एक्लै, सिर्फ एक्लै- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

एक्लै, सिर्फ एक्लै

मेरो पहिलो र अन्तिम प्रेम म आफैं हुँ । स्व–प्रेम गर्नु स्वार्थी हुनु हो भने सायद म दुनियाँकै सबैभन्दा स्वार्थी स्वास्नीमान्छे हुँ । ऐकान्तिकताप्रति हुरूक्क हुँदा र आफैंसित बढी रमाउने स्वभावले पटकपटक कैयन् मित्रता धरापमा परेको अनुभव छ मसित । प्रेम त झन् आईसीयूमै पुगेर फर्केको छ ।
सरस्वती प्रतीक्षा

कफी सपको एक कुनामा एक जना मान्छे बसिरहेका छन् । न उनी मोबाइल चलाइरहेका छन्, न ल्यापटपमा छन् । मनोरोगीझैं बसेर केवल कफी मात्र पिइरहेका छन् ।’ ‘द वाल स्ट्रेट’ का खेलकुद स्तम्भकार जेसन गेले सन् २०१५ मा गरेको यो ट्वीट तत्कालीन समयमा निकै विवादास्पद बन्न पुग्यो । कुनै पनि ग्याजेटबिना आफैंसित रमाएर बसिरहेको मान्छेलाई मनोरोगीको दर्जा दिनु आफैंमा कति उदेकलाग्दो विषय हो ? अहिलेका अधिकांश मान्छे यही उदेकको साइबर गुफामा कैद छन् ।

मान्छे स्वयंलाई भुल्न कतै न कतै अल्झिरहेको छ । जब ऊ केवल आफैंसित हुन्छ, तब जेसन गेजस्ताहरूको नजरमा ऊ असामान्य र मनोरोगी देखिन्छ । यहाँ स्वाभाविक हुनु सबैभन्दा अस्वाभाविक लाग्छ र अस्वाभाविक हुनुचाहिँ स्वाभाविक लाग्छ ।

‘आइडेन्टिटी’ नामक छोटो फिल्ममा पनि यही भावको चित्रण गरिएको छ । घरभित्र होस् वा बाहिर सबै मान्छे मकुन्डो लगाएर हिँड्छन् । मकुन्डोधारीहरू थरीथरी रङको मकुन्डोमा छन्– कोही सेतो, कोही रातो, कोही कालो, कोही पहेलो, कोही नीलो । बाटामा जताततै मकुन्डो लगाएका मान्छेको आवतजावत छ । यस्तोमा एक दिन एउटी युवती मकुन्डो नलगाईकन बाहिर निस्कन्छे । मकुन्डो पहिरिएका सबै मान्छे उसलाई आश्चर्य मान्दै फर्कीफर्की हेर्छन् । मकुन्डोधारीको जमातबीच मकुन्डो नलगाउने प्राकृत मान्छे अप्राकृतिक र असामान्य लाग्छ ।

आफू आफैंसित रहन सक्नु सबैभन्दा सजिलो विषय हो किनभने अरूको साथ अरूको अनुकूलतामा मात्रै प्राप्य हुन्छ । आफ्नो साथ भने आफूलाई सधैं प्राप्य हुन्छ । मान्छे प्राप्यभन्दा अप्राप्य कुराको पछाडि दौडिरहेको छ । एकै छिन केही नगरी आफू आफैंसित बस्दा मान्छे बोर हुन थालिहाल्छ र साथमा कोही न कोही वा केही न केही खोज्न सुरु गर्छ ।

केही अपवाद छोडेर अहिलेको जमानाका मान्छे एकान्तसित निकै भयभीत देखिन्छन् । आफूले आफैंसित समय बिताउन सकिरहेका छैनन् । एक्लो हुँदा त एक्लो हुने नै भए, आत्तिने नै भए । एक्लो नहुँदाको बखत पनि कतै एक्लो हुन्छु कि म भन्ने डरले एन्जाइटी बढेर मोनोफोबिया रोगको सिकार भइरहेका छन् मान्छेहरू ।

कोरोना भाइरसका कारण जब संसार ठप्प भयो, मान्छेका गतिहरूमा पनि ब्रेक लाग्यो । आफू आफैंसित रमाउन सक्नेहरूबाहेक अन्य धेरै मान्छे डिप्रेसन र एन्जाइटीको सिकार भए । विश्वमा आतंक मच्चाइरहेको रोगले भन्दा आफ्नै मनको रोगले धेरै मान्छे संक्रमित हुन पुगे ।

मी टाइम अर्थात् स्व–समय

सबै बच्चालाई अरू केही ज्ञानको प्याला पिलाउनु अघि एउटा ज्ञानको प्याला अवश्य पिलाइन्छ, त्यो हो, ‘मानिस सामाजिक प्राणी हो । त्यसैले समाजमा मिलेर बस्नुपर्छ, रमाउनुपर्छ ।’ हरेक बाबुआमालाई अन्तरमुखी स्वभावको बच्चाभन्दा बहिरमुखी स्वभावको बच्चा मन पर्छ किनभने उसले सबैको मन जितिरहेको हुन्छ । एकलकाटे बच्चाहरूलाई यसरी व्यवहार गरिन्छ, मानौं ती मनोरोगी हुन् ।

पहिलेपहिलेका बच्चाहरू सामाजिकताको खोजीमा स्कुलबाट फर्कनासाथ फुत्त झोला फ्याँकेर वरपरका बच्चाहरूसित खेल्न दौडन्थे । अहिलेका बच्चाहरू सामाजिकताको खोजीमा स्कुल युनिफर्म खोल्नासाथ मोबाइल वा ट्याबमा झुन्डिन्छन् । मोबाइल खेलकै माध्यमबाट एउटा महादेशको बच्चा अर्को महादेशको बच्चासित साथी भइरहेको हुन्छ । खाना खाँदा, खाजा खाँदा, खेल्दा, कतै यात्रा गर्दा जहीँतहीँ ऊ कसै न कसैसित जोडिइरहेको हुन्छ । अरू त अरू शौचालय जाँदा पनि आजकलका मानिस मोबाइल नै चलाइरहेका हुन्छन् र शौचकर्म गर्दा पनि कोही न कोही यो वा त्यो रूपमा साथमा हुन्छ । सम्पूर्णतः एक्लो त ऊ हुँदै हुँदैन ।

मान्छे अवश्य सामाजिक प्राणी हो, तर सामाजिकताको ट्याबलेटले मात्रै ऊ सम्पूर्ण रूपमा स्वस्थ हुन्छ भन्ने सोच्नु गलत हुन्छ । उसलाई निरोगी हुन निजी, नितान्त निजी टाइपका ट्याबलेटको पनि जरुरत पर्छ । निजी ट्याबलेट केहीले बन्छ भने त्यो केवल एकान्तको अभ्यासले मात्रै बन्छ ।

एकान्तप्रेमी हुनुको अर्थ नचाहेर एक्लो हुनु भन्ने होइन । एक्लोपन वा लोन्लिनेस त झन् हुँदै होइन । एक्लोपन भौतिकीभन्दा पनि भावको अर्को रूप हो । यसलाई बरु ऐकान्तिकतासित जोडेर हेर्न सकिन्छ ।

एक्लो त मान्छे भीडमा रहँदा पनि हुन्छ । साथीभाइसितको जमघटमा रमाइरहँदा पनि एक्लो हुन सक्छ । कतै समूहमा घुम्न जाँदा पनि एक्लो हुन सक्छ । एकान्तमा एक्लै बस्दा भने कोही एक्लो नहुन सक्छ ।

जिन्दगीलाई इन्जोय गर्नु छ भने सबैभन्दा पहिले आफ्नो एक्लोपनलाई इन्जोय गर्न जान्नुपर्छ । जिन्दगीमा रमाउनु छ भने सबैभन्दा पहिले आफू आफैंसँग रमाउन सिक्नुपर्छ । भनिन्छ, आफ्नो आफूसित जस्तो सम्बन्ध छ, अरूसित पनि त्यस्तै सम्बन्ध हुन्छ ।

कोही मान्छे अरू मान्छेहरूसित एकदमै रिसाइरहेको छ भने बुझ्नुपर्छ, त्यो मान्छे सबैभन्दा बढी आफैंसित रिसाइरहेको छ । कोही मान्छे अरूहरूसित एकदमै झगडा गरिरहन्छ भने बुझ्नुपर्छ, त्यो मान्छे सबैभन्दा बढी आफैंसित झगडा गरिरहेको छ । कोही मान्छे अरूहरूसित एकदमै खुसी भइरहन्छ भने बुझ्नुपर्छ, त्यो मान्छे आफैंसित एकदमै खुसी छ ।

एक्लो हुँदा नि रमाउनुको अर्थ कोही कसैसित बोल्दै नबोल्नु, सेयर नै नगर्नु वा सगोलमा बस्दै नबस्नु भन्ने होइन । केही समय आफू केवल आफूसित मात्र हुनु भन्ने हो । एक्लो हुनु भनेको आफूलाई अवलोकन गर्नु वा ध्यान गर्नु मात्र पनि होइन । दृश्य जेसुकै होस्, द्रष्टा र दृष्टि आफ्नो हुनु हो ।

यस सन्दर्भमा पश्चिमतिर अहिले एउटा शब्द चलनमा छ, जुन शब्दकोशमा छैन तर मान्छेहरूले प्रयोग गरिरहेका छन् । फ्रान्चेस्का स्पेक्टरले सर्वप्रथम प्रयोग गरेको उक्त शब्द हो– अलोनमेन्ट । आफूले आफैंलाई गुणात्मक समय दिने सन्दर्भमा उक्त शब्दको प्रयोग भएको पाइन्छ । अलोनमेन्ट अँगाल्न एक्लोपनलाई अँगाल्नु जरुरी छ, तर यो एक्लोपनलाई जीवनमा कोही हुनु र नहुनुले खासै अर्थ राख्दैन । कसैसित प्रेममा वा विवाहमा रहँदा पनि तपाईं अलोनमेन्टमा रमाउन सक्नुहुन्छ । तपाईं ‘अलोन सिंगल’ रहने वा ‘अलोन टुगेदर’– त्यो तपाईंको आफ्नै रोजाइमा भर पर्छ ।

अलोनमेन्टमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विषय हो– मी टाइम अर्थात् स्व–समय । आफूले आफैंलाई दिने समय । आफूले आफैंलाई समय नदिँदासम्म आफ्नो आफैंभित्रको वास्तविक उज्यालोको पहिचान हुन सक्दैन । स्व–समयको अर्थ नै स्व–उत्खनन हो, स्व–प्रज्वलन हो ।

पश्चिममा अलोनमेन्टप्रेमीहरूले मी टाइमको कुरा गरिरहँदा पूर्वमा आजभन्दा पच्चीस सय वर्षअघि नै दार्शनिक बुद्घले सो सम्बन्धमा महान् वाणी बोलिसकेका थिए । महानिर्वाण प्रस्थानका क्रममा चिन्तित भएर जब उनका प्रिय शिष्य आनन्दले प्रश्न गर्छन्, ‘तपाईं नै नरहेपछि अब यो संसारमा हामीलाई सत्यको बाटो कसले देखाउँछ ?’ तब बुद्घले भन्छन्, ‘अप्प दीपो भवः’ अर्थात् आफ्नो दीप आफैं बन । उनको यो सर्वाधिक चर्चित सूत्रवाक्यले कसैको बैसाखीबिनै जीवनमा वास्तविक उज्यालोको खोज गर्न अभिप्रेरित गर्छ । जसरी हर पत्थरभित्र आगो लुकेको हुन्छ, त्यसरी नै हर मान्छेभित्र पनि आगो लुकेको हुन्छ, प्रज्वलन लुकेको हुन्छ । आफैंभित्रको आगो जसले उत्खनन गर्न जान्यो, उसले अँध्यारोमा कहिल्यै भौंतारिनु पर्दैन ।

एकान्तको अभ्यास

मान्छे जन्मँदा एक्लै जन्मन्छ, मर्दा एक्लै मर्छ । जुम्ल्याहा, तिम्ल्याहा जन्मे पनि वा सामूहिक नरसंहारमा परेर मरे पनि हरेक मान्छेको जन्म–मृत्युको अनुभूति एक्लो हुन्छ ।

जन्मदेखि मृत्युसम्मको अन्तरालमा कोही कसैको साथमा निरन्तर रहन्छ भने त्यो केवल आफू आफैंसँग मात्र रहन्छ । आफैंले आफैंलाई दिने साथबाहेक अरू सबैको साथ कुनै निश्चित समय वा कालखण्डका लागि मात्र हुन्छ ।

रवीन्द्रनाथ टैगोरको प्रसिद्घ बङ्गाली गीत ‘एकला चलो रे’ ले पनि मान्छेलाई एक्लै हिँड्न प्रेरित गर्छ । कवि दिनेश अधिकारीको बहुचर्चित कविता ‘एक्लै हिँड्दाको आनन्द’ मा पनि एक्लै हिँड्दाको सुखद अनुभूतिलाई बडो मीठोसित अभिव्यक्त गरिएको छ । यो कविता मान्छेको आफैंसितको सम्बन्धसित जोडिएको दार्शनिक कविता हो, जसले भन्छ– एक्लै हिँड्नुको आनन्द तिमीसित हिँड्दा हुँदो रहेनछ ।

अतीतकालका ऋषिमुनिहरू निर्जन गुफा, जंगल वा हिमप्रदेशमा एकान्तको खोजीमा जाने गर्थे । त्योबेला एकान्तको खोजी साधनाका लागि हुन्थ्यो । जब मानिसको सम्पूर्ण चेतना र मन शून्य हुन्छ, तब जीवन–सत्यको बोध हुन्छ । बुद्घको महाभिनिष्क्रमण सम्पूर्णतः एक्लो भई सत्यको खोजयात्रा थियो ।

प्रसिद्घ दार्शनिक जिन ज्याक रुसोका अनुसार, मानिस स्वतन्त्र जन्मिन्छ, तर सर्वत्र साङ्लाले बाँधिन्छ । यो स्वतन्त्रताको अन्तर्सम्बन्ध मान्छेको एक्लो अवस्थासित छ । मान्छे स्वतन्त्र भएर एक्लो जन्मन्छ र एक्लो भएरै स्वतन्त्र हुन्छ । जन्मेपछि मान्छे मानिसको सभ्यताद्वारा आविष्कृत पारिवारिक र सामाजिक बन्धनमा पर्छ । अधिकार र कर्तव्यका, धर्म र आस्थाका, राजनीतिक वर्चस्व र स्वार्थप्रेरित युद्घ–महायुद्घका चपेटामा पर्न अभिशप्त हुन्छ । यी अवस्थामा बुद्घजनहरू बहुजनका हितार्थ एकान्तको साधना गरी सत्य खोज्छन्, सामान्य जनहरू वैयक्तिक शान्ति खोज्छन् ।

यस अर्थमा स्वतन्त्रता र ऐकान्तिकताका पनि दुई स्वरूप हुन्छ भन्न सकिन्छ । पहिलो व्यक्तिगत (निजी) आवश्यकतायुक्त हुन्छ भने दोस्रो वैश्विक (सार्वजनिक) मानवीय धर्मयुक्त हुन्छ ।

हामीकहाँ एउटा सामान्य, तर घतलाग्दो उखान छ– ‘काम गर्नका गाह्रोले जोगी भयो, जोगी भएको भोलिपल्टदेखि भोकै पर्‍यो ।’ हुन पनि एकान्तमा जाने अधिकांशको अवस्था यस्तै छ । कोही घरपरिवारको समस्यासित भागेर एकान्त खोज्छन्, कोही अन्य भावनात्मक वा सामाजिक समस्यासित भागेर एकान्त खोज्न पुग्छन् ।

दुःख र समस्याहरूदेखि भागेर एकान्त खोज्नेहरूले एकान्त फेला पार्दैनन्, ती एकान्तमा पनि समस्याग्रस्त भइरहन्छन् । जीवनमा मानिसले एकान्त खोज्नु र एकान्तमा भाग्नु अलग विषय हुन् । यी अलग मात्र होइनन्, विपरीत विषय पनि हुन् ।

निर्जन, एकलास, एक्लो स्थान वा अनुभूति ऊर्जा समाप्तिको अवस्था होइन, ऊर्जा वृद्घिको अवस्था हो ।

सिद्घार्थले एकान्तमा बुद्घत्व फेला पारे । न्युटनले एकान्तमा गुरुत्वाकर्षको सिद्घान्त फेला पारे । आइन्सटाइनले एकान्तमा सापेक्षतावादको सिद्घान्त फेला पारे । महान् साहित्यकार र कलाकारहरू एकान्तमा साधना गरेर महान् साहित्य र कला जन्माउँछन् । विचारकहरू विचार जन्माउँछन् । वैज्ञानिकहरू जीवन जगत्को सिद्घान्त जन्माउँछन् ।

सन् १९२९ मा भर्जिनिया उल्फले लेखेको चर्चित निबन्ध ‘अ रुम अफ वन्स ओन’ ले पनि ऐकान्तिकताको पक्षमा बोल्छ । उनी भन्छिन्, ‘यदि आख्यान लेख्नु छ भने एउटी महिलासित पैसा र आफ्नो छुट्टै कोठा हुन जरुरी छ ।’ उनको भनाइअनुसार, महिलाहरू क्षमता नभएर भन्दा पनि स्वयंका निम्ति एकान्तको अभावका कारण लेख्न सकिरहेका छैनन् ।

एकान्तिकता आफ से आफ हुने कुरा होइन, यो त निर्माण गर्ने कुरा हो । एउटी महिलाका निम्ति ऐकान्तिकताको निर्माण गर्न आजभन्दा लगभग १०० वर्षअघि भर्जिनियाको पालामा जति कठिन थियो, अहिले पनि उत्तिकै कठिन छ ।

गहिरिएर हेर्‍यौं भने हरेक धर्मका प्रवर्तक पुरुष छन् । इस्लाम धर्मका प्रवर्तक पैगम्बर मोहम्मद, जैन धर्मका प्रवर्तक महावीर, बुद्घ धर्मका प्रवर्तक गौतम बुद्घ, शिख धर्मका प्रवर्तक गुरु नानक, इसाई धर्मका प्रवर्तक जिसस क्राइस्ट । भलै हिन्दु धर्ममा देवताभन्दा देवीहरूको संख्या धेरै होला, तर हरेक धर्मका प्रवर्तक पुरुष हुनुका पछाडि पनि ज्ञानको खोजीमा निस्कन र एकान्तको अभ्यास गर्नबाट समाज र परिवारले महिलालाई लगाउने अंकुशलाई मान्न सकिन्छ । मानिस पहिले आफ्ना लागि बाँच्छ, त्यसपछि क्षमताअनुसार समाज, देश र विश्वका लागि । ऊ बाँच्दा उसले एकान्तिकताको कति सफल सदुपयोग गर्न सकेको छ ? त्यसले उसको व्यक्तिगत क्षमता, सफलता, असफलता र उपलब्धिलाई दर्साउँछ ।

समकालीन विश्वको सबभन्दा ठूलो त्रासदी एकान्त क्षय (डिस्ट्रक्सन अफ अलोनमेन्ट) हो । आज विश्वका करोडौं मान्छे डिप्रेसनको सिकार, मनोरोगी बन्नुको कारण एकान्त क्षय हो । मनोवैज्ञानिक मनोचिकित्सकहरूले यस्ताखाले दीर्घरोगीहरूको उपचार गर्दा घरपरिवार, साथीभाइलाई भन्दा बढी आफूले आफैंलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने र स्वयंलाई माया गर्नुपर्नेमा जोड दिइरहेका छन् । योग र ध्यानको महत्त्व दिनानुदिन बढ्दै जानुका पछाडि पनि स्वयंले स्वयंलाई प्राथमिकतामा राखेर समय दिनुपर्ने मान्यताको ठूलो भूमिका छ ।

सर्भिसिङ गरेन भने समस्या आउँछ भनेर हामी बेलाबेला हाम्रा गाडी, बाइक, स्कुटरहरू सर्भिसिङ गर्छौं । चार्ज नगर्दा मोबाइल चल्दैन भनेर हर दिन मोबाइल चार्ज गर्छौं । यस्तोमा आफ्नो अवस्था ठीकठाक छ कि छैन भनेर जाँच गर्न मान्छेले बेलाबेला एकान्तमा बस्ने, मनन गर्ने अभ्यास गर्न अत्यन्त जरुरी छ । बेलाबेला चुपचाप बसेर आफैंलाई रिचार्ज गर्न आवश्यक छ ।

कसै–कसैलाई लाग्दो हो, विकेन्डमा साथीहरूसित बसेर खाँदा–पिउँदा, रमाइलो गर्दा मान्छे रिचार्ज भइहाल्छ नि ! यो त रिचार्जको अल्पकालीन उपाय मात्रै हो । खुसीको अस्थायी सर्टकट बाटो । वास्तविक खुसी त केवल आफू आफैंसित खुसी हुन सक्दाको क्षणमा प्राप्त हुन्छ । वास्तविक आनन्द त आफू आफ्नो साथमा रमाउन सक्दाको क्षणमा मात्र उपलब्ध हुन्छ ।

अलोनमेन्ट र सम्बन्धहरू

दार्शनिक रूपमा भन्नुपर्दा अलोनमेन्ट र सम्बन्धहरू एउटै दिशामा हिँड्नुपर्ने हो, तर व्यवहारमा यी त्यति सजिलै एकै दिशामा हिँड्न रुचाउँदैनन् । दैनन्दिन जिन्दगीमा अलोनमेन्टको अभ्यास गर्न त्यति सजिलोचाहिँ छैन, जति हामी सोच्छौं ।

किशोरावस्थादेखि नै मेरो सपनाको घर जहिले पनि घना जङ्गलबीचको एकतले घर हो । व्यावहारिक रूपमा जङ्गलबीचको घर त्यति सम्भव नभए पनि कम्तीमा आफ्नो घर ५,७ वटा रूखहरूले घेरिएको होस् र आँखा खुल्नासाथ रूखहरू देख्न पाइयोस् भन्ने लाग्थ्यो । घरअगाडि हुर्किरहेको एउटा कपूर र केही थान धुपीका रूखहरूले सपनाको घरमा नभए पनि अलिअलि सपनाको घरको नजिक–नजिक छु भन्ने एहेसासचाहिँ दिन्छ ।

सोचिल्याउँदा एकान्तप्रेमी त म पहिलेदेखि नै थिएँ । अहिले झन् धेरै एकान्तप्रेमी भएकी छु । अतिशय निर्जन ठाउँमा दशकौंदेखि सम्पूर्णतः एक्लै रमाइरहेकी ‘अ बुक अफ साइलेन्स’ की लेखक सारा मेटल्यान्डले जस्तो ‘अफ द बिट’ जिन्दगी बाँच्ने सपनाले समेत चिमोट्छ कहिलेकाहीँ त । लेखक हुनुको अर्थमा अरूलाई भन्दा बढी एकान्तको अभ्यास गर्ने छुट मसित जरुर छ । लेख्नका लागि प्राप्त हुने एकान्त र स्वयंसित इन्जोय गर्न प्राप्त हुने एकान्त एकैखाले भने हुँदैन ।

दिनमा कम्तीमा एक, दुई घण्टा आफू आफैंसित मात्रै हुन सकिनँ भने मलाई निस्सासिएको महसुस हुन्छ । लगातार लामो समय आफ्नै छोरा वा एकदमै मिल्ने साथीसित बस्नु पर्‍यो भने पनि म सक्दिनँ । भित्रभित्रै छट्पटिन्छु, आत्तिन्छु अनि आफ्नो लागि स्पेस खोज्न थालिहाल्छु ।

कहिलेकाहीँ साँझपख घरबाट फुत्त निस्केर लेकसाइड गएर एक्लै कफी खाँदै बस्ने मुड बन्छ र ‘म गएँ है’ भन्छु छोरालाई । ऊ अपत्यारिलो आँखाले हेर्दै प्रश्न गर्छ, ‘तपाईं साँच्चै एक्लै कफी खान जाने हो र मामु ?’

अनि लेकसाइडको कुनै क्याफेमा बसेर जब म एक्लै कफीको स्वादमा आफैंसित रमिरहेकी हुन्छु, वरपरका मान्छेहरू मलाई यसरी हेर्छन् मानौं म कुनै छुट्टै ग्रहबाट भर्खरै पृथ्वीका अवतरित भएकी हुँ । कफी सकेर नफर्कंदासम्म आश्चर्यका दर्जनौं आँखाले घोचिरहन्छन् । अझ एक्लै बियर वा वाइन पिइरहेको हुँ, हेर्ने मात्र होइन, फर्कीफर्की हेर्ने आँखा अनगिन्ती हुन्छन् । ती आँखाहरूमा आश्चर्यसँगै कैयन् प्रश्न पनि हुन्छन् ।

केही समयपहिले ‘मेरो पहिलो र अन्तिम प्रेम म आफैं हुँ’ भनेर स्टाटस लेखेथें । स्व–प्रेम गर्नु भनेको स्वार्थी हुनु हो भने सायद म दुनियाँकै सबैभन्दा स्वार्थी स्वास्नीमान्छे हुँ । छोरासित पनि कतिपय कुरा नचपाईकन स्पष्ट शब्दमा भनिदिन्छु, ‘सबैभन्दा बढी माया त मलाई आफ्नै लाग्छ अनि मात्रै तिम्रो ।’ मेरो कुरामा सधैं ऊ घुर्कीको ‘नोट अफ डिसेन्ट’ पोख्छ र भन्छ, ‘म त सबैभन्दा बढी माया तपाईंलाई नै गर्छु । तपाईंको माया त अलि स्वार्थी माया भएन र मामु ?’ मलाई आशा छ, उमेरजन्य परिपक्वतासँगै एक दिन छोराले मेरो बुझाइलाई बुझ्नेछ ।

ऐकान्तिकताप्रति हुरुक्क हुँदा र आफैंसित बढी रमाउने स्वभावका कारण पटकपटक कैयन् मित्रता धरापमा परेको अनुभव छ मसित । प्रेम त झन् आईसीयूमै पुगेर फर्केको छ । तपाईं वरपरका मान्छेले पनि ‘अलोनमेन्ट’ लाई बुझ्ने भए कथा बेग्लै होला, होइन भने अलोनमेन्ट रोज्नुको अर्थ सरासर आफ्ना प्रिय सम्बन्धहरूलाई अचानोमा राख्न कबुल गर्नु हो । कहिलेकाहीँ आफूलाई गलत व्याख्या गरिँदा पनि चुपचाप मुस्कुराउनु हो । अलोनमेन्ट र सम्बन्धहरूको तराजुलाई सन्तुलनमा राख्नु निकै जटिल र उल्झनयुक्त काम हो ।

अहिलेको समयको अधिकांश ब्रेक–अपको कथालाई हेर्दा ती प्रेमकथाहरूको एउटा साझा नियति देखिन्छ । प्रेमी–प्रेमिकाबीच प्रेम सकिएर होइन, स्पेस सकिएर प्रेमकथामा पूर्णविराम लागेको पाइन्छ । जब कोही आवश्यकताभन्दा बढी प्रेम गर्न सुरु गर्छ, उसले कत्ति पनि स्पेस नदिईकन दोस्रो व्यक्तिलाई प्रेम गर्छ र बदलामा प्रेम चाहन्छ । हक जतायो भनेर सुरुसुरुमा त रमाइलै लाग्छ, बिस्तारै स्पेसबिनाको प्रेमले अर्को व्यक्तिलाई सकस हुन थाल्छ, निस्सासिन थाल्छ र आफ्नो स्वतन्त्रतामा अंकुश महसुस गर्न थाल्छ । यस्तो खाले ऐंठनमा एक दिन जब प्रेम र स्वतन्त्रतामध्ये एउटा छान्नुपर्ने हुन्छ, अधिकांशले स्वतन्त्रता छानेको देखिन्छ ।

एक्लो हुनुको अर्थमा

एक्लो हुनु भनेको अँध्यारो गुफामा धुम्धुमिएर रन्थनिनु होइन । यो त आफ्ना लागि गुणात्मक समय जुटाउनु हो । आफूभित्रको प्रकृति अर्थात् सिर्जनात्मकतालाई आफूबाहिरको प्रकृतिसँग एकाकार गर्नु हो । प्रकृतिको काखमा गएर मिल्किनु हो । हेनरी डेभिजले आफ्नो कवितामा भनेझैं ‘डाँडापाखा, वनकन्दरा, खोलानाला, तालतलैयामा रमेर एक छिन बिताउने समय नहुने जिन्दगी पनि के जिन्दगी ?’

हामीले जिन्दगीको नाममा जे कुरामा समय खर्चेका हुन्छौं, त्यो खासमा जिन्दगीको नाममा हुँदै हुँदैन । जिन्दगी कटाउनु र जिन्दगी बाँच्नु नितान्त फरक कुरा हुन् । धेरै मान्छेको जिन्दगी जिन्दगी कटाउने मेलो अगाडि सार्दैमा बित्छ । हुनुपर्ने त रहरको बाटो मूलबाटो हो, तर मान्छे अज्ञानतावश कहरको बाटोलाई मूलबाटो सोचेर हिँडिरहेको छ । आफ्नो रहर के हो भनेर खुट्याउन नपाउँदै धेरैको जिन्दगी सकिइसक्छ । आफू को हुँ र केका लागि हुँ भन्ने नजान्दै अरूले ‘तँ यस्तो होस्’ भनिदिएकै भरमा आफूप्रतिको बुझाइमा पूर्णविराम लाग्छ । एकान्तमा बसेर आफ्नो सक्कली अनुहार एकपटक पनि नसुम्सुम्याईकनै धेरैले देहत्याग गर्छन् ।

विश्वकै धनाढ्यमध्येका एक बिल गेट्स एकान्तको खोजीमा हरेक वर्ष जङ्गलतिर लाग्छन् र त्यहाँ उनी चुपचाप एक हप्ता बिताउँछन् । चर्चित इतिहासविद् तथा लेखक युभल नोहा हरारी वर्षको पूरै दुई महिना सारा संसारसँग सम्बन्धविच्छेद गरेर विपश्यनामा लीन हुन्छन् र एकाग्रताको अभ्यास गर्छन् । ठूला–ठूला आध्यात्मिक गुरुहरूले महिनौं महिना मौन व्रत लिने गरेको बेलाबेला सुनिरहेकै छौं । विश्वमा सफल मानिएका हरेक व्यक्तित्वहरूको सफलतापछाडिको रहस्य केलाएर हेर्ने हो भने उनीहरूले कुनै न कुनै रूपमा एकान्तको अभ्यास गरेको पाइन्छ । आफूले आफैंलाई समय दिएर थप निखारता दिएको पाइन्छ ।

अहिलेको समयमा मान्छेहरू एक्लो हुनबाट डराउँछन् र हरपल हरक्षण कसै न कसैको साथको खोजी गरिरहन्छन् । यस्तोमा उनीहरू बिर्सन्छन् कि मान्छेको सबैभन्दा नजिकको साथी मान्छे स्वयं आफैं हो । स्वयंको साथी हुनुपर्नेमा मान्छे स्वयंको दुश्मन भएको छ । त्यसैले एकान्तसित तर्सेर भीडतर्फ भागेको छ ।

जब अस्तित्व र परिचयको कुरा उठ्छ, हामी अक्सर आफैंलाई कथाहरूमा खोज्छौं । स्वयंलाई कसै न कसैले भन्ने गरेका कथाहरूमा भेट्छौं । राम्रो भनिदिँदा मख्ख पर्छौं, नराम्रो भनिदिँदा दुःखी हुन्छौं । अरूका कथाहरूमा आफू हुनु भनेको अंशमा मात्र हुनु हो । समग्रतामा आफ्नो कथामा आफूलाई खोज्न पनि मान्छे एकान्तमा जानैपर्छ । एकान्तमा जाँदा तपाईं स्वयंलाई स्वयंबारे त्यो फरक कथासमेत भन्न सक्नुहुन्छ, जुन अरू कसैले अन्दाजसमेत गर्न सक्दैन ।

सत्यदेखि भागेर एकान्त खोज्नेहरू भगुवा हुन् । स्वयंसित अझ नजिक हुन एकान्त खोज्नेहरू जीवनवादी हुन् । एकान्तमा आफैंसित रमाउन सक्नेहरू मात्रै आफ्नो जिन्दगीको ड्राइभिङ सिटमा आफैं बसेका हुन्छन् । आफ्नो जिन्दगीको स्टेरिङ कता घुमाउने ? ती आफैं निर्णय गर्न सक्षम हुन्छन् । वास्तवमा एकान्तको खोजी स्वयंको खोजी हो, जीवनको खोजी हो, अनन्त सुख र शान्तिको खोजी हो ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७९ ०९:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सुँगुरको उत्क्रान्ति

सिकारमा निर्भर फिरन्ते पुर्खाले १० हजार वर्षअघि खेतीपाती गरेर एकै ठाउँ बस्न थालेपछि जङ्गली बँदेललाई घरपालुवा सुँगुर बनाए । सबै जातजातिका पुर्खा बँदेल र सुँगुरको मासु खान्थे । पुरातात्विक अध्ययनले प्रमाणित गरेको यो तथ्य नेपाली समाजका मौखिक कथा र सांस्कृतिक अभ्यासमा सुरक्षित छ ।
भोगीराज चाम्लिङ

कथाले बनेको प्राणी हो मान्छे । त्यसैले, कथाले हाम्रो जीवनको सबै पाटोलाई नजिकबाट छुने गर्छ । एउटा पुरातत्त्वविद्ले ढुङ्गाका टुक्रा र हाडहरूमा सुराक खोज्छ र बितेका दिनको गाथा बनाउँछ । र, इतिहासकार जो छन्, ती स्वयं पनि कथावाचक नै त हुन् ।’ – जोनाथन गोस्चल (द स्टोरी टेलिङ एनिमल, २०१२)

कुनै गाउँमा पुग्नु, तर कुनै कथा सुन्न नपाउनु ! कुनै समुदायमा जानु, तर कथा नभेटिनु ! समाज निर्जन बन्दै जानुको प्रमाण हो यो । त्यसैले जति धेरै कथा उति धेरै जीवित देखिन्छ समाज । उति नै धेरै सुन्दर लाग्छ समुदाय ।

मान्छेले नै किन निर्माण गर्छ कथा ? किनभने ऊ सपना देख्ने सामर्थ्य राख्छ (जोनाथन गोस्चल) । सपना देख्ने सामर्थ्य थिएन भने हामीसँग कथाहरू हुने थिएनन् ।

मान्छेले नै किन निर्माण गर्छ कथा ? किनभने ऊसँग भाषा छ । भाषा थिएन भने हामीसँग कथाहरू हुने थिएनन् ।

मान्छेले नै किन निर्माण गर्छ कथा ? किनभने ऊ श्रम गर्छ । आदिम समयका पुर्खाहरूले आफ्नो सामूहिक श्रमलाई कथामा परिणत गर्न सिके । त्यो श्रमलाई अनुकरण गर्दै अझ भव्यतासहित प्रस्तुत गर्ने एउटा माध्यम थियो कला (जी.भी. प्लेखानोभ, आर्ट एन्ड सोसल लाइफ, १९५७) । श्रम थिएन भने हामीसँग अवश्य कथाहरू हुने थिएनन् ।

कथा जसले समाजलाई सांस्कृतिक रूपमा निर्देश गर्छ, कथा जसमार्फत् समाजको विश्वदृष्टिकोण अभिव्यक्त हुन्छ र कथाले समाजको अनन्त विगतलाई दस्तावेजीकरण गरेको हुन्छ । त्यसैले खासखास कथाहरू हजारौं वर्षदेखि समाजमा जीवित रहिरहने सामर्थ्य राख्छन् । यस लेखमा तिनै कथाहरूमार्फत सुँगुरको समाज–यात्रा केलाउने प्रयास गरिएको छ । जंगली ‘बँदेल’ कसरी घरपालुवा ‘सुँगुर’ बन्यो ? आउनुस् विमर्श गरौं ।

...

उहिले–उहिले यो धर्तीमा प्रथम मानव होरेम पैदा भइन् । हावासँग संसर्ग हुँदा छोरी निनामरिदुम जन्माइन् । निनामरिदुमले पारुहाङको गर्भ बोकेर पहिलो सन्तानका रूपमा काँडे लहराहरू जन्माइन् । दोस्रो सन्तान कीराफट्याङ्ग्राहरू जन्माइन् । तेस्रो सन्तान बाघ, भालु, बाँदर, मृग, हरिणहरू जन्माइन् । चौथो सन्तानका रूपमा जंगली बँदेल (खार्लुक्छा–भोख्लुक्छा) जन्माइन् । त्यसपछि मात्रै अन्तिममा मानव सन्तानका रूपमा छोरा तुम्नो जन्माइन् (मार्टिनो निकोलेट्टी, द एन्सेस्ट्रल फोरेस्ट, २००६) । यो भयो कुलुङ राईहरूमा प्रचलित मुन्दुमी सृष्टिकथा ।

मेवाहाङ राईहरूमा प्रचलित मुन्दुमी सृष्टिकथामा चाहिँ भनिन्छ– पारुहाङ र हुतिलिपले टललल टल्किने ढुङ्गालाई जपतप गर्दा कुखुरा पैदा भयो । भूमिलाई जपतप गर्दा सुँगुर उत्पत्ति भयो । पृथ्वी र पानीलाई जपतप गर्दा भैंसी उत्पत्ति भयो । घनघोर जङ्गललाई जपतप गर्दा गाई उत्पत्ति भयो (शिवसुन्दर मेवाहाङ राई, किराँत मेवाहाङ मुद्दुम, वि.सं. २०७५) । अनि चाम्लिङ राईहरूमा माङै (आदिम बजु) को पूजा गर्दा मुन्दुम (लालधन राई, इटहरी) मा भनिन्छ– ‘छ्युवा पुइखा खिदिमलायु आसे नुङ मारिमा मा मुनापा ।’ (उहिले सुँगुर र गग्लेटो घाँसको सृष्टि सँगै भयो ।)

आदिम मानव पुर्खाहरूले आफ्ना कुरा कथामार्फत भन्ने रहेछन् । पुर्खाहरूले प्रकृति र जंगली पशुपक्षीसँग संघर्ष गरेर जीवन बचाउनुपर्ने बेला यी कथाहरू निर्माण गरेका थिए । तर, उनीहरूले सिधै भनेनन्, बरु त्यसलाई सृष्टिकथा बनाए । उनीहरूले प्रकृति, कीराफट्याङ्ग्रा र पशुहरूलाई मानव जीवनका लागि सहअस्तित्वको अनिवार्य सर्तका रूपमा बुझे, तर सिधै भनेनन् । बरु यी सबैलाई मानव आमा होरेमका सन्तान हुन् भनेर गाथा बनाए । कथामार्फत भनिएको उनीहरूको विश्वदृष्टिकोण हो– प्रकृति, मानव र अन्य प्राणीबीच त्रिकोणीय सहअस्तित्व अनिवार्य छ । र, किरातीहरूका लागि बँदेल र सुँगुर यो सहअस्तित्वको प्रमुख सदस्यमध्ये एक हुन् । आदिवासी जनजातिहरूको सेरोफेरोमा किन प्रकृति संरक्षित अवस्था रहिरहेको हुन्छ भन्ने विषयको जरा यही विश्वदृष्टिकोणमै छ । त्यसैले, प्रकृतिलाई निर्मम दोहन गरेर भए पनि सम्पत्ति र शक्ति आर्जन गर्नुपर्छ भन्ने पुँजीवादलाई चुनौती दिने ‘अर्गानिक’ विचारधारा पनि हो यो ।

अहिले हामीलाई लाग्छ– ‘सुँगुर फोहोरी पशु हो ।’ तर, मान्छेले घरपालुवा बनाउनुभन्दा पहिले सुँगुर धेरै चोखो पशु थियो । यसले वनस्पतिका जरा, ओखर–बदामजस्ता फल र अन्न खान्थ्यो । यो उहिले–उहिले पनि हिलोमा लडीबुडी गर्थ्यो, अहिले पनि गर्छ । यसो गर्नुको एक मात्र कारण वैज्ञानिक अध्ययनले स्पष्ट भइसकेको छ । त्यो के भने आफ्नो छालाबाट गर्मी भगाउन पानीभन्दा हिलो प्रभावकारी हुने भएकाले सुँगुर हिलोमा खेल्न मन पराउँछ (मार्बिन ह्यारिस, द स्याक्रेड काउ एन्ड द एबोमिनेबल पिग, १९८५), जुन बानीलाई हामी फोहोरी भन्छौं । खासमा त्यो प्रकृतिसँगको अनुकूलन हुने सुँगुरको एक कला हो ।

जंगली बँदेल र घरपालुवा बनाइसकेका सुँगुरहरू पनि हिलोमा लडीबुडी गरेको अनि चिसो माटो खोज्ने क्रममा थुतुनोले भुइँ उधिनी हिँडेको देखेका उहिले–उहिलेका पुर्खाहरूले यो कुरा सिधै भनेनन् बरु भूमि (माटो) को पुकार गर्दा सुँगुर उत्पत्ति भयो भनेर कथा बनाए । सुँगुरले गग्लेटो घाँस धेरै मन पराएको देखे, तर सिधै भनेनन् बरु सुँगुर र गग्लेटो घाँस सँगै पैदा भए भनेर सृष्टिकथा बनाए । त्यसैले समाजले शताब्दिऔंदेखि भन्दै आएका कथालाई वर्तमान समाजको ‘फ्रेम’ भित्र राखेर होइन, उहिलेको मानवहरूको जीवनशैलीसँग एकाकार गरेर हेर्दा खास गुदीसम्म पुग्न सक्छौं ।

मानवशास्त्रीहरू भन्छन्– आदिम मानव–समाज मातृप्रधान थियो, पछि पितृप्रधान बन्न पुग्यो । किराती समाजले पनि यही भनिरहेको छ तर सिधै होइन, कथामार्फत । त्यो कथामा पनि बँदेल एउटा मुख्य सदस्य भएर आउँछ । मुन्दुमी कथामा भनिन्छ– उहिले–उहिले किरातीका पुर्खाहरू सालापा (साल्पा/रिकपा) र रिभ्यँमा (रिब्रिमा) थिए । उनीहरू माइती–चेली थिए । रहँदाबस्दा उनीहरू एकआपसमा छुट्टिएर बस्ने सल्लाह गरे । माइती सालापा लेकतिर लागेर साल्पा पोखरी (भोजपुर, खोटाङ र सोलुखुम्बुको सिमाना) क्षेत्रमा बस्न थाल्यो । बहिनी बेंसीमै बसिन् । रहँदाबस्दा रिभ्यँमा र सालापाबीच नै विवाह भएर उनीहरूबाट छोरी जन्मिइन्– नाइमा । नाइमाको अर्थ हुन्छ ‘नाना (दिदी) इम्मा (सुत्नु)’ अर्थात् दिदीसँग सुतेर (विवाह गरेर) जन्मिएको सन्तान ।

एक दिन सालापा गीत गाउँदै छोरी भुल्याउँदै थियो, ‘इ हवादाका आछछाना इ हवादाका आछिछामा’ (तिमी एक साइनोले मेरी छोरी, एक साइनोले मेरी भान्जी) । रिभ्यँमाले झट्टै सुनिपाएर सोधिन्, ‘हँओउ, दे तारिङी ?’ (मेरो बूढा, तिमीले के भन्यौ रे ?) रिभ्यँमाले करकाप गरे पनि सालापाले केही बताएन, बरु सुटुक्कै जङ्गल पसेर उही साल्पा पोखरीतिरै लाग्यो र बँदेल बनेर विचरण गर्न थाल्यो । रिभ्यँमा बेंसीतिरै कागुनी खेती गरेर बसिन् । बँदेल भेषको सालापा लेकबाट झरेर रिभ्यँमाको त्यो कागुनी खेती बेस्सरी खाइदियो । रिभ्यँमाले रिसले थापेको सोमालो (पासो) मा परेर बँदेलरूपी सालापाको निधन भयो । रिभ्यँमाले बँदेल काटकुट गरिन्, खाइन्, बाँकी पछिलाई राखिन् । आन्द्रा पनि राम्ररी सरसफाइ गरेर चुलामाथि सरङमा सुकाइन् ।

रिभ्यँमाले मुन्दुमका रिसिया (श्लोक) गाउँदा सरङमा सुकाएको बँदेलको आन्द्राबाट सालापा पुनः मानव चोलामा परिणत भएर अगाडि देखा पर्‍यो । रिभ्यँमा छक्क पर्दै भनिन्, ‘हना मेरो बूढा, यत्रो दिन तिमी कता गाको थियौ ? मैले बँदेल मारेर राखेको छु ।’ सालापाले भन्यो, ‘अँ मेरो मासु खायौ, अब हामी कुटुम्ब भयौं’ (गडुलमान राई, किरात संस्कार, विसं २०६६) । यही कारण किरात राईहरूमा सुँगुरको आन्द्रा खानु हुँदैन भन्ने मान्यता छ ।

यो कथाले बताउँछ– किरातीहरूमा आदिमकालमा माइती–चेलीबीच विवाह गर्ने प्रचलन थियो । यस्तो समाजलाई मानवशास्त्रीहरूले मातृप्रधान समाज भन्ने गरेका छन् (लेविस एच. मोर्गन, एन्सियन्ट सोसाइटी, १८७७) । यो मुन्दुमी कथा (मिथक) लाई किरातीहरू मातृप्रधान समाजबाट विकास भएर अहिलेको अवस्थामा आएका हुन् भन्ने तथ्यका रूपमा लिन सकिन्छ । के पनि भन्न सकिन्छ भने चेलीसँग विवाह गर्नु हुँदैनथ्यो भन्ने खेद पैदा भएर तीन जुनी फेरेको सालापाको कथाले मातृप्रधान समाज कमजोर हुँदै गरेको, पितृप्रधान समाजको उदय हुँदै गरेको संकेत गर्छ । पितृप्रधान समाजमा प्रवेश गरिसकेपछि प्राचीन किरातीहरूमा तीन पुस्तामा विवाह गर्ने प्रचलन थियो भनिन्छ । जस्तो कि सालापा एक पुस्ता भयो, बँदेलमा परिणत हुँदा दुई पुस्ता भयो अनि फेरि सालापा नै बन्दा तीन पुस्ता भयो । यो कुरा पनि पुर्खाहरूले सिधै भनेनन्, बरु कथामार्फत सालापाको तीन जुनी देखाए । त्यो बेला तीन पुस्ताको विवाह हुन्थ्यो किनभने पर्याप्त जनसंख्या हुँदैनथ्यो, अहिले सात पुस्तामा मात्र विवाह हुन्छ किनभने विवाहका लागि पर्याप्त जनसंख्या छ ।

यो त भयो आदिम युगको कथा । पूर्वी पहाडहरूमा रासोबासो गर्न थालिसकेपछि पनि किरातीहरूको पौष्टिक आहाराको प्रमुख स्रोतमा बँदेल पर्थ्यो भन्ने विषय रैथाने कथाहरूबाटै थाहा पाउन सकिन्छ । जस्तो कि भोजपुर (आमचोक) को छोङ्खा साकेन्वा (साकेला) को उत्पत्ति–कथा बँदेलसँग सम्बन्धित छ । नाम्नु पाछा (वंश) का ससुरा सिपालु धामीले हाङ्खिम पाछा (वंश) का धनुकाँड चलाउन सिपालु ज्वाइँलाई बँदेलले अन्नबाली खाएर दुःख दिएकाले सिकार गरिदिन अनुरोध गरे । ज्वाइँले एउटा बँदेललाई वाण हानेर मारे, तर त्यो बँदेल ढुंगामा परिणत भयो । त्यो ढुंगा ज्वाइँले बोकेर उनीहरू फर्किए । तर, झन् बोक्यो झन्झन् गह्रौं भएर बिसाउन खोज्दा ढुंगा चिप्लिएर एक्कासि माटामा गाडियो । जति निकाल्न कोसिस गर्दा पनि नसकेपछि त्यो ढुंगा त्यहीँ रह्यो । त्यो ढुंगालाई अहिले छोङ्खा साकेन्वा (साकेला) का रूपमा पूजा गरिन्छ । जस्तो कि खोटाङ (रतन्छा) मा बचाखा भन्ने ठाउँ छ । बँदेलहरू चर्न आउने भएकाले ‘ब’ (बँदेल) ‘चाखा’ (चर्ने ठाउँ) भनेर ठाउँको नामकरण गरिएको छ । त्यस्तै छोरम्बुमा ठोपाबेली भन्ने पुर्खाले बँदेल मारेर राखेको ढुङ्गा र त्यो क्षेत्रलाई नै रोभोलुङ (रोभो भनेको बँदेल, लुङ भनेको ढुङ्गा) भनिन्छ ।

काठमाडौं उपत्यकाका ज्यापू नेवार समुदायमा किरातीहरू पूर्वबाट सिकार खेल्दै प्रवेश गरेका हुन् भन्ने कथा प्रचलित छ । हुन सक्छ, किरातीका पुर्खाहरू बँदेल इत्यादि जंगली पशुहरू सिकार गर्ने क्रममा काठमाडौं उपत्यकामा प्रवेश गरे । पूर्वी पहाडबाट किरातीहरू काठमाडौं उपत्यका प्रवेश गर्न र उपत्यकामै रहिरहन भूमिका खेल्ने एउटा महत्त्वपूर्ण ‘फ्याक्टर’ गाईगोरु र बँदेल नै थियो भन्ने आधार छन् । किनभने काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिणी भेगमा गरिएको भौगर्भिक अध्ययनका क्रममा जमिनमुनि गाईगोरु र सुँगुरका हाड फेला परेको थियो, जसलाई ५० लाख वर्षअघि सुरु भएर १२ हजार वर्षअघि समाप्त भएको ‘प्लिओ–प्लेस्टोसिन’ युगको मानिएको छ (गोपाल एमएस डङ्गोल, जिओलजी अफ द काठमाडौं, १९८५) । यी दुवै पशु किरातीहरूका खाद्य हुन् । त्यसमा थप माछा र पानीको उपलब्धताले सिकार गरिहिँड्ने फिरन्ते जीवनशैलीबाट मुक्त भएर उनीहरू काठमाडौं उपत्यकामा ‘घरेलु’ (डोमेस्टिकेटेड) हुन पुगे ।

त्यस्तै किरातीहरूको आदिम थलोबारे थाहा पाउन पनि बँदेलकै कथा र सांस्कृतिक अभ्याससम्म पुग्नुपर्छ । चाम्लिङ राईहरूमा पितृपुर्खालाई नयाँ अन्न चढाउने चाड ‘छौवा’ मा वाचन गरिने मुन्दुममा आदिम थलो नियामा र खुवालुङको नाम उल्लेख हुँदा घरमुली धनुवाणले बँदेललाई सिकार गरेको अभिनय गर्छ ।

इन्डोनेसियाको एक गुफामा फेला परेको ४५ हजार ५ सय वर्ष पुरानो रैथाने बँदे लको चित्रले भन्छ– मान्छेका लागि बँदेल उतिबेलै महत्त्वपूर्ण पौष्टिक आहारा थियो।


मेरो मत के छ भने मुन्दुममा वर्णित नियामा भनेको चीनको ह्वाङ हो या याङ्जी नदीको कागुनी उब्जाउ हुने मैदान हो । किनभने मुन्दुममा नियामालाई आदिम बजु चिनिमाले कागुनी खेती गर्न सुरु गरेको थलो भनिन्छ । त्यस्तै अजिङ्गरको पूजा गर्ने थलो भनिन्छ (सम्पादक भोगीराज चाम्लिङ, मुन्दुम : सृष्टिकथा, विसं २०७१) । यी दुवै कुरा ह्वाङ हो या याङ्जी नदीका उपत्यकामा विकास भएका सभ्यतामा पाइएको छ । पुरातत्त्वविद् तथा मानवशास्त्रीहरूले यी दुई नदीको उपत्यकामा लगभग १० हजार वर्षअघि कागुनी खेती थालनी भएको मान्छन् (ग्रेगर लार्सन र अरूहरू, प्याटर्न्स अफ इस्ट एसियन पिग डोमेस्टिकेसन, २०१०) । र, चिनियाँ भाषामा कागुनीलाई ‘फ्रें’ भनिँदो रहेछ (जर्ज भान ड्रिम, टु ह्विच ल्याङ्गुयज फ्यामिली डज चाइनिज बिलङ, २००८), चाम्लिङ भाषामा ‘फेंरो’ । अहिले पनि किरात राईहरूमा पितृपुर्खालाई चढाउने पवित्र अन्न मानिन्छ– कागुनी । त्यस्तै यिनै नदीका उपत्यकामा जंगली बँदेललाई ११ हजार वर्षअघि घरपालुवा सुँगुर बनाउन थालिएको थियो (फिलिप जे. पाइपर, द ओरिजिन्स एन्ड अराइबल अफ् द अर्लियस्ट डोमेस्टिक एनिमल्स, २०१७) । ‘छौवा’ मा नियामाको पुकार गर्दा बँदेललाई ताकेको अभिनय गर्ने कुराले ११ हजार वर्षभन्दा अघिका पुर्खाहरूको जीवनशैलीलाई पुस्तान्तरण गर्दै स्मरण गरिएको हो कि ?

अर्थात्, कथाको त्यान्द्रो समातेर हजारौं वर्षअघिसम्म यात्रा गर्न र पुर्खाहरू बाँचेको युग उत्खननका लागि अँध्यारोमा पिलपिल वत्तीझैं संकेत भए पनि प्राप्त गर्न सकिने रहेछ !

...

हालैको अध्ययनले देखाएको छ– विश्वकै सर्वप्राचीन चित्र बँदेलको हो । इन्डोनेसियाको सुलावेसी टापुको लिङ तेदोङ्ङे गुफामा आदिम मानवले बनाएका चित्र फेला परेका छन्, जसमा रैथान बँदेलको चित्र छ । त्यो चित्रलाई ४५ हजार ५ सय वर्षअघिको मानिएको छ (ब्रायन ह्यान्डवेर्क, ४५,००० इयर ओल्ड पिग पेन्टिङ इन इन्डोनेसिया, २०२१) । त्यस चित्रबाट बुझिन्छ– ४५ हजार वर्षअघिकै मान्छेका लागि बँदेल महत्त्वपूर्ण पौष्टिक आहारा थियो ।

अहिले सुँगुरको मासु अपवित्र मान्ने खस–आर्य तथा मुसलमानका पुर्खाहरूसमेत बँदेलको मासु खान्थे, सुँगुरपालन गर्थे । यसका लिखित तथा पुरातात्त्विक तथ्यहरू हाम्रासामु छन् ।

ऋग्वेदभन्दा प्राचीन र ऋग्वेदसँग थुप्रै विषयमा समान पनि रहेको पार्सी ग्रन्थ ‘जेन्द अवेस्ता’ (इरान) मा बारबार बँदेलको उल्लेख हुँदो रछ । इन्डो–इरानी लोकविश्वासमा विजेता देवता मानिने वेरेथ्रग्नले बँदेलको स्वरूपमा शत्रुमाथि विजय गर्ने गरेको वर्णन जेन्द अवेस्तामा छ । जसमा भनिँदो रहेछ– ‘वेरेथ्रग्नले बँदेलको स्वरूपमा शत्रुहरूलाई लखेट्छ । धारिलो दाँत भएको, धारिलो

बङ्गारा भएको, फलामको खुट्टा, फलामको पन्जा, फलामको हतियार, फलामको पुच्छर र फलामको बङ्गारा भएको विर बँदेलले अनुहारबाट तपतप पसिना चुहिरहेको क्रुद्ध मुद्रामा (शत्रुलाई) एकै झमटमा चिथोरेर मारिदिन्छ’ (सम्पादक म्याक्स मुलर, द जेन्द अवेस्ता, पार्ट २, १८८३) । ‘जेन्द अवेस्ता’ मा बँदेललाई अपवित्र होइन, पराक्रम र सिकारको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

मानवशास्त्री मार्बिन ह्यारिस (द स्याक्रेड काउ एन्ड द एबोमिनेबल पिग, १९८५) भन्छन्– मुसलमान समुदायमा सुरुमा ऊँटको मासु खान प्रतिबन्ध थियो । मध्यपूर्व एसियाको मरुभूमि क्षेत्रमा पशुपालन गरेर बसोबास गर्ने मोहम्मदका सन्तान मानिने बेडुइन जातिमा ऊँटको मासु खाने चलन थिएन । उनीहरू मरुभूमिको यात्रा गर्दा बीच बाटामा खानेकुराको अभाव भएर आपत्मा

पर्दाबाहेक ऊँटको मासु खाँदैनथे । ६ वर्ष पुगेपछि मात्रै बच्चा जन्माउने र जनसंख्या ढिलो वृद्धि हुने हुनाले उनीहरू ऊँट काटेर खाँदैनथे । तर, ऊँटको मासु प्रतिबन्ध लगाएसम्म मुसलमानहरूको इस्लाम धर्म फैलिन सकेको थिएन । जब मुस्लिमहरूको पवित्र धर्मग्रन्थ ‘कुरान’ बाट ऊँटको मासुमाथिको प्रतिबन्ध हट्यो, त्यसपछि दुईवटा कुरा भयो– एउटा, इस्लाम धर्मको विस्तार विश्वधर्मको रूपमा हुन पुग्यो । त्यसपछि नै हो, इस्लाम धर्म अरब राष्ट्रहरूदेखि सहारा मरुभूमि पार गर्दै पश्चिम अफ्रिकासम्म फैलिन पुगेको । दोस्रो, जब ऊँटको मासु खुल्ला भयो, सुँगुरको मासुमाथि प्रतिबन्ध लाग्यो ।

मुसलमान बाहुल्य मध्यपूर्व एसियाका विभिन्न भागमा भेडा, बाख्रा र गाईपालन गर्नुभन्दा पहिले नै सुँगुरपालन सुरु भएको थियो (मार्बिन ह्यारिस) । ती क्षेत्रका नवपाषाण कालका गाउँहरूमा गरिएको उत्खननले १० हजार वर्षअघि सुँगुरपालन सुरु भएको देखाएको छ । त्यस्तै जोर्डनको जेरिचो, इराकको जार्मो र ग्रीसको अर्गिस्सा–मगुल्लामा गरिएको पुरातात्त्विक उत्खननबाट प्राप्त सुँगुरका हाडहरूबाट जङ्गली बँदेललाई घरपालुवा बनाउन थालिएको स्पष्ट भएको छ । मुस्लिम बाहुल्य मध्यपूर्व एसियाका ६ हजारदेखि ४ हजार वर्ष (इसापूर्व ४००० देखि २०००) प्राचीन केही गाउँहरूमा ठूलो सङ्ख्यामा भेटिएका सुँगुरका हाडहरू अध्ययन गरेर पुरातत्त्वविद्हरूले दिएको निचोड हो– सांस्कृतिक कार्यमा सुँगुर बली दिइन्थ्यो, चाडपर्वमा सुँगुरको मासु खाइन्थ्यो ।

त्यस्तै टर्की, सिरिया, जोर्डन, साउदी अरेबिया, कुबेत र इराकजस्ता मध्यपूर्व एसियाका मुस्लिम बाहुल्य मुलुकहरू हुँदै बग्ने टिग्रिस र युफ्रेटस नदी क्षेत्रमा गरिएको पुरातात्त्विक उत्खननबाट पनि थाहा भयो– यी क्षेत्रमा बँदेललाई घरपालुवा सुँगुर बनाइएको थियो । तेल्ल अस्मरमा गरिएको उत्खननका क्रममा भेटिएका जनावरका हाडहरूमध्ये ३० प्रतिशत सुँगुरको पाइएको छ, जुन ४८०० वर्ष (इसापूर्व २८००) प्राचीन हो (मार्बिन ह्यारिस) । भन्नुको अर्थ हो, मध्यएसियाका हालका मुस्लिम बाहुल्य देशहरूमा सुँगुरको मासु खाइन्थ्यो । र, सुँगुरलाई सांस्कृतिक कार्यहरूमा प्रयोग गरिन्थ्यो ।

मुस्लिमका पुर्खाहरू मात्रै होइन, हिन्दु धर्मावलम्बी आर्यका पुर्खाहरू पनि जंगली बँदेल सिकार गरेर मासु खान्थे, सुँगुर पालन गर्थे भन्ने कुरा संस्कृत ग्रन्थ र पुरातात्त्विक अध्ययनहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ ।

संस्कृत ग्रन्थ ‘ऋग्वेद’ मा रुद्रलाई ‘स्वर्गको रातो बँदेल’ का रूपमा चित्रण गरिएको छ । त्यति मात्रै होइन, ऋग्वेदमा सिकारबारे पनि उल्लेख गरिएको छ, जसका लागि जाल, खाल्डो र धनुकाँड प्रयोग हुन्थ्यो । चराहरूलाई जालमा पारिन्थ्यो, सिंहलाई पिँजडामा पारिन्थ्यो । त्यस्तै बँदेल र भैंसी पनि सिकार गरिन्थ्यो । भन्नुको अर्थ हो, वैदिक आर्यहरू बँदेल सिकार गरेर मासु खान्थे । संस्कृत ग्रन्थ ‘शतपथ ब्राह्मण’ (इसापूर्व ८००–६००) अनुसार, बँदेलको छालाबाट चाहिँ चप्पल र जुत्ता बनाएर लगाइन्थ्यो (सम्पादक आरसी मजुमदार, द वैदिक एज, २०१७) ।

वैदिक आर्यहरूमा अश्वमेध यज्ञको सर्वोच्च महत्त्व थियो । त्यस यज्ञको दोस्रो दिन घोडालाई बलि दिइन्थ्यो । त्यस क्रममा घोडालाई तलाउछेउ लगेर खम्बा गाडेर बाँधिन्थ्यो । घोडाको वरिपरि ६०२ प्रकारको पशुप्राणी बाँधेर केहीलाई मारिन्थ्यो, केहीलाई छाडिन्थ्यो (लुइस रेनो, वैदिक इन्डिया, १९५७) । यसरी मारिने जनावरहरूमा बँदेललगायत पशु र चराहरू हुन्थे । त्यस्तै संस्कृत ग्रन्थ यज्ञवल्क्य (सन् १००–३००) मा खान मिल्ने र नमिल्ने पशुहरूको विवरण दिँदा हरिण, भेडा, सुँगुर र गैंडाको मासुले पितृहरू साह्रै खुसी हुने उल्लेख छ (डीएन झा, हिन्दु अस्मिता : एक पुनर्चिन्तन, २०१२) । डीएन झाको विचारमा घरपालुवा सुँगुर बलि चढाउने वैदिक संस्कृति इसाको प्रथम सहस्राब्दीको अन्तिमसम्म प्रचलनमा थियो ।

भारतीय इतिहासका विख्यात विद्वान् रामशरण शर्मा (आर्य एवं हडप्पा संस्कृति की भिन्नता, २००७) ले यसरी पशुबलि दिने वैदिक संस्कृतिको जरा दक्षिणी रुस र युक्रेनमा पाइएको बताएका छन् । त्यहाँ उत्खननका क्रममा आजभन्दा ६५००–५५०० वर्ष पहिले (इसापूर्व ४५००–३५००) को मानिएको घोडाको टाउको तथा बायाँ खुट्टाको हाड, कुकुरको अवशेष र जङ्गली बँदेलको जस्तो आकृति फेला परेको थियो । यसलाई पुरातत्त्वविद्हरूले धार्मिक कार्यमा दिइएको बलि भनेर अर्थ्याएका छन् । अर्थात्, आजका आर्यहरूका सुदूर पुर्खाहरू बँदेललाई धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्थे ।

तर, कुरा के भने वैदिक आर्यहरू बँदेल सिकार गर्थे, उत्तरवैदिक आर्यहरूचाहिँ भारतका द्रविडहरूको प्रभावमा सुँगुर पाल्थे (रामशरण शर्मा) । हुन पनि हो, ऋग्वेदमा बँदेलका लागि मौलिक संस्कृत शब्द ‘वराहा’ प्रयोग भएको छ, तर ‘सुँगुर’ का लागि सापटी शब्द ‘सुकरा’ प्रयोग भएको छ । त्यस्तै अर्को संस्कृत ग्रन्थ ‘यज्ञवल्क्य’ मा पनि सुँगुरका लागि सापटी शब्द ‘सुङ्कारा’ प्रयोग भएको छ । यी दुवै शब्द सुँगुरलाई बुझाउने मुण्डा भाषाका ‘सुकुरी’ र ‘सुङ्कारा’ बाट संस्कृतमा सापटी लिइएको हो (आर.एल. टर्नर, अ कम्प्यारेटिभ डिक्सनरी अफ् द इन्डो–आर्यन ल्याङ्गुयजेज, १९७३) । जे होस्, अहिले ‘पवित्र र अपवित्र जनावर’ को सांस्कृतिक चपेटामा परे पनि आर्य र मुसलमानका पुर्खाहरूका लागि बँदेलदेखि सुँगुरसम्म पौष्टिक आहाराको स्रोतमध्ये एक थियो ।

प्रकाशित : भाद्र १८, २०७९ ११:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×