निवर्तमान ‘देवीदेवता’- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
इन्द्रजात्रा

निवर्तमान ‘देवीदेवता’

जीवित बालिकालाई कुमारी मानेर पूजा–आराधना गर्ने चलन अरु नगरमा पनि छ । तर, जीवित बालकलाई श्री गणेश र श्री भैरवका रुपमा पूजा गर्ने परम्परा काठमाडौंमा मात्रै छ ।
सुरेश किरण

एकपटक राजा प्रताप मल्ल हनुमानढोकाभित्र बनाउन लागिएको पोखरीका लागि पानी खोज्दै हिँडेका रहेछन् । खोज्दाखोज्दै उनले रानीबारीतिर एउटा मुहान भेट्टाए । र, त्यहीँबाट नहर खनेर हनुमानढोकासम्म पानी ल्याउने योजना बनाए । त्यस योजनामा काम गर्दा उनी लामै समय रानीवन बस्नुपर्ने भएछ । त्यही बेला इन्द्रजात्रा पनि आइहाल्यो । जात्राका बेला आफू दरबार नभए पनि प्रताप मल्लले जात्रा मनाए, रानीवनमै बसेर (डानियल राइट, हिस्ट्री अफ नेपाल, सन् १८७७) ।

नेसं ८०८ तिर काठमाडौंबाट भागेर भक्तपुर लुक्न गएका भारदार भागिराम काजीलाई ‘सुपुर्दगी गर’ भनी पाटन र काठमाडौंका काजीहरूले भक्तपुरलाई अनुरोध गरे । तर, भक्तपुरले सुपुर्दगी गरेन । त्यसैले भागिरामलाई पक्रिन पाटन र काठमाडौंका काजीहरूले भक्तपुरमा आक्रमण गरे । युद्ध भइरहेकै बेला इन्द्रजात्रा सुरु भयो । काठमाडौं र पाटनका काजीहरू युद्ध स्थगित गरी काठमाडौं फर्किए र धुमधामसँग इन्द्रजात्रा मनाए । अनि जात्रा सकेपछि फेरि आक्रमण गर्न गए र भागिरामलाई फिर्ता लिएर आए (पं. देवीप्रसाद लम्साल, भाषा वंशावली (दृतीय भाग), विसं २०२३) ।

नेपाली इतिहासमा मल्लकालीन राजाहरूका लागि इन्द्रजात्रा कति महत्त्वपूर्ण पर्व रहेछ ? माथिका दुई दृष्टान्तले नै सविस्तार वर्णन गर्छन् । मल्लकालमा इन्द्रजात्रा अत्यन्तै महत्त्वसाथ मनाउने गरिन्थ्यो भन्ने कुरा त्यस समयका थुप्रै अभिलेखमा इन्द्रजात्राबारे उल्लेख गरिएबाटै थाहा हुन्छ । मल्लकालीन नेपालका धेरै स्थानमा त्यस्ता धेरै शिलापत्र प्राप्त भएका छन्, जसमा इन्द्रजात्रा मनाउन जग्गा आयस्ता राखी गुठीको समेत व्यवस्था गरिएको छ (डा. अजयक्रान्ति शाक्य, सुरेश किरण मानन्धर, इन्द्रजात्रा, विसं २०७७) ।

मल्लकालमा इन्द्रजात्रा भव्यतापूर्वक मनाउने क्रम अन्तिम मल्ल राजा जयप्रकाशको समयसम्मै जारी रह्यो । जयप्रकाशले इन्द्रजात्रामा थपिदिएको सबैभन्दा ठूलो अंग हो– जीवित देवी श्री कुमारीको रथयात्रा । श्री कुमारीको रथयात्रा अहिले इन्द्रजात्राकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अंश बनिसकेको छ । जात्रामा श्री कुमारीका रूपमा पुजित जीवित बालिकालाई रथमा विराजमान गराई नगर परिक्रमा गराइन्छ । रथयात्राको अघि–अघि जीवित देवताहरू श्री गणेश र श्री भैरवको रथ पनि तानिन्छ । जीवित बालिकालाई कुमारीका रूपमा पूजा–आराधना गर्ने चलन काठमाडौंलगायत पाटन, भक्तपुर र अन्य नगरमा पनि छ । तर, जीवित बालकहरूलाई श्री गणेश र श्री भैरवका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा भने काठमाडौंमा मात्रै छ । यो परम्परा स्थापना पनि जयप्रकाश मल्लले नै गरेका थिए ।

जीवित देवी श्री कुमारी काठमाडौंका शाक्य कुलपुत्रीमध्येबाट छनोट गरिएजस्तै श्री गणेश र श्री भैरव पनि काठमाडौंका शाक्य कुलपुत्रमध्येबाटै छानिन्छ । श्री कुमारी बस्ने छुट्टै आवास (कुमारी घर) को व्यवस्था छ, तर श्री गणेश र श्री भैरव भने आ–आफ्नै घरमा बस्छन् । आफ्नै घरमा बसे पनि उनीहरूले विभिन्न नियम पालना गर्नुपर्ने हुन्छ । जस्तो ः देवता भइरहुन्जेल कपाल काट्नु हुँदैन, गणेशले सेतो जामा र भैरवले नीलो जामाबाहेक अर्को पोसाक लगाउनु हुँदैन, विद्यालय जाँदा पनि त्यही पोसाक लगाएर जानुपर्छ, जुठो खानु हुँदैन, खोला तर्नु हुँदैन, आफ्नोबाहेक अरूको घरमा रात काट्नु हुँदैन, भोज जानु हुँदैन, शरीरमा रगत आउने गरी घाउ–चोटपटक लगाउनु हुँदैन ।

एकपटक छनोट भइसकेपछि करिब १०–११ वर्षसम्म उनीहरू ‘देवता’ कै आसनमा विराजमान हुन्छन् । ‘देवता’ रहुन्जेल प्रत्येक वर्ष इन्द्रजात्राका तीन दिन रथयात्रा गराइन्छ । मानिसहरू उनीहरूलाई द्यः मय्जु वा द्यः भाजु भनी ढोग्न आउँछन् । पैसा चढाउँछन् । पूजा पनि गर्छन् । देवताकै रूपमा सम्मान गर्छन् ।

अनि देवताको आसनबाट झरिसकेपछि के हुन्छ ? दुई वर्षअघि मात्रै ‘देवता’ बाट निवृत्त भएका निवर्तमान गणेश संवेग शाक्य भन्छन्, ‘त्यसपछि त इजी लाइफमा जाने हो । देवता हुँदा नियममा बस्न गाह्रो छ । अहिले त्यस्तो छैन ।’

उनीसँगै निवृत्त भएका निवर्तमान भैरव रुजन शाक्य भने ‘देवता’ को आसनमा नरहेपछि लाइफ इजी भए पनि पाइरहेको सम्मान भने गुमेको महसुस गर्छन् । भन्छन्, ‘पहिले बाटामा हिँड्दा मानिसहरू हामीलाई पोसाकले नै चिन्दथे । हातमा पैसा राखेर ढोग्न आउँथे । छुट्टै पर्सनालिटी हुन्थ्यो । अहिले बाटो हिँड्दा कसैले चिन्दा पनि चिन्दैन, वास्ता पनि गर्दैन ।’

अहिले दुवै निवर्तमान ‘देवता’ घर–परिवार र टोल–छिमेकमा घुलमिल हुँदै सार्वजनिक जीवन जिउने प्रयासमा छन् । दुई वर्षअघिसम्म आजका दिन यी दुवै ‘देवता’ लाई रथयात्राको तयारीमा भ्याईनभ्याई भइरहन्थ्यो । यसपालि यी ‘देवता’ हरूले वसन्तपुरकै कुनै घरको आँखिझ्याल वा छतमा बसेर श्री कुमारीको रथयात्रा अवलोकन गर्नेछन्, सर्वसाधारणसरह ।

उनीहरूसँगै कुमारीको आसनमा पुगेकी निवर्तमान कुमारी मतिना शाक्य भने आजभन्दा ५ वर्षअघि नै ‘देवी’ आसनबाट निवृत्त भइसकेकी थिइन् । कुमारी रहुन्जेल उनी सधैं कुमारी घरमा थिइन् । त्यसैले सार्वजनिक जीवनमा आउन उनलाई अलिकति गाह्रो भएको थियो । काठमाडौंका टोलहरूको नामसमेत उनलाई थाहा थिएन । तर, परिवार, स्कुल र अन्य आफन्तको सहयोगले उनको त्यो अप्ठ्यारो लामो समय रहेन । अहिले उनी सामान्य भइसकिन् ।

संयोग नै भन्नुपर्छ, हालैको गुँला पर्वमा यी तीनै निवर्तमान देवीदेवता परम्परागत धाः बाजा र बाँसुरी बजाउँदै स्वयम्भू महाचैत्य परिक्रमा गर्दै गरेका भेटिए । प्रत्येक वर्ष श्रावण महिनाभरि उपत्यकाका बौद्ध नेवारहरू स्वयम्भू महाचैत्यलगायत विभिन्न बौद्ध स्मारक गई स्तोत्र पाठ गर्छन् । र, धाः बाजा बजाएर स्वयम्भू महाचैत्य परिक्रमा गर्छन्, जसलाई गुँला पर्व भनिन्छ । यस वर्ष गुँला पर्वमा यी तीनै जना निवर्तमान देवी–देवता आ–आफ्ना परम्परागत बहाःको बाजा खलःमा सम्मिलित भई स्वयम्भू महाचैत्य परिक्रमा गर्न भेला भएका थिए । मतिना बाँसुरीमा पोख्त थिइन् भने संवेग र रुजन धाः बाजामा निपुण थिए । तीनै जनाले आ–आफ्नै बहाःको गुठीले प्रदान गरेको प्रशिक्षणमा ती बाजा सिकेका थिए ।

संवेग त गितारमा पनि उतिकै सिपालु छन् । ‘देवता’ रहेकै बेला उनले घरमा गितार सिकेका थिए भने एकपटक सिटी सेन्टरमा भएको सांगीतिक कार्यक्रम पनि हेर्न पुगेका थिए । ‘देवता–देवी’ आसनबाट निवृत्त भई सार्वजनिक जीवनमा पदार्पण हुनेबित्तिकै यी तीनै जना सार्वजनिक क्रियाकलापमा पनि अभ्यस्त हुँदै छन् । उनीहरूको सहभागिताले सम्बन्धित बहाःको बाजा खलःको पनि शोभा बढेको बताउँछन् इतुम्बहालका अभियन्ता प्रतापमान शाक्य ।

यी निवर्तमान देवी–देवताको सवालमा एउटा साझा विषय के पनि भइदियो उनीहरू तीनै जना अहिले १७ वर्षका भए । तीनै जना १२ कक्षा पढिरहेका छन् । र, तीनै जनाको मूल विषय कम्प्युटर साइन्स हो ।

निवर्तमान गणेश संवेग शाक्यको भविष्यमा कम्प्युटर इन्जिनियर बन्ने लक्ष्य छ । निवर्तमान भैरव रुजन शाक्य ग्राफिक्स डिजाइनर बन्छु भन्छन् । निवर्तमान कुमारी मतिना शाक्य भने सबै क्षेत्रमा कम्प्युटर अनिवार्यजस्तै भइसकेकाले कम्प्युटर साइन्सलाई सीमित क्षेत्रमा राखेर नहेर्ने बताउँछिन् । कुमारीको आसनबाट झरिसक्दा पनि उनी अक्सर कुमारी घर पुगिरहेकै हुन्छिन् । सबै पूर्वकुमारीलाई कुमारी घरमा छोरीको रूपमा सम्मान दिइन्छ । चाडपर्वहरूमा पूर्वकुमारीलाई छोरीसरह नख्त्या बोलाउने गरिन्छ ।

हाल कुमारी घर रहेकी वर्तमान कुमारीसँग पनि निकै राम्रो घुलमिल भएकाले मतिना अक्सर उनीसँग खेल्नैका लागि कुमारी घर पुगिरहेकी हुन्छिन् । वर्तमान कुमारी मतिनालाई ‘द्यःतता (देवी दिदी)’ भनेर सम्बोधन गर्छिन् । हाल मतिना शाक्यसमेत गरी ९ जना पूर्वकुमारी जीवित छन् । पूर्वगणेश ७ जना र पूर्वभैरव ८ जना जीवित छन् । काठमाडौं महानगरपालिकाले जीवित पूर्वकुमारीलाई मासिक १५ हजार रुपैयाँ र जीवित पूर्वगणेश एवं पूर्वभैरवलाई मासिक १२ हजार रुपैयाँ प्रदान गर्दै आइरहेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७९ १०:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वर्षामासका देउडा गीत

नन्दकृष्ण जोशी

आदिम संस्कृति र मौलिक पहिचान भएको देउडाले सिंगो नेपाललाई सांगीतिक उज्यालो दिइरहेको छ, केवल काली–कर्णाली क्षेत्रलाई होइन । वर्षैभरि गाइने अनेक यामका देउडा गीत थुप्रै गायक–गायिकाले गाइरहेकै छन् । मैले २०३४ सालदेखि नै रेडियो नेपालमा देउडा गाउँदै र यसको प्रचार गर्दै आएको छु । अहिले त थुप्रै देउडा गायक–गायिकाको आगमन भइसकेको छ । खासमा सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशको सांस्कृतिक–सांगीतिक क्रान्ति देउडा गीतबाटै भएको हो । यसको परिणाम अहिले देउडा संगीत–संस्कृतिको धरातल अझै फराकिलो बन्दै छ ।

मूर्त–अमूर्त संस्कृतिसँग जोडिएको लोकविधा हो– देउडा । यसका धेरै भाका छन् । ऋतु परिवर्तनसँगै देउडाका धेरैथरी गीत गुन्जिन्छन् जनजनमा । साहित्यका सबै रस र संगीतका सबै राग देउडामा छन् । भूगोल, समाज र परिस्थिति अनुसार गीत र भाकाहरू जन्मिन्छन् । देउडासँगको मेरो ४५ वर्षे अनुभवले भन्छ– मार्मिक र ऐतिहासिक गीत कहिल्यै मर्दैनन् ।

...

आउनुस् अब वर्षामासमा गाइने केही देउडा गीतमाथि विमर्श गरौं । आकाशको कालो बादलबाट झरेको वर्षेझरीका गीत, धर्तीमा बग्दै गरेका नदी, गाड र झरनाको मीठो आवाजसँगै जन्मेका गीत वास्तवमा वर्खामासका गीत हुन् । रोपाइँ गर्दा, खेतमा साँउ हाल्दा (अनावश्यक झारपात उखेलेर फाल्ने चलन), गोठालो जाँदा, गाईबस्तु चराउँदा, बाढी–पहिरोले जनधन नोक्सानी गर्दा गाइने गीत नै खासमा बर्खायामका गीत हुन् ।

लेक्पानी बर्सन लाग्यो दाउरा वाल तारु ।

मन् अर्‍यै मन्दिरजसो जोवन राख्यै फारु ।।

पानी परेपछि जाडो हुन्छ, आगो बाल्न खोजे पनि भिजेका दाउरा बल्दैनन्, तर धैर्य गर्नुपर्छ । विपत्ति आउँछ जीवनमा, त्यस्तो बेला मनलाई मन्दिरजस्तो पवित्र राख्न सक्नुपर्छ, जोवन खेर फाल्नु हुन्न, फारु (बचाउनु) गर्नुपर्छ । अमरकोष ग्रन्थमा धेरै अर्थ लाग्ने शब्द उल्लेख गरेझैं देउडा गीतमा पनि बहुअर्थ लाग्छन् :

वरिषा मासको लाउन्या छिटुवाको जामा ।

तेरो रिथी मेरो कली काँग्यो भैंसी आमा ।।

सेतो कपडा छिपेर लगाउँछन् भने त्यसलाई छिटुवाको कपडा भनिन्छ । कुनै बेला हाटबाट हटारुहरू नुन, गुढ, तम्माखुसँगै छिटको कपडा ल्याउने गर्थे । वर्षामासमा पुरुषहरू त्यही कपडा लगाएर रोपाइँ गर्थे । गाईबस्तु चराउन जाँदा, भैंसी गोठालो लाग्दा लगाइने त्यो कपडा आजकाल उति देखिन्न । दूध दिने भएकीले भैंसीलाई आमा भनिएको हो । प्रेमिका या मन परेको मानिसलाई ‘कली’ भनिन्छ गीतमा । बाउरु गोठालोले भैंसीलाई सम्बोधन गर्दै तिम्री मालिक्नी, मेरी प्रियसी कहाँ गएकी होलिन् भन्दै प्रश्न गर्छन् । (यो गीत स्व. वीरेन्द्रबहादुर सिंहबाट सापट लिएको हो, जो भूपू मन्त्री हुनुहुन्थ्यो ।)

भाँड्खोलो बौलाउन लाग्यो साँघु छैन तर्न ।

वर्षामास चुइन्या घर पडा लाइग्या सर्न ।।

बझाङ तलकोटको भाँड्खोलो साउनमा बौलाएर आयो, तर साँघु छैन । कसरी तरेर काममा जाने ? स्लेटले छाएका घरका पडा (स्लेट) सरेर घरभित्र पानी चुहिइरहेको छ, लोग्ने मानिस घरमा छैन, महिलाले पाखो (छानो) मा जान मिल्दैन । अब के गर्ने भनी आफैंले प्रश्न गरी चित्त बुझाउने गीत हो यो ।

म पारी गै झान्या छिया निथ्रपानी निथ्र ।

म जसो दुखारी कोइनाई चौध अञ्चल भित्र ।।

काम गर्न खोलापारि जानुपर्ने, तर तर्नर् साधन छैन । घनघोर पानी परिरहेको छ, अब के गर्ने ? गीताङ्गी भगवान् इन्द्रलाई मनमनै पुकार्दै, ‘ए पानी ! अब निथ्र’ (कम हुनु) भनी विनय गर्छन् । तर, पनि पानी रोकिँदैन अनि आफूजस्तो दुखारी १४ अञ्चलभित्र कोही रहेनछन् भनी दुःख हुन्छन् ।

कर्णालीउदो लेदो बग्दो भेरी बग्दो फिन ।

बाल्कालैका बौला दुःख कैको खायाँ रिन ।।

वर्षा–हिउँद नभनी सधैं भारी बोकेर पेटभरि खान नपाइने, बालकालदेखि नै बौला (धेरै) दुःखले कहिल्यै छाडेन । हे

भगवान् ! पूर्वजन्ममा कसको रिन खाएको रहेछु भनी मनोभाव व्यक्त गरिएको छ यस गीतमा । साथै कर्णालीमा लेदो बगेर कैलालीको टीकापुर, भजनी, बर्दियाका नदी छेउछाउका मलिला धानका फाँटहरू पुरिदिएको छ, भेरीमा फिन बगेर वर्षामासमा पिउनयोग्य देखिँदैन भन्ने बहुअर्थ बोकेको गीत हो यो ।

स्याउली सोत्तर केइ पाइँदैन काट्याको वन पनि ।

मेरै जति मान्दो छ कि साई तम्रो मन पनि ।।

वर्षामासमा मल जम्मा गर्न स्याउली सोत्तर काटेर गोठमा राख्ने चलन छ । गाईबस्तुले गोब्य्राएपछि खेतीपातीका लागि राम्रो मल हुन्छ, तर सबैले स्याउला काटेर रूख नाङ्गो भइसके, अझै आजभोलि त कबुलियत वन, पालेका वनका कारण स्याउला काट्न पाइँदैन । वर्षामासमा कामको बोझ छ, तर समस्या झन् गाढा छ । ‘साई’ (प्रेमी) यस्तो बेला तिम्रो मन पनि मेरो जत्ति नै मायालु छ कि ? कामप्रति सचेत छ ? भनेर कविले गीतमा भावना पोखेका छन् ।

झुनझुन्या वरषु लाग्यो काट्या बाटो दर्की ।

यसाई दिन् गैझान्या हुन् कि आउन्या हुन् कि फर्की ।।

काटेको बाटामा पनि दर्केर आएको पानीले क्षति पुर्‍यायो । झुन्झुन् गरी आएको पानीले दुःख दियो । यस्तै दुःखका दिनहरू सम्झेर दिन बिताउनुपरेको छ । सुदिन आउलान् कि यस्तै दिनहरू बित्लान् ? गीतकार कल्पना गर्छन् ।

कान्या कुहिरो लोटी आयो भैंसी बान्दा बान्दा ।

जीउ झुराई माछीको काँडो साईको सुर्ता मान्दा ।।

वर्षामासको कुहिरोले जमिन पूरै ढाकेको छ । लेकमा चर्ने भैंसीलाई दाम्लोमा बाँध्न पनि गोठालोलाई कठिन भयो । यस्तो बेला साई (प्रियसी) को याद धेरै आयो । साईको यादले शरीर झुरेर (दुब्लाएर) माछाको काँडाजस्तै मसिनो भएको छ । वर्षाका कारण भेट गर्न पनि सकिँदैन भन्ने आशयको गीत हो यो ।

कालीको लड्कन्या माछो कर्णालीका भेल ।

को आयो बिरानु माइस मेरा हौस्या खेल ।।

महाकाली नदीमा रमाउने माछो कर्णाली नदी कसरी आइपुग्यो ? गीतकार प्रश्न गर्छन् । देउडा, गीत मात्रै होइन, पाइतालाप्रधान खेल पनि हो, जुन खेलमा हजारौ मन मिलेका हुन्छन् । यस्तो खेलमा बिरानो मान्छे कताबाट आयो ? गीतांगीको प्रश्न छ ।

साउनका अँध्यारी रात झुपुझुपु ब्याइझा ।

मेरी माया मान्या भया अब घर आइझा ।।

साउनको अँध्यारो रात देखेर किन हो कुन्नि निद्रा पनि लाग्दैन । झुपुझुपु (छिटोछिटो) ब्याइझा (उज्यालो हुनु) अर्थात् अन्धकार हटेर गइहाल, परदेसिएको श्रीमान् अब घर आइहाल भन्छ यो गीतले ।

माल हिउँ पर्वत कुहिरो कालो मेघ वर्षंदो ।

अब कहिले हुने होला दुःखी मन् अपुरो ।।

अग्ला डाँडामा र नदीका खोंचमा कुहिरोले नचुमी, कालो मेघले आकाश नढाकी पृथ्वीमा पानी पर्दैन । जति नै काम गरेपनि पहाडी खण्डमा खान पुग्दैन । गरिब झन् गरिबीको रेखामुनि पस्दै छन्, महँगी बढेको बढ्यै छ । यो मनको दर्द कसले सुनिदिने होला ? यस गीतमा एक गरिबको वेदना पोखिएको छ ।

...

देउडा गीत प्रकृति हो, संस्कृति हो र मान्छेको जिन्दगी हो । देउडा बन्न गीतका २ चरण हुनु आवश्यक छ । दुवै हरफमा १४ अक्षर हुनु आवश्यक छ । एकल वा दोकल व्यक्तिले गीतको शैलीमा भाका हाल्छन् भने त्यो मीठो गीत बन्छ । पाइताला मिलाएर, डेढी कदम उचालेर, कुममा कुम जोडी, हातमा हात मिलाई भाका (लय) अनुसार घुमीघुमी गीत गाइन्छ भने ती गीत त्यसबेला खेल (नृत्य) बन्छन्, जुन गीत सवाल जवाफमा आधारित हुन्छन् । गीतको गहिराइमा पुगेपछि समय बितेको थाहै हुँदैन । रात–दिन त्यही खेलमा घुमी–घुमी गाइराखेका हुन्छन् खेलाडी । त्यसबखत गीतमा हारजित हुन्छ । गीतमा मान–प्रतिष्ठा लुकेको हुन्छ । जितेको खेलाडीलाई रुपैयाँको र फूलको माला लगाइदिने चलन वर्तमानमा बढ्दै छ । देउडा सामान्य लोकशास्त्र होइन, यो अलिखित महाकाव्य पनि हो । केवल सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशको लोकसंगीतको चिनारी मात्रै नभई देशकै गौरवशाली सांस्कृतिक चिनारी हो देउडा ।

(संस्कृतिविद् जोशी देउडा लोकगायक हुन्)

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७९ १०:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×