पहाडलाई तनाव छ- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पहाडलाई तनाव छ

पहाडका मान्छे अरब, मलेसिया, कोरियातिर पुगेका छन् । सपना बोकेर हिँडेका जवानी बाकसमा फिर्छन् । यी कवितामा आवेग छन्, उत्तेजना छन् । राज्यमाथि प्रश्नैप्रश्न छन् ।
मुनाराज शेर्मा

युद्ध–कवि काङमाङ नरेश राईको कविता–किताब ‘तेप्लायु’ मा कविले योनिलाई मातृभूमिका रूपमा विम्बात्मक व्याख्या गरेका छन् । राई भाषामा तेप्लायुको अर्थ हुन्छ– योनि । कविले सृजनाको द्वारलाई साहित्यमा उपस्थित गराएका छन् । समसामयिक कविता, युद्ध कविता र असमानता अन्त्यको आन्दोलन गरी किताबमा कविता तीन खण्डमा बाँडिएका छन् ।

चराले गुँड छाडेझैं सन्तानले भूमि छाडेको पीडाको कथा छ, तेप्लायुमा । पहाडले प्रथम विश्वयुद्धदेखि नै वियोग सहेको छ । वियोगको यो व्यथा वर्तमानमा अझै पेचिलो बनेको छ । पहाडले विश्वलाई आदिवासी युवाको रगत समर्पण गरेको छ । पहाडका मान्छे वर्तमानमा तानिएर अरब, मलेसिया, कोरियासम्म पुगेका छन् । सपना बोकेर हिँडेको जवानी बाकसमा फिर्छन् । तनाव छ पहाडलाई । राज्यले सधैं छायामा राख्ने पहाडले देशलाई सुम्पिरहेको छ– रेमिट्यान्स । कवि यी तमाम पक्षमाथि कला र चेतले बोल्छन् । उनीसँग कवितामा आवेग छ, उत्तेजना छ । उनका कविताहरूले प्रश्नैप्रश्न गरेका छन् राज्यलाई ।

नरेश आफैं सेवानिवृत्त गोर्खा सेना हुन् । मृत्युछेउबाट फर्की आएकाहरूका भेट्रान गोर्खाका कथाहरू छन् संग्रहमा । युद्ध जित्न हिँडेका गोर्खाको जीवनगाथा लेखेका छन् उनले । पहाडले कति पीडा भोग्यो, त्यो वेदना उनका कवितामा आँसु भएर बगेको छ । आँसु बाबुआमाको सन्तानप्रतिको छ । पत्नीको पतिप्रतिको छ । युद्धमा छाडिएका जो कहिल्यै घर फर्किएनन्, तिनीहरूलाई पात्रका रूपमा लेखेका छन् कविले । सामाजिक पीडाको विषय लेखिएका छन् । युद्धमा गएकाहरू युद्धबाट त फर्किए, तर ती कहिल्यै घर फर्किएनन्, उनीहरूका नाममा कविता लेखेका छन् कविले । दोस्रो विश्वयुद्धबाट नफर्किएका अकलबहादुर राई, बाबुराजा लिम्बू, फक्ल्यान्ड युद्धबाट नफर्किएका वुद्धबहादुर लिम्बू... आदि छन् पात्रहरू ।

गोर्खालीलाई दिइएको असमान तलब, पेन्सन, भत्तालगायत विषय छन् कवितामा । गोर्खाको रगत, पसिना र बलिदानको मूल्य नेपाल सरकार वा बेलायतले सम्मानजनक पुर्ताल गर्नुपर्छ भन्छन् यी कविताले । असमानमा परेका सम्पूर्ण गोर्खाको माग त्यही हो ।

कविको प्रवृत्ति भनेकै युद्ध प्रभाव लेखेर युद्धका घाउको प्रक्षेपण गर्नु हो । खासगरी गोर्खाहरूले विश्वव्यापी रूपमा लडेको युद्धको इतिहासलाई उधिनेर प्रामाणिक युद्ध समयको काव्यिक प्रक्षेपण गर्नु उनको मूल उद्देश्य छ । दुई सय वर्षअघिदेखिको अनवरत युद्धले नेपालको मध्यपूर्व पहाडहरूमा कस्तो मानसिक, भौतिक, आर्थिक, सामरिक, सांस्कृतिक, पारिवारिक र राजनीतिक प्रभाव छोड्यो ती विषय कवितामा आएका छन् । कवि युद्ध इतिहासको पुनर्लेखन चाहन्छन् । खासमा योद्धाहरूको इतिहास देशले लेखेन, तसर्थ लेखिनुपर्छ भन्छन् । उनको जिकिर छ, ‘योद्धा बन्नु रहर थिएन जब्बर शासकीय बाध्यता थियो ।’ त्यो बाध्यता अब संस्कार बन्यो । अप्रिय वस्तु र विचार पनि किन कालान्तरमा अपनाइरहनुपर्छ, उनी विमर्श गर्छन् ।

कवि इतिहासकै गर्वमा छिरेर त्यो उधिन्छन् र गर्जिन्छन् । उनको प्रश्न छ– हामी भाडाको सिपाही भैजानुअघिको यो माटालाई दुत्कार्नेहरू को हुन् ? जो अघोर राष्ट्रवादी खोलमा देशलाई पानजसरी चपाएर थुकिरहेका छन् र असली लोकतन्त्र भुलेर सयौं श्रीपेच पहिरेर हिँडिरहेका छन् । किताबमा गोर्खाहरूले भोगेको विछोडको पीडा ज्यादा छ । सन्तानसित छुट्टिने व्यथा यद्यपि झन् जटिल बनेको छ ।

किरात राईहरूको मुन्दुमी सभ्यताको पृष्ठपोषण उनको काव्यिक वैचारिकी हो । उनका समसामयिक खण्डका कवितामा मुन्दुमलाई नजिकबाटै अध्ययन गरिएको छ । उनी युद्ध कवि मात्रै होइनन्, संस्कृति कविसमेत हुन् । उनी पुर्खाको नासो– संस्कृति नभत्काई, नबिगारी संरक्षण गर्नुपर्ने विचार राख्छन् । ग्रामीण समाज पोस्टमोर्डन र विकासे भएकामा चिन्ता छ कविलाई ।

नेपाल देश बहुल सांस्कृतिक छ भन्ने चिन्तनलाई प्रमाणित गर्ने किराती मिथकीय काव्य हो– तेप्लायु । राज्यको सौहार्द, समृद्ध, बहुभाषिक र निरपेक्ष समयको केन्द्रमा उभिएको काव्य हो– तेप्लायु । पहिचान प्राप्ति आन्दोलनको विषयमा कविताले आन्दोलन नै गरेको छ । यो आख्यानात्मक, घटनात्मक, विम्बात्मक र मिथकीय रसहरूले भरिएको किताब हो ।

कवि कवितामा आमासँग ज्यादा खेल्छन् । आमा सृष्टि, जन्मभूमि, गाउँ, देश, ममता, आश्रय घर र भर सबै हो भन्छन् उनी । आमा–वियोगको व्यथा सर्वाधिक पीडाले भनिएको छ किताबमा । उनका केही युद्ध कविता पढ्दा फुटनोट हेरेर इतिहास बुझ्नपर्ने हुन्छ ।

युद्धमा हिँडेको सिपाही र उसकी प्रेमिकाको कारुणिक संवाद र दृश्यले जोसुकैको हृदय काँप्छ । युद्ध न्युरोनहरूको विन्यास गरेर पात्रलाई उभ्याउँछन् कवि र शासकहरूलाई प्रश्न गर्छन् । युद्ध कति त्रासद छ, कविताले भन्छ । ‘तेप्लायु’ विश्वले भोगेको एक युद्धको अनुहार पनि हो, जो हाम्रो अँध्यारो चेहरा पनि हो ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७९ ०९:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘शब्दकोश मौलिक सृजना होइन’

कान्तिपुर संवाददाता

विद्यालय तहदेखि विश्वविद्यालयसम्म ‘गौतमको अंग्रेजी व्याकरण’ का ख्यातिले चिनिएका चूडामणि गौतमले व्याकरण, हिज्जे, शब्दकोशसहितका १ सयभन्दा बढी किताब लेखेका छन् ।

तेह्रथुमको खाम्लालुङ (हाल आठराई) मा जन्म भई विराटनगर हुँदै काठमाडौंमा भाषा–व्याकरण तथा वर्णविन्यासको मानकीकरणमा लागिपरेका अभियन्ता गौतमले हालै प्रकाशनमा ल्याएको ‘बृहत्तर नेपाली शब्दकोश’ लाई भाषाविज्ञानका जानकारले ‘शुद्ध र सही वर्णविन्यासको अमूल्य उपहार’ मानेका छन् । करिब ८७ हजार शब्दको प्रविष्टिसहित आएको शब्दकोशलाई भाषाविद् शरच्चन्द्र वस्तीले ‘यो कोष नेपाली भाषालाई वर्णविन्यासका विकृतिको आत्मघाती अराजकताबाट मुक्त गराउने बृहत्तर संकल्प र सामर्थ्यले ओतप्रोत’ भनेर सराहना गरेका छन् । नेपाली भाषाको मानकीकरण, शब्द र विशेषणको सामयिकीकरण तथा शब्दकोश बनाउने होडबारे ७९ वर्षीय भाषा–व्याकरणविद् गौतमसँग वार्ता :

हामीकहाँ विद्वान्–अन्वेषकहरू शब्दकोश लेखन र प्रकाशनको होडमा लाग्नुभएको छ । तपाईंका बुझाइमा यो कत्तिको सृजनात्मक कर्म हो ?

शब्दकोश सृजनात्मक काम होइन । किनभने जसले सुरुमा कोश लेख्न सुरु गरे, त्यसमै परिमार्जन र शब्द थप गरिने काम हुँदै आएको हो । यो आफ्नो मौलिक रचना होइन । तर, के भने समाजमा बोलिने र जनजिब्रोमा रहेका शब्दहरूको संकलन, तुलना, विश्लेषण यसमा हुन्छ ।

आ–आफ्नो सोख, साधना र रुचिमा शब्दकोश निस्किने गरेको देखिन्छ । प्रज्ञा प्रतिष्ठानकै कोषमा समेत विवाद/विरोध कायमै छ । यस्तो कोष वा शब्दमा मानकीकरण भन्ने पक्ष रहन्न ?

मानकीकरण हुन्छ नि । भाषाको एकरूपताका पक्षमा विचार्दा, विगतमा हाम्रा स्वनामधन्य विद्वान्–विदुषीले के–कस्ता भाषा, कुन सन्दर्भमा प्रयोग गरेका थिए, कुन शब्दमा अर्थ–बुझाइ पहिल्याएका थिए त्यो पनि हेर्नुपर्छ । विगतमा मानकीकरणको केही प्रयास पनि भएको छ । तर, वर्णविन्यासमा विकृति भित्र्याउने काम भएपछि (२०१९ पछि) मानकीकरणका सबै प्रयत्न खेर जान थाले । वर्णलाई संयुक्त रूपमा नलेखेर खुट्टा काट्ने पद्धति सुरु गर्ने, सग्लो शब्द वा संयुक्त रूपको शब्दमाथि जे–जसरी परीक्षण हुन थाल्यो, त्यसले धेरै कुरा बिगारेको छ । ‘विद्या’ लेख्नुपर्दा ‘विद्या’ लेखिने अवस्था त्यति सजिलो र सहज हुँदै होइन ।

यसरी शब्द वा व्याख्याको उपयोग गर्दा सामयिक राजनीति, समाज र परिवर्तनलाई आत्मसात् गरिन्न र ? जस्तो अहिले नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको शब्दकोशमा समेटिएका केही शब्दावलीले जातीय/वर्गीय अपमान र विभेद गरेको देखाउँछ नि ?

यसरी एकमुस्ट रूपमा हेरेफेर गर्ने हो भने शब्द र भावको मूल थाहा हुँदैन । यसो गरियो भने सबै जातजाति एकै भए, एउटै भए । तर, ‘दलित’ शब्दावलीकै उपयोगको कुरा गर्दा उनीहरू आफैंले ‘दलित’ नभनेर अरू कुनै साझा र चित्तबुझ्दो शब्दको थालनी गरे हुन्थ्यो । यहाँ सिधै दलित आयोग भनेर राज्यले विभेदीकरण गरेको अवस्था छ । बुझाइमा अनर्थ मात्रै खोजिएर बढी समस्या भएको हो । जस्तो, विश्वकर्मा भनेका प्रसिद्ध देवता हुन् निर्माण र सृजनाका । तर, सामयिकता समात्ने पक्षमा कुरा गर्दा अहिलेको कानुन र नियमले गरेको व्याख्या अनुसार शब्दको पारिभाषिक रूप दिनुपर्दा यस्तो कानुन/ऐनलाई आधार मानेर मात्रै भन्नुपर्छ, लेख्नुपर्छ । मैले यसै गरेको छु ।

आफ्नो बृहत्तर शब्दकोशलाई कसरी चिनाउन–अर्थ्याउन चाहनुहुन्छ ?

वर्णविन्यासमा भित्र्याइएका सम्पूर्ण विकृतिबाट मुक्त, शिष्ट परम्परा तथा स्वनामधन्य साहित्यकारको प्रयोगमा आधारित तथा धेरै राष्ट्रभाषाका शब्द प्रविष्ट भएकाले समावेशी र सच्चा अर्थमा मानक कोषका रूपमा बृहत्तर शब्दकोश तयार गरेको हुँ । मैले ११ वर्षको आफ्नो तन्मयता र साधना यस कोषमा लगाएको छु, जहाँ करिब ८७ हजार शब्द, ६ सय १२ उखान र ७ सय २४ टुक्का प्रविष्ट छन् ।

यो दाबी त तपाईंले गर्ने/भन्ने कुरा भयो । शब्दकोशजस्ता काममा मानकीकरण स्थापित गर्ने वा तपार्इंको कामलाई स्तर निर्धारण गरिदिने कसले ?

यो मूल्यांकन सरकारी तवरबाट हुने कुरा होइन, फेरि सरकारी हैसियत र तरिकालाई म मान्दिनँ पनि । यसको मूल्यांकन त सच्चा नेपाली भाषा प्रयोगकर्ता र भाषा बचाउ अभियन्ताहरूले गरिदिने कुरा हो । भाषा र शब्द मानकीकरण जबरजस्ती लादिने कुरा होइन, यो स्वतःस्फूर्त हुनुपर्छ । मैले यही आधारलाई समाएको छु । मलाई लागेको के हो भने नेपाली साहित्य र वाङ्मयमा रहेका, विशिष्ट परम्पराबाट स्थापित शब्दहरू नेपाली शब्दकोशहरूमा भेटिन छाडेका छन् । यसले भाषा प्रयोगकर्तामाझ ठूलो अन्योल र निराशा पैदा भएको छ । यही निराशालाई आशामा बदल्न बृहत्तर नेपाली शब्दकोश तयार गरेको हुँ ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७९ ०९:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×