९ लाख किराती हुनुका दुःख- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

९ लाख किराती हुनुका दुःख

सिरिजङ्गा लिपिमा लेखिएको छ, ‘गोर्खालीहरुले तामाकोसीबाट वलिङहाङ र उलिङहाङ खम्बूलाई लखेटेका थिए । अरूण तरेर पुलुङ, इयकहाङ, जयकर्ण, चतुभद्रसँग वलिङहाङले गुहार मागेका थिए । सहयोग नपाएपछि उनी शुकनाक्रामा लुकेर बसेका थिए ।’
अर्जुनबाबु माबुहाङ

प्राचीन नेपालका किरात
२०६७/६८ तिर कवि मात्रै थिए– उपेन्द्र सुब्बा । उनी तिखेदेवल बस्थे । तिखेदेवल बोलाएर उनले मलाई नाहाङ्मा (घरमूलीको शिर उठाउने पूजा) गर्न लगाए । मित्र दिलविक्रमजीले भाले च्यापेर बसिरहेका थिए । थान राखियो । पापो—आङ्देम्बेहरूको नाहाङ्मा मुन्धुम (सामाजिक इतिहास) फलाक्न थालियो । मैले ताप्लेजुङको सिङ्सादेन (जौको खेतीे), तोक्पेगोला (तिब्बत र नेपालको अन्न/भात बेच्ने बजार) हुँदै सोदुङ वरक ( तोक्पेगोलामा अवस्थित सृष्टि पोखरी) देखि मुन्धुम उठाएँ र पाँचथरको आङ्साराङसम्म पुर्‍याएर कविज्यूको शिर उठाएपछि रोकिएँ ।

कविज्यू सोचिरहेका थिए, ‘यसले कसरी मुन्धुमलाई काठमाडौं अथवा म बसेको ठाउँसम्म पुर्‍याउँछ, हेरूँ ।’ मुन्धुमलाई तमोर कटाउन सकिएन । त्यसपछि कविज्यूले ‘यसको मुन्धुम सकिएछ’ भनेर दिलविक्रमजीलाई भाले मार्न इसारा गर्नुभो । लिम्बूहरू किरातवंशी नभएको प्रमाण हेरौं । पाँचथर जिल्ला फाल्गुनन्द गाउँपालिका अम्लाबुङका अम्बिकाप्रसाद आङ्देम्बेसँग भएको विसं १८८९ वैशाख १७ को चिर्कटोमा लेखिएको छ ः

राज वंसौली

षामपोंपाले कुमिङ फुइफुटुवा वये तांसां २ थाहांले कुमिं श्रीजांगा थेवे हां वये ।। ३ ।। मुनाफेन किरातीहांहारे षुंङ्छि मीं ।। १ ।। श्री यालम्वरले फांकिप तोंवे नेपालेयो हां चोगु ः श्री वु वर्मा कीरातीसोरले नु किप तांवेआं नुसि तांवे नेपालेयो हां चोगु ।।४।। धनुकहांले सुमसीआं नुसी तांवे हां चोगु ।...(तस्बिर १)

चिर्कटोको शीर्षकमा ‘राज वंशावली’ लेखिएको छ । त्यसपछि १ नं मा खामबोङ्बाको नाम भुइँफुटुवा, जो आकाशबाट झरेका सिरिजङ्गा थेबे नामका राजा थिए लेखिएको छ । बाँकी संख्या थपेर मुनाफेन किराती वंशी राजाहरू यलम्वर, भूमि वर्मा पविहाङहरूले वर्षौं राज गरेको लेखिएको छ । टिपोटअनुसार, सिरिजङ्गा थेबे भुइँफुटुवावंशी हुन् भने मुनाफेन, यलम्वर, भूमि वर्मा, पविहाङहरू किरातवंशी हुन् । लिम्बूहरूसँग पनि नेपाल खाल्डो र किरातको कुनै सम्बन्ध नभएको यो कागजले झनै स्पष्ट पर्छ ।

प्राचीन नेपाल उपत्यकाका किरातकालीन ‘कुथेर, माप्चोक, लिङ्वल,शुल्ली’ जस्ता प्रशासनिक शब्दले जग्गा, सिँचाइ, खानेपानीको कर उठाउने अधिकारिलाई जनाउँछ (धनवज्र वज्रचार्य, विसं २०३०/२०५३) । आज यी प्रशासनिक शब्दहरू राई, लिम्बूको बोलीचाली भाषामा पाइँदैनन् । राईहरूको न्याय, माटो र पानी हेर्ने प्रशासकलाई वालिखा, पासुङ, थाङपुङ हाङ्पा भनिन्थ्यो (ब्रायन हग्टन हज्सन, सन् १८८०/१९८२) । लिम्बूहरूको न्याय निसाफ तुत्तु तुम्याङ, पासिङ पादाङ (भद्रभलाद्मी)ले चुम्लुङ (सभा) मा गएर साम्योक लुङयोकथिम (दुबोढुंगो छुवाएर) छिन्थे ।

यद्यपि लेखाइको ट्रेन्ड भने सुनीतिकुमार चटर्जी, इमानसिंह चेम्जोङदेखि जर्ज भान्ड्रिम हुँदै कमल मादेनसम्मले मध्यएसियाका किरातहरूसँग पूर्वका राई लिम्बू जोड्ने छँदै छ । आज मानवशास्त्र, इतिहासको खोजी भइरहँदा हाम्रो सामाजिक इतिहास मुन्धुम/मुन्दुम मान्ने कि नमान्ने ?

राईहरू खम्बू हुन् किरात होइनन्

...अटले नु बटले लेगुवानु कुङ्सा ।

पृथीनारान बाना उक्टा धर्ती थुङ्सा ।।

(अटले र बटले लेगुवाबाट आए ।

पृथ्वीनारायण आउँदा धर्ती काँप्यो ।)

....गोर्खा–खम्बुवान युद्घताका हतुवागढीका अटलसिं र बदलसिं खम्बू अरुण तरेर लेगुवाखोलाको बाटो हुंदै भागेपछि बनेको सवाई हो यो । भोजपुरको रानिवास, घोरेटार आसपासका वलिङहाङ राईहरूले आफूहरू खम्बू भएको र सुनुहाङ, कर्माहाङ, अटलसिं र बदलसिं जस्ता हतुवागढीका शासकहरू आफ्ना

पुर्खा भएको बताए । हज्सन पाण्डुलिपिको खण्ड ८६ मा संकलित जोभानसिं फागोले याक्थुङ्बा लिम्बू भाषाको सिरिजङ्गा लिपिमा लेखेका १३१ देखि १३२ सम्मका लेखोटमा गोर्खालीसँग लड्ने वलिङहाङ र उलिङहाङ खम्बूहरूको चर्चा यसरी गरेका छन् ः

लेखोट १३१ ..पेनेहाङ लन्देआङ योहाङलेन साप्तुङरो । नाः नाम्धानु फेरेरो । नेपाला नेवारहाङ मेक्सुरो । खम्फाङ ग तावाकोसी थाबेरो । खबु नाः ग वलिङहाङ उलिङहाङ युङेरो । गरखानु मेथक्तेरो । तावाकोसी कप मेफत्तुरो । नुःतङ थक्तेसिरो । गरखाले यरिक याप्मि सेरुपिरुसिरो । अरुनाङ हेत्ना ग पुलुङहाङ, इयकहाङ, याक्थुङबा हेप्मा....

जयकर्ण चतुरभद्र मेयुङे हेप्मो वलिङहाङ कुहार नाक्तेसाङ कुहार मेम्फारुन नुतङ केरेल्ले ग खबुहाङ मेक्सुरो । गरले रो । नुतङ मेथक्तेले इरालेसा चुक्पा हेन्जा हा सम्बाङ हेप्मो मेहागु मेसेरुसिरो । खुन्छि साः केयाक्माहा मेसुन्दुसिरो । सिगिनाः येम्विच्छासाःइन काक मेलतु मेसेरुसिरो । गरखाले अम्फा चोगुरो । खम्फेले वाला वलिङहाङ खबुइन...(तस्विर २) ।

(भावानुवाद ः क्षेत्री राजाको उदय भएदेखि यता लेखे है । पर पश्चिमबाट आयो है । नेपालको नेवार राजालाई जित्यो है । खम्बूको तिर वलिङहाङ उलिङहाङ थिए है । गोर्खालीसँग लडाइँ भयो है । ताँबाकोशी घेरा हाल्दै आक्रमण गरे है । सातवर्ष लडाइं भयो है । गोर्खाले धेरै मान्छेहरू मार्‍यो है । अरुणनदीदेखि यता त पुलुङ इयकहाङ याक्थुङबा तिर... जयकर्ण चतुरभद्रसँग वलिङहाङ गुहार माग्न आएपनि पाएनन । लडाईं भएको सात वर्ष पुग्दा खम्बूराजालाई जित्यो है । गोरखाले है । मसिना बच्चाहरूलाई ओखलमा किच्याएर मार्‍यो है । गर्भवती महिलाका पेटबाट छोरा हो भन्दै डल्लै निकालेर मारिदिए है । गोर्खाले यस्तै गर्‍यो है । अनि वलिङहाङ खम्बु त ...........)

लेखोटअनुसार, गोर्खालीहरूले तामाकोसीबाट वलिङहाङ र उलिङहाङ खम्बूलाई लखेट्दै लगे । उनीहरूले खम्बू गर्भवती महिला र बालबच्चाहरूको ज्यादतीपूर्ण ढंगले हत्या गरे । वलिङहाङले अरुण तरेर पुलुङ, इयकहाङ, जयकर्ण, चतुभद्रसँग गुहार मागे । सहयोग नपाएपछि उनी शुकनाक्रामा लुकेर बसे । त्यसपछिको अर्को लेखोट (१३२) मा अगमसिं खम्बू चौतारियाको नाम भेटिन्छ । अगमसिं चौदण्डीका अन्तिम राजा कर्ण सेनको चौतारिया थिए । चौदण्डीगढी गोर्खालीले खोसेपछि उनी राजा कर्णसेनका परिवारका साथ आश्रय लिन विजयपुर पुगेका थिए । लेखोट भन्छ– हिजो गोर्खालीसँग लड्ने आजका राईहरूका पुर्खाहरू वलिङहाङ, उलिङहाङ, अगमसिं खम्बू थिए ।

गोर्खालीहरूले राईहरूलाई ‘खम्बू’ सम्बोधन गरेको कागज मुस्किलले मात्रै भेटिन्छ । लिम्बुवानको इलाम फाकफोकमा पुगेका जहरसिं खम्बूलाई दसखम्बूले गर्ने राईगिरी/पगरीको अधिकार गोर्खालीले थामिदिएको विसं १८९६ को कागज भेटिएको छ (भगीराज इङ्नाम, विसं २०७७) । सिक्किममा सन् १८९१ (विसं १९४८) मा जनगणना भयो । जातिहरूको कोल्युममा लाप्चा, भुटिया, लिम्बू, गुरुङ, मुर्मी, राई/जिमदार, खम्बू, कामी, ब्राह्मण, मगर, क्षत्री, नेवारको संख्या भेटिन्छ । खम्बू पुरुषको जनसंख्या ७२६, महिलाको जनसंख्या ६४८ र बालबालिकाको जनसंख्या ५८९ छ । राई/जिमदारको पुरुषको ७४२, महिलाको ६९१ र बालबालिकाको ५९१ छ (एचएच रिस्ले, सन् १८९४/१९७२) । किरातको उल्लेख छैन ।

९ लाख किरातको कथा

हज्सनले संकलन गरेका लेखोटहरूमा लुङ्गुन (लुगुन ?) १. वालिं (वालिङ ?) २. योंछेर ३. चामलिं (चामलिङ ?) ४. थोलुं (थुलुङ ?), ५. संम्गपां (साम्पाङ ?) ६. दिलपा (दिल्पा ?) ७. वषिं (बोखिम ?) ८. आंटेन ९. गरि जम्मा नौ किरातहरूको उल्लेख छ (हज्सन पाण्डुलिपि खण्ड ७३, विसं १९०३) । उल्लिखित नौ किरात भनेर भोजपुर र खोटाङका राईका थातथलो र थरका नामहरू पुष्टि हुन्छन् । पृथ्वीनारायण शाहले अभिमानसिंह, पारथ भण्डारी र खार्पाका हरिनन्द पोख्रेललाई विसं १८३० मा लेखेको पत्रमा ‘नौलाख किरातका मुलुक मदेश पाहाड’ वाक्यांशहरू परेका छन् (बाबुराम आचार्य, विसं २०२२) । हज्सनले घरधुरीको दुई आनाका दरले तिरो उठेको आधारमा ‘नौलाख किरात’ भएको तर्क पनि राखेका छन् (ब्रायन हग्टन हज्सन, सन् १८८०/१९९२) । वास्तवमा यिनै नौ किरातहरूको सेन शासकहरूसँगको उठबस र पराक्रमलाई लिएर ‘नौ किरात’ लाई नै ‘नौलाख किरात’ भनिएको हुनुपर्छ । वास्तवमा खम्बूहरूको पराक्रमले सेनहरूको चौदण्डी राज्य थामिएको थियो । त्यसो त मकवानपुरका राजा दिग्बन्धन सेन र उनका ज्वाइँ पृथ्वीनारायण शाह ज्वाइँ–जेठानबीच नौलाखे हार र एकदन्ते हात्तीको विषयमा मनमुटाव भएको थियो । ‘नौलाख’ शब्द लोकप्रिय हुनुको कारण यो पनि हुन सक्छ (तस्बिर ३) ।

राई, लिम्बूमा ‘किरात’ शब्द

गोर्खालीहरूले खम्बूहरूलाई ‘खम्बू’ भनी चिन्न चाहेनन् । ‘खम्बू’ सम्बोधन गर्दा आफूसँग लडाइँ गर्ने खम्बू नायकहरू र उनीहरूमाथि गरिएको ज्यादतीविरुद्घ कुनै पनि बेला विद्रोह हुन सक्ने डर थियो । त्यसैले गोर्खालीले खम्बूहरूलाई मासिन्या/मासिने ‘किरात’ भने ।

अदौमा याक्थुङ्बाहरूको साना–साना लुङबुङ (राज्य) हरू थिए । सेनहरूले याक्थुङ्बाहरूलाई चिन्न ‘लुङबुङ’ भन्न जानेनन् र ‘लिम्बू’ भने । लिम्बूहरूको माटोलाई गोर्खालीले ‘लिम्बुवान’ भने । मुगल ठाउँका नामहरूको अन्त्यमा ‘आन’ प्रत्यय लागेर पाकिस्तान, खालिस्तान, उब्जेकिस्तान भएजसरी ‘लिम्बू’ शब्दमा ‘आन’ जोडियो कि !

किनभने गोर्खालीहरूले ‘मुलुकी ऐन, सुब्बा, हवल्दार, जमदार’ जस्ता मुगलकालीन ९० प्रतिशतभन्दा बढी प्रशासनिक शब्द प्रचलनमा ल्याएको देखिन्छ । ठाउँ र कानुन जोडिँदा ‘लिम्बुवान’ शब्दको व्युत्पत्ति हुन पुग्यो कि !

जस्तो ः ‘मुग्लान’ शब्द नै मुगलकालमा नोकरी गर्ने नेपालीहरूले बोलेका थिए । ‘लिम्बू र लिम्बुवान’ शब्द याक्थुङ्बाहरूको राज्यसँग जोडिन पुगे पनि राणाकालदेखि यता प्रशासनिक क्षेत्रको विस्तार गर्दा अरुणपारिका भूभागलाई ‘पल्लोकिरात लिम्बुवान’ भनियो ।

गोर्खालीले राई, लिम्बूहरूलाई ‘किरात’ मात्रै भनेनन्, राईगिरी र सुबाङ्गीजस्ता राजस्व उठाउने स्थानीय अधिकारी पनि बनाए । गोर्खालीको बोली नै कानुन भएकाले उनीहरूले बोलेको ‘किरात’ शब्द मर्यादित मात्रै बनेन, लोकप्रिय पनि बन्यो । राई, लिम्बू, जोकोही किरात बन्ने नै भए । हिन्दु ग्रन्थहरूमा पढिने किरात र हिन्दु देउ–देउतासँगको सम्बन्धलाई पनि गोर्खालीसँग नजिक पुगेका राई, लिम्बूले आफ्नो वंश र मुन्धुम/मुन्दुम संस्कारसँग जोड्न थाले । अनि त राई, लिम्बूहरूले आफूहरू पनि हिन्दु वैभवशाली शासकजस्तै भएको भनी गर्व गर्न थाले । ‘किरात’ शब्दले यसकारण खम्बू/राई र याक्थुङ्बा/लिम्बूहरूको आस्था, संस्कार, इतिहास र राजनीतिमा प्रवेश पायो ।

किरात यायोख्खामा संगठित राईहरू गोर्खा–खम्बूहरूको कारुणिक इतिहासबारे बोल्न चाहँदैनन्, इतिहास बिर्सन राजी छन् । धेरै भाषी भएकाले किराती भनेपछि एकजुट हुन सजिलो हुन्छ भन्ने बुझाइमा छन् राईहरू । किरातीका नाममा सुनुवार, याख्खा, मेवाहाङ, याम्फू, लोहोरूङ, आठपहरिया र लिम्बूहरूलाई पनि भाषिक, जातीय र राजनीतिक रूपमा पनि प्रभाव पार्न सकिन्छ भन्ने पनि छ । हालसालै मात्र उनीहरूले लिम्बूहरूको सिरिजङ्गा लिपिलाई किरात भन्नुले पुष्टि हुन्छ । लिम्बुवानको इतिहास नामेट पार्दै किरात कोसी/सगरमाथा प्रदेश नं १ को नामाङ्कन गर्न उनीहरू एकसूत्रीय ढंगले लागिपरेका छन् ।

मेटिँदै छ पहिचान

राईहरूले आफ्ना पुर्खा र पहिचानमा खम्बू लेख्ने, छोड्ने अनि फेरि लेख्ने गरिरहेका छन् । माओवादी नेता गोपाल किराती पहिले बान्तवा राईहरूको पाछा बटुल्थे र ‘खम्बू’ लेख्थे । मुन्दुम संकलक भोगीराज चाम्लिङ लेख्छन्– ‘खम्बू र मेवाहाङका हालका सन्तान राई हुन् ।’ जबसम्म राईहरूले आफूलाई ‘खम्बू’ भनेर आफ्नो इतिहास खोतल्दैनन् तबसम्म उनीहरूको संस्कार र इतिहासमा विचलन आइरहन्छ ।

लिम्बूजातिमा भने किरातधर्मी हौं भन्ने सत्तेहाङ्मा पन्थीहरूले समाज सुधारक माहागुरु फाल्गुनन्दलाई देवत्वकरण गर्दै मुन्धुमी स्थलहरूमा डमरु, त्रिशूल राख्ने र होम यज्ञादि गर्ने अथवा लिम्बूहरूलाई हिन्दुकृत गराउने अभियान चलाएका छन् । कारण लिम्बूहरूले आफ्ना पुस्ता, थातथला, खोलानाला, पोखरी, वनस्पति, पशुपन्छीका नामदेखि परम्परागत ज्ञान बिर्संदै गएका छन् । वास्तवमा पूर्वका राई, लिम्बूका लागि किरात सभ्यता नभई सभ्यता नष्ट पार्ने भ्रमचाहिँ हो ।

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७९ ०९:२९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सिरिजङ्गालाई किन चाहियो फुर्का ?

किरात याक्थुङ चुम्लुङले किरात राई यायोक्खासँग मिलेर ‘सिरिजङ्गा लिपि’ लाई परिर्वतन गरी ‘किरात सिरिजङ्गा लिपि’ नामकरण गरेको छ । २५ व्यञ्जन रहेको सिरिजङ्गा लिपि २३ थपेर ४८ को बनाइएको छ । इतिहास अध्येता अर्जुनबाबु माबुहाङ लेख्छन्–सिरिजङ्गाको सम्मान गर्दै उनकै नामबाट लिपिको नाम राख्नु सर्वस्वीकार्य हुन्छ ।
अर्जुनबाबु माबुहाङ

पाण्डुलिपिमा सिरिजङ्गासिरिजङ्गाबारे जानिफकारहरू काबेलीखोला, तावाखोला, इङ्वाखोला, हाप्पुखोला, सिक्किम मार्तामको रेस्सीखोला र कालेजखोलाको दोभानजस्ता ठाउँहरू सिरिजङ्गाका बासस्थान भएको सुनाउँछन् । सिनाम–तेल्लोक वरिपरि सिरिजङ्गाले साप्लालुङ/शीला काबेली र हाप्पुखोलाको दोभानमा आफैंले लिपि कोरेको ढुंगा लुकाएको चर्चा आज पनि सुनिन्छ ।

ताप्लेजुङ सिनामका विसं २०७० का संविधानसभा सदस्य भूपेन्द्र थेबेज्यूका अनुसार, ‘सिरिजङ्गा साप्लालुङ निकाल्न विसं २०४२/४३ तिर स्व. रामबहादुर थेबे, डम्बरबहादुर थेबे, रनबहादुर राउतलगायत सत्तेमाङ (सत्तेहाङ्मा/हिन्दुकृत लिम्बूहरू) हाप्पुखोलामा भेला भए । हाप्पुखोलामा झरिरहेको विशाल छाँगाको भित्तापट्टि सिरिजङ्गाले खोपेको ढुंगो राखिएको थियो । भेलाले मौरी काढ्न खप्पिस खामदेम्बेका नरबहादुर राउतलाई साप्लालुङ निकाल्न लगाउने निर्णय गर्‍यो । मौरीको मह काढ्दा प्रयोग गरिने लठ्ठो (सेन) नीलो दह माथि झारियो । लठ्ठालाई रूखमाथि चढेर पैंठ मारियो । राउतलाई साप्लालुङ राख्न कोक्रो दिइयो । कोक्रोमा डोरी बाँधेर रूखमा पनि पैंठ मारियो । राउत सेनमा टेक्दै हाप्पुखोलाको भित्तामा पुगे । राउतले सिला उठाए र कोक्रोमा राखे । तर, कोक्रोमा जोडिएको डोरी अचानक चुँडियो । कोक्रोसँगै साप्लालुङ पनि पानीमा खस्यो । सिरिजङ्गा साप्लालुङ निकाल्न सकिएन ।’

सिरिजङ्गाबारे खोज जारी छ । अम्लाबुङ पाँचथरका अम्बिकाप्रसाद आङदेम्बेसँग भएको विसं १८८९ को सक्कल उतार गरिएको कागजमा वंशावली टिपोट गर्ने क्रममा भुइँफुटुवा ताङसाङहाङदेखि मुनि सिरिजङ्गा र थेबेहाङको नाम लेखिएको भेटिन्छ ।

सिरिजङ्गाको जन्म ताप्लेजुङ जिल्लाको याङरुपथुमको सिनाम–तेल्लोकमा याक्थुङ्बा लिम्बू सिंथेबे परिवारमा भएको थियो । सिंथेबे वंशावली संकलन गरिरहेका झापा, दमकका दुर्गबहादुर सिंथेबे (८१) का अनुसार, साम्मिकिहाङको सोह्र पुस्तामुनि तान्छोहाङ र उनीदेखि पनि सात पुस्तामुनि पारुजङ्गा थिए । पारुजङ्गा र पुःधाहाङ्माको कोखबाट धनहाङ, सिरिजङ्गा र एक छोरी लाःइनहाङ्मा थिए ।


शोभा मानन्धर, हरेराम उपाध्याय र लक्ष्मण बास्तोलाले डिजिटाइजेसन गरेको ईएपीडटबीएलडटयूके लिंकमा सिरिजङ्गा र उनका चेलाहरूले लेखेका लेखोटहरू पाइन्छन् । लेखोटमा ताप्लेजुङको तमोरखोला र फावाखोला क्षेत्रको लिम्बूहरूको संस्कार र लेनदेनको टिपोट भेटिन्छ ।

सिरिजङ्गाबारे हज्सन पाण्डुलिपिमा थुप्रै लेखोट संकलन गरिएका छन् । बेलायती विद्वान् ब्रायन हज्सन नेपालमा रेजिडेन्ट भएर सन् १८२० देखि १८४५ रहिसकेपश्चात् पनि फेरि सन् १८४५ देखि १८५८ सम्म दार्जिलिङमा रहँदा उनले पूर्वी नेपाल र सिक्किमका लिम्बूगाउँहरूबाट लिम्बू जातिबारे सिरिजङ्गा र उनका चेलाहरूले लेखेका लेखोटहरू संकलन गरेका थिए । उनले मैवाखोलाका जोभानसिं फागो, छथर ताङ्खुवाका गुनमान खजुम र च्याङ्ग्रेसिं फेदाङ्मालाई लिम्बूका मुन्धुम, संस्कार, भाषा, इतिहास भन्न–लेख्न लगाएर अभिलेखीकरण गरेका थिए । खरिदार जित मोहन र हवल्दार रणध्वज हज्सनका थप सहयोगी थिए । हज्सनले संकलन गरेका लेखोटहरूलाई ‘हज्सन पाण्डुलिपि’ भनिएको हो । हज्सन पाण्डुलिपि हाल इन्डिया अफिस लाइब्रेरी, लन्डनमा सुरक्षित छ ।

हज्सन पाण्डुलिपिको खण्ड ७९, ८६, ८८ का पत्रहरूमा सिरिजङ्गा आफैंले याक्थुङहरूको साप्ला/भाषा लिपि बनाएको/निकालेको लेखिएको छ । उनले बाह्रखरी अभ्यास गरेका पत्रहरू भेटिन्छन् । पत्रहरूमा सिरिजङ्गाले उतिबेलाको याक्थुङ समाज, इतिहास र राजनीतिक व्यवस्थाबारे लेखेका छन् । याक्थुङ भाषा र सिरिजङ्गाका लिपिमा मात्र लेखिएका यस्ता पत्रहरूमा सिरिजङ्गाले आफू ससुवा लिलिम याक्थुङहाङको सन्तानले मुबोक्वामा (तागेरा निङवाफुमामाङ/देव) बाट पुस्तक भेटेको, बनाएको र लेख्न सिकेको लेखेका छन् । लेखोटहरूमा मुन्धुम (सामाजिक इतिहास) र खाहुन (उपदेश) हरू भेटिन्छन् । मुन्धुममा जून, घाम, आकाश, पानी, पशुपक्षी, रूखपात, मनुष्यको उत्पतिको चर्चा छ । उनले पशुपक्षीको उत्पत्ति पुःधामलुङमा र साधामलुङमा भनेर ताप्लेजुङ मिवाखोला र तमोरखोलाको शिरमा पर्ने इङ्लेक्पा पहाडको फेदीलाई भनेका छन् । मनुष्यको उत्पत्ति इमि लुङधुङमा भएको भनेर लेलेपको लुङधुङ गाउँको गोला जाँदा बाटोमा पर्ने हल्लिने ढुंगा (जसमा सानो ओडार पनि छ) लाई भनेका छन् । मुन्धुमअनुसार, त्यहाँ याक्थुङका पहिलो पुर्खा मुजिङ्ना खेयङ्नाका सन्तानहरू छुच्छुरु छुहाम्फेबा र तेत्लारा लाहादङ्नाहरू हाडनाता बिग्रिएका थिए । उनले वर्तमान ताप्लेजुङको पाथिभरादेवीलाई मुक्तिफोमामाङ/देउता लेखेका छन् । हाल कुम्भकर्ण भनिने पहाडलाई फक्ताङलुङ लेखेका छन् । त्यस्तै मेहेले, सुरुङखिम, सादेवा, साप्लाखुमाथिको सिरिङचोक्मा भनिने डाँडालाई सिदिङचोक्मामाङ भनेका छन् । फलैंचा च्याङथाप्पुको पहाडलाई चाङधुम्बो र च्याङथाप्पुमाथिको फालेलुङ पहाडलाई इसाङलेमामाङ भनेर देउदेउताको नाममा टिपोट गरेका छन् ।

सिरिजङ्गाले लेखेका शब्दहरू असरल्ल छन् । विराम राखिए पनि वाक्य बनाउन अर्को विरामसम्म पुग्नुपर्ने हुन्छ । वाक्य बुझ्न एउटै व्यञ्जन संयोगले धेरै शब्दहरू अर्थ्याउनुपर्ने हुन्छ । यस्ता खण्डहरूको लिप्यन्तरण र उल्था पनि छैन । यी खण्डहरू अध्ययन गर्न पाण्डुलिपिकै ८५ खण्डका ‘लक्ष्मी संवाद’ शीर्षकका पत्रहरू हेरे सजिलो हुन्छ । उक्त खण्डका पत्रहरू जोभानसिं फागोले भ्याएसम्म उल्था गरेका छन् । सिरिजङ्गाले मुन्धुम र खाहुन लेख्ने क्रममा लामाहरूसँग सम्बन्धित मन्त्रहरू पनि लेखेका छन् । सम्बोधनका क्रममा आफ्ना लामा गुरुहरूका नाम पनि लेखेका छन् । जस्तो ः गेवालामा, उगेन पोमा, गेवालानी... इत्यादि । त्यस्तै...लामाखाम पाम...लामाको ठाउँ लेखेका छन् । यसदेखि बाहेक उनले विभिन्न प्रसंगमा...धर्म, पाप, पापी, चोरी, राजा, काशी, खण्ड, गोत्र, माहादेवा, गङ्गा जी, धूवाँखानीजस्ता शब्दहरू पनि प्रयोग गरेका छन् । उनी बौद्घ र हिन्दु सभ्यताका जानकार देखिन्छन् ।

हज्सन पाण्डुलिपिको खण्ड ७३ को पत्र १५३/१५६ (दुई थान) हरूमा सिरिजङ्गाले सपनामा रूखका पातमा अक्षर देखेको र ब्युँझिएपछि अक्षर लेख्न थालेको लेखिएको छ । याक्थुङहरू ज्ञान, बुद्घिको धनी भएपछि राजकाजमा विद्रोह उठाउँछन् भनेर लामाहरूले उनको हत्या गरेको लेखिएको छ । यी पत्रहरू सिरिजङ्गाका कुनै चेलाले लेखेको हुन सक्छ ।

सिरिजङ्गाबारे लेखिएको भरपर्दो पुस्तक सिक्किमका नवौं राजा थुतोव नामग्याल र रानी येशे डोल्माले सन् १९०८ मा लेखेको ‘हिस्ट्री अफ् सिक्किम’ हो । पुस्तकको काजीहरूको वंशावली खण्डको पृष्ठ २२ मा सिरिजङ्गाबारे यस्तो लेखिएको छ ः ‘लिम्बूका पूजारी येबा/येमा, फेदाङमाले भनिल्याएका मुन्धुमअनुसार परमात्मा तागेरा निङ्वाफुमाले मुबोक्वामालाई चराको विष्टा र बाँसको खरानीको मनुष्य बनाउन लगाए । पहिलो मनुष्य मुजिङ्ना खेयङ्ना भइन् । उनले हावासँग संसर्ग गरी सुसुवेङ लालावेङ सन्तान जन्माएका थिए । उनीपछि सुहाम्फेवा र लाहादङ्नाहरू भए । धेरै पुस्तापछि याङरुपमा सिरिजङ्गाबा देखिए । उनका लिम्बू मुन्धुम पढ्ने प्रचार गर्ने दिक्षित आठ चेला थिए । उनलाई सिक्किमका राजा र लामाहरूको विरुद्घमा लागेको आरोप लाग्यो । उनलाई विषालु काँणले हानियो । खोलामा फालियो । उनको प्राण गएन । उनको मुखमा चराको विष्टा कोचियो । उनको प्राण गयो । उनको आत्माले चराको रूप लिएर उड्यो । उतिबेला गोरखाका राजा सिंह थिए ।’

सिरिजङ्गाको तिथि मिति

‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ मा लेखिएका गोरखाका राजा ‘सिंह’ भनेर प्रतापसिंह शाहलाई भनिएको हो । सिरिजङ्गाका समकालीन प्रतापसिंह शाह देखिन्छन् । प्रतापसिंह शाहको राज्यकाललाई मानेर सिरिजङ्गाको जन्म–मृत्युको तिथिमिति तोक्नु सान्दर्भिक हुन्छ । इमानसिंह चेम्जोङले सिरिजङ्गाको जन्म मिति सन् १७०४ (विसं १७६१) र मृत्यु सन् १७४१ (विसं १७९८) लेखेका छन् । प्रतापसिंह शाहको मृत्यु विसं १८३४ मा भएको थियो । उनको राज्यकाल विसं १८३१ बाट सुरु भएको थियो । विसं १८३१ देखि १८३४ भित्र सिरिजङ्गाको मृत्युको तिथि मिति तोकिनुपर्छ । यस्तो अवस्थामा मात्र सिरिजङ्गा इतिहास बन्नेछन् । सहिद बन्नेछन् । र, उनको आत्माले मुक्ति पाउँछ । उनको मृत्यु विसं १८३४ लाई मान्दा सिरिजङ्गाको मृत्यु चेम्जोङले तोकेभन्दा ३६ वर्ष तलमाथि फरक हुन जान्छ ।

एकै थिए सिरिजङ्गा

चेम्जोङले पहिलो सिरिजङ्गा र त्यसपछि पहिलो सिरिजङ्गाकै अवतार दोस्रो सिरिजङ्गाको परिकल्पना गरेका छन् । यस्तो हुनमा उनमा बंगाली लेखक बाबु सरदचन्द्र दासको प्रभाव परेको देखिन्छ । दास सन् १८८१ मा दार्जिलिङ हुँदै सिक्किमबाट ल्हासासम्मको यात्रामा निस्केका थिए । उनले सिक्किमका हिःगाउँ, कालिखोला, लिङचोमका गाउँहरू डुल्दा लिम्बूहरूले सिरिजङ्गालाई एक दैवी शक्तिका दाता र झारफुक गर्ने देवारीका रूपमा पाएको टिपोट गरेका छन् । दासले सिरिजङ्गालाई बौद्धगुरु पद्मसम्भवको अवतारको रूपमा हिमालयन भुटियाको रूपमा चिनिने नवौं शताब्दीका दैवी गुणले युक्त देवाङ्सि भनेर सन् १९८८ (सन् १९०२ प.प्र.) मा प्रकाशनमा आएको ‘सेन्ट्रल ल्हासा एन्ड टिबेट’ को पृष्ठ ४ मा लेखेका छन् । उनले उनै सिरिजङ्गाले लिम्बू लिपि पनि आविष्कार गरेको लेखेका छन् । दासले सिरिजङ्गालाई कसरी हिमालका भुटिया र नवौं शताब्दीका पद्मसम्भवका अवतार लेखे ? त्यसो त सिरिजङ्गाले आफ्ना लेखोटमा ‘गेवानी लामा, उगेन पोमा’ जस्ता गुरु पद्मसम्भवलाई लगाइने उपमा थुप्रै ठाउँमा लेखेका छन् । पद्मसम्भव भारतको पन्जाबको उडियानमा जन्मिएका थिए । बौद्ध साहित्यमा उडियानका महागुरुलाई ‘उगेन पोमा’ भनिन्छ । पद्मसम्भवलाई सिरिजङ्गाले गुरु मानेका छन् । उनको समय सन् ७०० तिर हो । पद्मसम्भवको अवतार भनेपछि २०० वर्षको फरक पारेर दासले नै नवौं शताब्दीमा सिरिजङ्गाको अस्तित्व भएको अनुमान गरेको बुझिन्छ ।

दासको नवौं शताब्दीको सिरिजङ्गालाई चेम्जोङले पनि नवौं शताब्दीकै पहिलो सिरिजङ्गा बनाएको बुझिन्छ । दासबाट प्रभावित भएका चेम्जोङले पाँचथरका अम्लाबुङको कागजमा सिरिजङ्गा र थेबेहाङ पनि पढेको देखिन्छ । अम्लाबुङमा रहेको कागज र दासको पुस्तकलाई अघि सार्दै चेम्जोङले पहिलो सिरिजङ्गा बनाएका थिए । चेम्जोङले लेखेका अवतारी सिरिजङ्गा (चर्चा गरिएका) को चर्चा गरौं । चेम्जोङले विसं २०१८ मा प्रकाशनमा ल्याएको पुस्तक ‘लिम्बू–अंग्रेजी–नेपाली शब्दकोश’ को पृष्ठ २६–२८ अनुसार, सन् १७४० मा सिक्किमका राजाका बत्तासे छोराको विषयलाई लिएर लाप्चा मन्त्री छाङजोत कर्वाङ र भोटे मन्त्री टामडिङ ग्याल्पोबीच झगडा भयो । लिम्बू–लाप्चाहरू मिलेर भोटे मन्त्री टामडिङ ग्याल्पोलाई लखेटे । उती नै बेला याङरोकका किराती पण्डितले आठ चेलासहित ‘राजा सिरिजङ्गाको अवतार हुँ’ भन्दै लिम्बू भाषा–लिपिको प्रचार गरे । लिम्बू भाषा–लिपिको प्रचार गरेको अभियोगमा राब्देन्ची दरबारको आदेशमा पेमियोन्ची गुम्बाका टछाङ लामाहरूले सिरिजङ्गाको प्राण लिएका थिए । चेम्जोङले आफ्ना पुस्तकहरूमा थुतोव नामग्याल र येशे डोल्माको ‘हिस्ट्री अफ् सिक्किम’ लाई प्रशस्तै उद्धृत गरेका छन् । यी माथिका चेम्जोङका कथनको स्रोत पनि ‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ पुस्तक नै हो । पुस्तकको पृष्ठ ४३ मा सन् १७५२ (विसं १८०९) मा पहाडिया र चोङ (लिम्बू) हरूले सिङराग्यालको नेतृत्वमा सिक्किम राजाको विरुद्धमा विद्रोह गरेको लेखिएको छ । निर्मम ढंगले करवाङ (मुख्य मन्त्री) ले विद्रोह दबाए । विद्रोहीहरूलाई केही विशेषाधिकार पनि दिइयो । तर, यो अनुच्छेदमा सिरिजङ्गाबारे कहीँकतै उल्लेख छैन । उक्त पुस्तककै काजीहरूको वंशावली खण्डको पृष्ठ २२ मा सिरिजङ्गाले लामाहरूविरुद्घ दाउपेच गरेकाले उनलाई लामाहरूले मारेको र उनको मृत्यु हुँदा नेपालमा सिंह वा प्रतापसिंह शाह राज्य गर्दै गरेको लेखिएको तथ्यलाई चेम्जोङले उद्धृत गरेका छैनन् । उनले सिरिजङ्गालाई भोटेहरूबाट मारिएको लेखे पनि सिंह वा प्रतापसिंहको पालामा मारिएको भनेर लेखेनन् ।

चेम्जोङले सिरिजङ्गाको अध्ययन–अनुसन्धानमा आफ्नो सिंगो जीवन व्यतीत गरे पनि उनी उबेलाका लेखकहरूको प्रभावमा नराम्ररी फसेका छन् । उनले सिरिजङ्गा र उनको अवतारीको अवधारणा ल्याउँदा सिरिजङ्गा पहिलो र दोस्रो दुइटा भई मिथक बनेका छन् । वास्तवमा सिरिजङ्गा इतिहास हुन् मिथक होइनन् । सिरिजङ्गा एकै थिए, अठारौं शताब्दी उत्तरार्द्घका प्रतापसिंह शाहका समकालीन ।

सिरिजङ्गाको शहादत

सिरिजङ्गालाई चयनपुरका गोर्खालीहरूबाट याक्थुङ् लिम्बू लिपि–भाषा चलाएकोमा निगरानी सुरु हुन थाल्यो । उनी कावेली र तमोर दोभान, कावेली र इङ्वा दोभान, कावेली र तावा दोभान, कावेली र हाप्पुखोला दोभानका गुफाहरूमा लुक्दै हिँड्न थाले । उनलाई आफ्ना वंश/परिवार र दाजुभाइबाट साथ भएन । उनी तिम्बुङपोखरीको बाटो हुँदै सिक्किम जाने–आउने गर्थे । अन्ततः उनी आफ्ना चेलाहरूसहित सिक्किम गए । अध्ययनले उनका चेलाहरूमा तमोरखोला नाङखोलेङका रुपिहाङ र फावाखोला बोख्खिमतिरका चिरियाङ, फदुहाङ, सुख्खुबा, इलाम आदि देखिन्छन् । सिक्किमको बर्मियकस्थित मार्तामको चेप्लेटी ढुंगोमा याक्थुङ दाजुभाइहरूलाई बोलाएर उनले भाषा–लिपि पढाउन थाले । उती नै बेला पेमियोन्ची गुम्बाका टछाङ लामाहरूले याक्थुङ्बा लिम्बू भाषा—लिपि प्रचारप्रसार गरेर राजद्रोह गरेको आरोप लगाए । मार्तामको चेप्लेटी ढुंगोमा आफ्ना चेलाहरूलाई पढाइरहेका बखत उनलाई लामाहरूले पक्रिएर मुखमा विष्टा कोचिदिए । मौवाको रूखमा बाँधेर गोपेबाँसको विषालु काँणले हानेर रेस्सीखोलाको विशाल छाँगोमा फालिदिए । सिरिजङ्गाको मृत्युको समयमा सिक्किममा तेन्जिङ नामग्याल राजा देखिन्छन् । यता नेपालमा भने सेन र लिम्बूहरूको शासन रहेको विजयपुर–मोरोङ राज्य गोर्खालीले कब्जा गरिसकेको थियो । गोर्खालीहरू सिक्किम कब्जा भनेर थुमथुमका लिम्बूहरूलाई फकाउँदै थिए । सिक्किम भने लिम्बू गाउँहरूमा भोटे भाषा सम्बोटा लिपि र बौद्घ धर्म लादिरहेको थियो । उतिबेला याङरुप, तमोरखोला, मिवाखोला, मैवाखोला थुमका लिम्बूहरू सिक्किमसँग नजिक थिए । सिक्किमको नेपालको पूर्वी चयनपुरसम्म शासन चल्थ्यो । सिरिजङ्गाले याक्थुङ लिम्बूहरूलाई याक्थुङ भाषा, सिरिजङ्गा लिपि पढाउन छाडेनन् । अन्ततः भोटेहरूले सिरिजङ्गाको हत्या गरे ।

सिरिजङ्गाको हत्यापश्चात् लिम्बूहरूले सिक्किमको साथ छोडे । गोर्खा–लिम्बूवान–सिक्किमको युद्घमा लिम्बूहरूले गोर्खालीलाई सघाए । सिक्किमले च्याङथाप्पु–फालेलुङ कट्न सकेन । यदि सिरिजङ्गा नभएका भए नेपालको पूर्वी सिमाना तेह्रथुमको आठराईमा लाग्थ्यो ।

सिरिजङ्गाको अवमूल्यन

सिरिजङ्गाको योगदानलाई कदर गर्दै सरकारले विसं २०४९ मा उनको तस्बिर अंकित टिकट चलायो । सिक्किममा सिरिजङ्गा लिपिमा विसं २००४ सालदेखि याक्थुङ लिम्बू भाषाको पठनपाठन भइरहेको छ । नेपालका पनि प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भएयता सिरिजङ्गा लिपिको पठन–पाठन सुरु हुँदै छ । विसं २०६७ मा बैरागी काइँला नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कुलपति भएका बेला विसं २०१८ सालमा इमानसिंह चेम्जोङले छापेको पुस्तक ‘लिम्बू–नेपाली–अङ्ग्रेजी शब्दकोश’ लाई संशोधन गरी प्रकाशनमा ल्याए । शब्दकोशभित्र हज्सन (सन् १८४४), क्याम्पबेल (सन् १८५५), थलङ (सन् १९२८) हरूले प्रयोग गरेको लेख्य परम्परालाई उद्धृत गर्दै प्रयोग गरिएको लिपिलाई सिरिजङ्गा लेखिएको र सिरिजङ्गा वर्णमाला र सिरिजङ्गा लिपिबाट शब्दकोश नै तयार भएको छ ।

अहिले आएर किरात याक्थुङ चुम्लुङले किरात राई यायोक्खासँग मिलेर ‘सिरिजङ्गा लिपि’ लाई ‘किरात सिरिजङ्गा’ लिपि बनाएर चलाउन खोजिरहेको छ । ‘किरात सिरिजङ्गा लिपि समायोजनसम्बन्धी विज्ञ कार्यदलको प्रतिवेदन’मा थपिएका स्वर र व्यञ्जन वर्णप्रति याक्थुङ लिम्बूहरूको घोर असहमति छ । ती अक्षरहरू लेखन तथा पठनपाठन प्रक्रियामा अनुपयुक्त मात्रै होइन, पूर्ण असान्दर्भिक पनि छन्  ।

सिरिजङ्गाको सम्मानमा उनैको नामबाट लिपिको नाम राख्नु उपयुक्त र सर्वस्वीकार्य हुन्छ । सिरिजङ्गाको नामअघि–पछि कुनै फुर्का र शब्दावली आवश्यक छैन ।

सिरिजङ्गा लिपिमा हालसम्म २५ व्यञ्जन थियो । २३ थपेर अब ४८ व्यञ्जनको बनाएपछि त्यो कसरि पढ्नु ? अब त्यो संस्कृत पढ्नुभन्दा पनि गाह्रो हुनेछ । सिरिजङ्गा लिपिको पूरातात्विकता, ऐतिहासिकतालाई जोडेर राईहरूले बौद्धिक सम्पत्तिको प्राधिकार लिन चुम्लुङसँग सम्बन्ध विस्तार गरेको देखिन्छ ।

उनले बनाएको लिपिलाई सिरिजङ्गा लिपि भन्ने जन्मसिद्ध अधिकार याक्थुङ लिम्बूलाई मात्रै छ ।

प्रकाशित : माघ ८, २०७८ १०:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×