सक्ने अवस्थै थिएन ।

उतिबेला गाउँका एक मात्र हुलाकी थिए, शरणबहादुर खत्री । कुनै पनि चिठीपत्र लिन–दिन हुलाकी नभेटी सुखै थिएन । तर, कसरी त्यो फर्माइस मुखिया तालुकदारको घरमा आइपुग्यो ? प्रश्न अनुत्तरित छ ।

फर्माइस सम्झना

उँबुका महाजित राईसँग ०४८ सालपछि नियमित रेडियो नेपालमा फर्माइसे पठाउने गरेको अनुभव छ । उनले पठाएको फर्माइस पत्राचार ढिलोमा दुई महिनादेखि छिटोमा २५ देखि ३५ दिनपछि रेडियो नेपाल, अल इन्डिया रेडियो, रेडियो खर्साङबाट प्रसारण हुन्थे । ‘नियमित श्रोता र चिठी लेख्नेलाई अल इन्डिया रेडियोले पत्रको फर्म्याट हुलाकमार्फत पठाउँथ्यो,’ हाल शिक्षण पेसामा आबद्ध राई सम्झिन्छन्, ‘फर्म्याटमा फर्माइस गरेको गीत, गायक, संगीत, गीतको बोल, सुनाउन चाहेको व्यक्ति र फर्माइसकर्ताको नाम राख्ने ठाउँ हुन्थ्यो । भरेर पठाउनुपर्थ्यो ।’

सिद्धिचरण नगरपालिका–४ रुम्जाटारका लोकगायक तथा कलाकार कल्याण राईलाई ४० देखि ५० को दशकमा रेडियो नेपालमा फर्माइस लेखेको सम्झना छ । रुम्जाटारबाट त्यतिबेला रेडियो नेपालमा बारम्बार फर्माइस पठाउनेहरू थिए, लक्ष्मण गुरुङ, सिर्जना गुरुङलगायत । एउटा पत्रमा चारभन्दा बढीको नाम राखेर फर्माइस गर्न नमिल्ने भएकाले कतिपयले आफ्ना प्रेमी–प्रेमिकाको नाम राखेर गीत फर्माइस गर्थे । प्रेमिकाको नाम गाउँघर र परिवारले थाहा पाउलान् भनेर धेरैले उपनामको प्रयोग गर्थे । फर्माइस लेखेपछि कहिले प्रसारण हुन्छ भनेर रेडियामा कान थापेर सुन्ने त्यो जमानाको रमाइलो सम्झिँदा कल्याण अहिले पनि खुसी हुन्छन् ।

चिशंखुगढी गाउँपालिका–३ दियालेका शिक्षक तथा साहित्यकार इन्द्रकुमार श्रेष्ठले ०४४ सालमा घरमा पानासोनिक रेडियो किने । उनले ०४३ देखि ‘दियाले–३ ओखलढुंगा’ ठेगानाबाट अलिअलि फर्माइस लेख्न थालेका थिए । त्यतिखेरको फर्माइस कार्यक्रममा धेरै पत्र सुनिने केही फर्माइसकर्ताको नाम उनलाई कण्ठस्थै छ । ‘वीरगन्ज गहवाबाट कुर्वान हवारी, बेगम ताजमा हवारी, रहमान हवारी’ को नाम बिर्सेका छैनन् । त्यसैगरी ‘काठमाडौं सामाखुसीबाट अरुणबहादुर खत्री, पालुङ शिखरकोट मकवानपुरबाट राजाराम रायमाझी र किसु रायमाझी’ उनले रेडियो नेपालका फर्माइसी कार्यक्रममा धेरै सुनेको नाम हो ।

त्यतिबेला रेडियो नेपालको गीत फर्माइस गर्न हुलाकले पोस्टकार्ड नै छापेको थियो । खाम र पत्र दुवैको काम त्यसैले गर्थ्यो । उनी बीबीसी, सीआरआई (चाइना रेडियो इन्टरनेसनल), रुसबाट प्रसारण हुने रेडियो मस्कोको नेपाली कार्यक्रममा पत्र लेख्थे । ०५२ सालमा रेडियो मस्कोमा कार्यरत प्रस्तोता कृष्णप्रकाश श्रेष्ठले उनलाई लेखेको पत्र अझै सुरक्षित छ । अल इन्डिया रेडियोमा पत्र पठाएपछि उताबाट ‘इन्डिया कलिङ’ नामको पत्रिका र रेडियोको कार्यक्रम तालिका आउँथ्यो । रेडियो भुटानमा पनि फर्माइस कार्यक्रम थियो । ‘मनोरञ्जनको साधन रेडियोभन्दा अरू केही थिएन,’ श्रेष्ठ भन्छन्, ‘सूचना, मनोञ्जनका लागि निर्विकल्प साधन रेडियो थियो ।’

२०२७ देखि २०६२ सम्म रेडियो नेपालमा काम गरेकी धन लामाले २०२८ सालदेखि लामो समय फर्माइसी कार्यक्रम सञ्चालन गरिन् । उनका अनुसार त्यतिबेला सबैभन्दा धेरै फर्माइस पठाउने थिए, वीरगन्ज गहवाका हवारी परिवार हुन् । त्यतिबेला हुलाकबाट बोराको बोरा पत्र आउँथ्यो । उनी आफ्नो कार्यक्रममा पढ्न भ्याइने जति पत्र मुठ्ठीमा झिकेर स्टुडियोमा लैजान्थिन् । ‘फर्माइसको क्रेज यति ठूलो थियो,’ उनले विगत सम्झिँदै भनिन्, ‘आफ्नो नाम रेडियोमा सुन्नु ठूलै कुरा थियो ।’

तर, समय उस्तै रहेन । एउटै जिल्लामा दर्जनौं रेडियो सञ्चालनमा आए । पञ्चायतकालसम्म रेडियो ऐन २०१४ अनुसार रेडियो बजाउन लाइसेन्स लिएर वार्षिक नवीकरण गर्नुपर्ने जमाना समयसँगै छुट्यो । प्रविधिले चिठ्ठी–पत्रको प्रयोग पनि घटायो । अब जीबी राई र शम्बरबहादुर राईको फर्माइस इतिहास भइसके ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७९ १०:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

निवर्तमान ‘देवीदेवता’

जीवित बालिकालाई कुमारी मानेर पूजा–आराधना गर्ने चलन अरु नगरमा पनि छ । तर, जीवित बालकलाई श्री गणेश र श्री भैरवका रुपमा पूजा गर्ने परम्परा काठमाडौंमा मात्रै छ ।
सुरेश किरण

एकपटक राजा प्रताप मल्ल हनुमानढोकाभित्र बनाउन लागिएको पोखरीका लागि पानी खोज्दै हिँडेका रहेछन् । खोज्दाखोज्दै उनले रानीबारीतिर एउटा मुहान भेट्टाए । र, त्यहीँबाट नहर खनेर हनुमानढोकासम्म पानी ल्याउने योजना बनाए । त्यस योजनामा काम गर्दा उनी लामै समय रानीवन बस्नुपर्ने भएछ । त्यही बेला इन्द्रजात्रा पनि आइहाल्यो । जात्राका बेला आफू दरबार नभए पनि प्रताप मल्लले जात्रा मनाए, रानीवनमै बसेर (डानियल राइट, हिस्ट्री अफ नेपाल, सन् १८७७) ।

नेसं ८०८ तिर काठमाडौंबाट भागेर भक्तपुर लुक्न गएका भारदार भागिराम काजीलाई ‘सुपुर्दगी गर’ भनी पाटन र काठमाडौंका काजीहरूले भक्तपुरलाई अनुरोध गरे । तर, भक्तपुरले सुपुर्दगी गरेन । त्यसैले भागिरामलाई पक्रिन पाटन र काठमाडौंका काजीहरूले भक्तपुरमा आक्रमण गरे । युद्ध भइरहेकै बेला इन्द्रजात्रा सुरु भयो । काठमाडौं र पाटनका काजीहरू युद्ध स्थगित गरी काठमाडौं फर्किए र धुमधामसँग इन्द्रजात्रा मनाए । अनि जात्रा सकेपछि फेरि आक्रमण गर्न गए र भागिरामलाई फिर्ता लिएर आए (पं. देवीप्रसाद लम्साल, भाषा वंशावली (दृतीय भाग), विसं २०२३) ।

नेपाली इतिहासमा मल्लकालीन राजाहरूका लागि इन्द्रजात्रा कति महत्त्वपूर्ण पर्व रहेछ ? माथिका दुई दृष्टान्तले नै सविस्तार वर्णन गर्छन् । मल्लकालमा इन्द्रजात्रा अत्यन्तै महत्त्वसाथ मनाउने गरिन्थ्यो भन्ने कुरा त्यस समयका थुप्रै अभिलेखमा इन्द्रजात्राबारे उल्लेख गरिएबाटै थाहा हुन्छ । मल्लकालीन नेपालका धेरै स्थानमा त्यस्ता धेरै शिलापत्र प्राप्त भएका छन्, जसमा इन्द्रजात्रा मनाउन जग्गा आयस्ता राखी गुठीको समेत व्यवस्था गरिएको छ (डा. अजयक्रान्ति शाक्य, सुरेश किरण मानन्धर, इन्द्रजात्रा, विसं २०७७) ।

मल्लकालमा इन्द्रजात्रा भव्यतापूर्वक मनाउने क्रम अन्तिम मल्ल राजा जयप्रकाशको समयसम्मै जारी रह्यो । जयप्रकाशले इन्द्रजात्रामा थपिदिएको सबैभन्दा ठूलो अंग हो– जीवित देवी श्री कुमारीको रथयात्रा । श्री कुमारीको रथयात्रा अहिले इन्द्रजात्राकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अंश बनिसकेको छ । जात्रामा श्री कुमारीका रूपमा पुजित जीवित बालिकालाई रथमा विराजमान गराई नगर परिक्रमा गराइन्छ । रथयात्राको अघि–अघि जीवित देवताहरू श्री गणेश र श्री भैरवको रथ पनि तानिन्छ । जीवित बालिकालाई कुमारीका रूपमा पूजा–आराधना गर्ने चलन काठमाडौंलगायत पाटन, भक्तपुर र अन्य नगरमा पनि छ । तर, जीवित बालकहरूलाई श्री गणेश र श्री भैरवका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा भने काठमाडौंमा मात्रै छ । यो परम्परा स्थापना पनि जयप्रकाश मल्लले नै गरेका थिए ।

जीवित देवी श्री कुमारी काठमाडौंका शाक्य कुलपुत्रीमध्येबाट छनोट गरिएजस्तै श्री गणेश र श्री भैरव पनि काठमाडौंका शाक्य कुलपुत्रमध्येबाटै छानिन्छ । श्री कुमारी बस्ने छुट्टै आवास (कुमारी घर) को व्यवस्था छ, तर श्री गणेश र श्री भैरव भने आ–आफ्नै घरमा बस्छन् । आफ्नै घरमा बसे पनि उनीहरूले विभिन्न नियम पालना गर्नुपर्ने हुन्छ । जस्तो ः देवता भइरहुन्जेल कपाल काट्नु हुँदैन, गणेशले सेतो जामा र भैरवले नीलो जामाबाहेक अर्को पोसाक लगाउनु हुँदैन, विद्यालय जाँदा पनि त्यही पोसाक लगाएर जानुपर्छ, जुठो खानु हुँदैन, खोला तर्नु हुँदैन, आफ्नोबाहेक अरूको घरमा रात काट्नु हुँदैन, भोज जानु हुँदैन, शरीरमा रगत आउने गरी घाउ–चोटपटक लगाउनु हुँदैन ।

एकपटक छनोट भइसकेपछि करिब १०–११ वर्षसम्म उनीहरू ‘देवता’ कै आसनमा विराजमान हुन्छन् । ‘देवता’ रहुन्जेल प्रत्येक वर्ष इन्द्रजात्राका तीन दिन रथयात्रा गराइन्छ । मानिसहरू उनीहरूलाई द्यः मय्जु वा द्यः भाजु भनी ढोग्न आउँछन् । पैसा चढाउँछन् । पूजा पनि गर्छन् । देवताकै रूपमा सम्मान गर्छन् ।

अनि देवताको आसनबाट झरिसकेपछि के हुन्छ ? दुई वर्षअघि मात्रै ‘देवता’ बाट निवृत्त भएका निवर्तमान गणेश संवेग शाक्य भन्छन्, ‘त्यसपछि त इजी लाइफमा जाने हो । देवता हुँदा नियममा बस्न गाह्रो छ । अहिले त्यस्तो छैन ।’

उनीसँगै निवृत्त भएका निवर्तमान भैरव रुजन शाक्य भने ‘देवता’ को आसनमा नरहेपछि लाइफ इजी भए पनि पाइरहेको सम्मान भने गुमेको महसुस गर्छन् । भन्छन्, ‘पहिले बाटामा हिँड्दा मानिसहरू हामीलाई पोसाकले नै चिन्दथे । हातमा पैसा राखेर ढोग्न आउँथे । छुट्टै पर्सनालिटी हुन्थ्यो । अहिले बाटो हिँड्दा कसैले चिन्दा पनि चिन्दैन, वास्ता पनि गर्दैन ।’

अहिले दुवै निवर्तमान ‘देवता’ घर–परिवार र टोल–छिमेकमा घुलमिल हुँदै सार्वजनिक जीवन जिउने प्रयासमा छन् । दुई वर्षअघिसम्म आजका दिन यी दुवै ‘देवता’ लाई रथयात्राको तयारीमा भ्याईनभ्याई भइरहन्थ्यो । यसपालि यी ‘देवता’ हरूले वसन्तपुरकै कुनै घरको आँखिझ्याल वा छतमा बसेर श्री कुमारीको रथयात्रा अवलोकन गर्नेछन्, सर्वसाधारणसरह ।

उनीहरूसँगै कुमारीको आसनमा पुगेकी निवर्तमान कुमारी मतिना शाक्य भने आजभन्दा ५ वर्षअघि नै ‘देवी’ आसनबाट निवृत्त भइसकेकी थिइन् । कुमारी रहुन्जेल उनी सधैं कुमारी घरमा थिइन् । त्यसैले सार्वजनिक जीवनमा आउन उनलाई अलिकति गाह्रो भएको थियो । काठमाडौंका टोलहरूको नामसमेत उनलाई थाहा थिएन । तर, परिवार, स्कुल र अन्य आफन्तको सहयोगले उनको त्यो अप्ठ्यारो लामो समय रहेन । अहिले उनी सामान्य भइसकिन् ।

संयोग नै भन्नुपर्छ, हालैको गुँला पर्वमा यी तीनै निवर्तमान देवीदेवता परम्परागत धाः बाजा र बाँसुरी बजाउँदै स्वयम्भू महाचैत्य परिक्रमा गर्दै गरेका भेटिए । प्रत्येक वर्ष श्रावण महिनाभरि उपत्यकाका बौद्ध नेवारहरू स्वयम्भू महाचैत्यलगायत विभिन्न बौद्ध स्मारक गई स्तोत्र पाठ गर्छन् । र, धाः बाजा बजाएर स्वयम्भू महाचैत्य परिक्रमा गर्छन्, जसलाई गुँला पर्व भनिन्छ । यस वर्ष गुँला पर्वमा यी तीनै जना निवर्तमान देवी–देवता आ–आफ्ना परम्परागत बहाःको बाजा खलःमा सम्मिलित भई स्वयम्भू महाचैत्य परिक्रमा गर्न भेला भएका थिए । मतिना बाँसुरीमा पोख्त थिइन् भने संवेग र रुजन धाः बाजामा निपुण थिए । तीनै जनाले आ–आफ्नै बहाःको गुठीले प्रदान गरेको प्रशिक्षणमा ती बाजा सिकेका थिए ।

संवेग त गितारमा पनि उतिकै सिपालु छन् । ‘देवता’ रहेकै बेला उनले घरमा गितार सिकेका थिए भने एकपटक सिटी सेन्टरमा भएको सांगीतिक कार्यक्रम पनि हेर्न पुगेका थिए । ‘देवता–देवी’ आसनबाट निवृत्त भई सार्वजनिक जीवनमा पदार्पण हुनेबित्तिकै यी तीनै जना सार्वजनिक क्रियाकलापमा पनि अभ्यस्त हुँदै छन् । उनीहरूको सहभागिताले सम्बन्धित बहाःको बाजा खलःको पनि शोभा बढेको बताउँछन् इतुम्बहालका अभियन्ता प्रतापमान शाक्य ।

यी निवर्तमान देवी–देवताको सवालमा एउटा साझा विषय के पनि भइदियो उनीहरू तीनै जना अहिले १७ वर्षका भए । तीनै जना १२ कक्षा पढिरहेका छन् । र, तीनै जनाको मूल विषय कम्प्युटर साइन्स हो ।

निवर्तमान गणेश संवेग शाक्यको भविष्यमा कम्प्युटर इन्जिनियर बन्ने लक्ष्य छ । निवर्तमान भैरव रुजन शाक्य ग्राफिक्स डिजाइनर बन्छु भन्छन् । निवर्तमान कुमारी मतिना शाक्य भने सबै क्षेत्रमा कम्प्युटर अनिवार्यजस्तै भइसकेकाले कम्प्युटर साइन्सलाई सीमित क्षेत्रमा राखेर नहेर्ने बताउँछिन् । कुमारीको आसनबाट झरिसक्दा पनि उनी अक्सर कुमारी घर पुगिरहेकै हुन्छिन् । सबै पूर्वकुमारीलाई कुमारी घरमा छोरीको रूपमा सम्मान दिइन्छ । चाडपर्वहरूमा पूर्वकुमारीलाई छोरीसरह नख्त्या बोलाउने गरिन्छ ।

हाल कुमारी घर रहेकी वर्तमान कुमारीसँग पनि निकै राम्रो घुलमिल भएकाले मतिना अक्सर उनीसँग खेल्नैका लागि कुमारी घर पुगिरहेकी हुन्छिन् । वर्तमान कुमारी मतिनालाई ‘द्यःतता (देवी दिदी)’ भनेर सम्बोधन गर्छिन् । हाल मतिना शाक्यसमेत गरी ९ जना पूर्वकुमारी जीवित छन् । पूर्वगणेश ७ जना र पूर्वभैरव ८ जना जीवित छन् । काठमाडौं महानगरपालिकाले जीवित पूर्वकुमारीलाई मासिक १५ हजार रुपैयाँ र जीवित पूर्वगणेश एवं पूर्वभैरवलाई मासिक १२ हजार रुपैयाँ प्रदान गर्दै आइरहेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७९ १०:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×