आत्मा चर्ने ठाउँ- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

आत्मा चर्ने ठाउँ

यात्राको सबैभन्दा महफ्वपूर्ण अवयव के हो ? यात्रा, विश्राम, सहयात्री वा गन्तव्य ? यात्रा नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हो । हिँडिरहे जस्तोसुकै गतिमा किन नहोस्, ढिलो चाँडो गन्तव्य पुगिन्छ । कतै न कतै सहयात्री भेटिन्छन् । बस्, यात्रा रोक्नु हुँदैन । विश्राम लिनुपर्छ यात्रा–दौरान । तर, यात्राबाट विश्राम लिनु हुँदैन ।
सहयात्री को हो ? आराम कुर्सीमा बसेर थाहा लाग्दैन । जुत्ताको फित्ता कसेर, झोला भिरेर यात्रामा निस्केपछि मात्रै थाहा हुन्छ ।
रोशन शेरचन

जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी गोष्ठी सकेर २२ फेब्रुअरी, २०२२ मा सहकर्मीहरू लक्ष्मी भट्ट, शंकर पौडेल, मनीष श्रेष्ठ, ज्ञानेन्द्र जोशी र म पोखराबाट फर्कंदै थियौं । मर्स्याङ्दी खोलाको दृश्यले गोष्ठीको थकान बगाउँदै लगिरहेको थियो । आँबुखैरेनी नजिक टायर पन्चर भयो । ताजा हावा लिन गाडीबाट बाहिर निस्क्यौं । तोरी फुलेको पहेँलपुर बारी देखियो । बल्ल पो दृष्टि त्यतातिर गयो । देख्नलाई त रोकिनुपर्ने रहेछ ।

दार्शनिक स्वभावका लक्ष्मी भट्टलाई म २७ वर्षदेखि चिन्छु । जीवनका आधारभूत प्रश्नप्रति जिज्ञासु र निर्भीक छन् उनी । २५, २६ वर्षको उमेरमा हामी वन क्यापसमा दर्शन र अध्यात्ममाथि खुब कुराकानी गर्थ्यौं । ओशो, यूजी कृष्णमूर्ति र जे. कृष्णमूर्तिका पुस्तक पढेपछि अनेक तर्क–बितर्क गर्थ्यौ । पाठ्यक्रमबाहिरको संसार चियाउन रुचाउने कमै विद्यार्थीमध्ये हामी थियौं ।

चालक लक्ष्मीनारायण पन्चर भएको टायरको सट्टा जगेडा टायर हाली नटबोल्ट कस्दै थिए । भट्ट तोरीबारी पुगेर सेल्फी खिच्न भ्याइसकेछन् । भन्दै थिए, ‘यो लोकेसन परफेक्ट छ, नजिक तोरीबारी, तल खोला, पारि खेत, माथि डाँडा ।’ प्रत्येक परतमा सौन्दर्य बोकेको त्यो ल्यान्डस्केप वास्तवमै अद्भुत थियो । टायर पन्चर नभएको भए त्यो दृश्य छुट्ने रहेछ । विश्रामको सौन्दर्य नै यही हो ।

केहीबेर पहेंलपुर सौन्दर्यमा मुग्ध भएपछि हाम्रो चर्चा सुन्दरताकै विषयमा मोडियो । प्रश्न उठ्यो– सुन्दर ठाउँ, सुन्दर दृश्य वा सुन्दर वस्तुलाई कुन शब्दले अभिव्यक्त गर्दा सुन्दरताको सम्पूर्णता समात्न सकिएला ? ‘सुन्दर’, ‘मनमोहक’, ‘मनोरम’, ‘रमणीय’, ‘चित्ताकर्षक’, ‘अद्भुत’ जस्ता प्रचलित विशेषण अत्यधिक प्रयोगले खिइसके । क्लिशे भएपछि शब्दको ओज क्लान्त हुँदै जान्छ । त्यसले ताजगी गुमाउँछ र नवीनता हराउँछ– शरीर त भएको, तर आत्मा नभएको । कुनै पनि शब्दले सुन्दरतालाई सम्पूर्णत (अनुभूत गरेजति) अभिव्यक्त गर्न नसक्ला भन्नेमा हाम्रो सहमति रह्यो । तर, कुन शब्दले बढीभन्दा बढी अनुभूतिलाई दर्साउने सामर्थ्य राख्ला ? उत्तर फेला परेन ।

शंकर कम बोल्थे, तर बोलेपछि च्याप्पै चुरो समात्थे । मनीष ऋषि–मनीषीजस्तै अल्पभाषी र ओशोबाट प्रभावित । जोशी वाचाल । जगेडा टायर फेरिएपछि त्यस अनुत्तरित प्रश्नलाई पहेंलपुर प्रदेशमै छाडेर गाडीले पुनः लय समात्यो ।

सहयात्री को हो, कसरी थाहा हुन्छ ?

‘एन अनएक्जामिन्ड लाइफ इज नट वर्थ लिभिङ’

– सुकरात

जीवनकै लघुरूप हो– यात्रा, माईक्रोकोज्म् । यात्रामा यात्री, पदमार्ग, सहयात्री र गन्तव्य हुन्छन् । समयक्रममा यात्री, पदमार्ग, सहयात्री र गन्तव्य फेरिन्छन् । स्वयम् यात्री पनि अनुभव र चेतनाले उही रहँदैन । न त शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यले उही हुन्छ । पदमार्ग बदलिन्छ, आन्तरिक वा बाह्य कारणले । मार्गका यसै पनि अनेकन् रूप छन्– गोरेटो, घोडेटो, कच्चा, ग्रेबल, पक्की । कहीँ त मार्ग देखिँदैन । हिँड्दै बनाउनुपर्छ, जस्तो वनको बाटो । रेडिमेड बाटो जीवनमा सधैं कहाँ उपलब्ध हुन्छ र ? नयाँ बाटामा हिँड्दा नै त हो नवीन अनुभव प्राप्त हुने ।

मार्ग र गन्तव्यजस्तै सहयात्री पनि बदलिन्छ । यात्राको आरम्भदेखि अन्त्यसम्म आफूसँग हिँड्ने आफैं नै हो । सहयात्रीहरू कुनै मोड, बिसौनी वा गन्तव्यसम्म सँगै हिँड्लान् । सहयात्रीका साथ–सहयोगले देउराली उक्लन र गन्तव्य भेट्न सघाउँछ । प्राथमिकता फेरिएपछि सहयात्री पनि आफ्नै गन्तव्यतिर मोडिन्छ । त्यसो हुनु स्वाभाविक हो । त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा लिन सक्नुपर्छ– जसरी मेरो गन्तव्य छ, उसको पनि आफ्नै गन्तव्य हुन्छ ।

कोही सहयात्री बाटामा भेटिन्छन् । केही माइल सँगै हिँड्छन् । इच्छा र सामर्थ्यअनुसार कोही पछाडि छुट्छन्, कोही अघि कुद्छन् । कोही लामै बाटो हिँड्छन् र भन्ज्याङ्–चौतारी, झरी–असिना, भोक–प्यास र अनिद्राबीच प्राणदायिनी चौताराजस्तै भावनात्मक ऊर्जा दिइराख्छन् । तर, सधैं कसले साथ दिन्छ र ? कसले दिन सकेको छ र ? अनि एउटा समय आउँछ, जब जीवनको कुनै विन्दुबाट हेर्दाहेर्दै, नचाहँदा–नचाहँदै ऊ मोडिन्छ र मनको अन्तरमा उदासी भाव उत्पन्न गर्दै बिलाउँछ । त्यस्तो समय मनमा भाव आउँछ– अब यात्रा टुङ्ग्याऊँ, एक्लै अघि बढ्न सकिन्न । सहयात्रीले बनाएको भावनात्मक वा मनोवैज्ञानिक आलम्बमा मन कमजोर भइसकेको हुन्छ । तर, मनको पछिल्लो किनारमा एउटा ध्वनि उठ्छ– ‘यात्रा रोक्नु हुँदैन, यात्रा रोकिनु जीवन रोकिनु हो । मौसम खुलोस्– नखुलोस्, सहयात्री होस्–नहोस् । पदमार्ग बदलियोस्–नबदलियोस् । यात्रा चल्नुपर्छ ।’ यात्रा केवल साधन होइन, स्वयम्मा साध्य हो ।

यात्रामा ननिस्केसम्म सहयात्री को हो, कसरी थाहा पाउने ? थाहा पाउने एउटै उपाय छ, यात्रामा निस्कने । कोही मित्र सहयात्री नबन्दा दुःख लाग्छ, तर दोष दिने विषय होइन । कति मित्र चाहना गर्छन्, तर यात्रा गर्न सक्दैनन् । बानी परेको हुन्न । ती एकाध घण्टामै थाक्छन् र उच्चाटपूर्ण स्वरमा भन्छन्– अब अघि बढ्न सकिन्न । त्यस्तोमा दुःख मनाउ गरेर पनि भएन । मित्रले चाहना गरेकै हो, नसकेपछि के लाग्छ ! कोही मित्र हुन्छन्, सामर्थ्य राख्छन्, तर प्राथमिकता फरक पर्नाले अर्कै दिशातिर मोडिन्छन् । त्यस्तोमा पनि केही गर्न सकिन्न ! त्यस्तो बखत बुद्धिमानी बरु उसको सफल–यात्राको कामना गर्नु हुन्छ । रुचिको विविधतालाई जति चाँडो कदर गर्न सक्यो, जीवन उति सहज र सुन्दर !

सहयात्री को हो ? आराम कुर्सीमा बसेर थाहा लाग्दैन । जुत्ताको फित्ता कसेर, झोला भिरेर यात्रामा निस्केपछि मात्रै थाहा हुन्छ । करिब २३ वर्षअघि साप्ताहिक ‘बुधबार’ मा यस्तै विषयमा कविता पठाएको रहेछु– ‘यात्री छोरा’ शीर्षकमा । कवितामा पिताले यात्री छोरालाई सम्बोधन गरेको छ । अहिले नियाल्दा पाउँछु– यात्रा, सहयात्री, दिशा, अठोट विम्बहरूको भ्रूण ऊबेलै मस्तिष्कमा रोपिएको रहेछ :

छोरा

जुत्ताको फित्ता कस

अब यात्रा सुरु हुँदै छ

कस्यौ ?

एकपटक फेरि जाँच

नकस्सिएका जुत्ताहरू यात्रा गर्न सक्दैनन्

छोरा

एकपल्ट मतर्फ हेर्दै उभिऊ

कस्सिएको अठोटहरूले

कस्सिएको जुत्ता लगाएको हेर्न चाहन्छु

आहा

कत्ति उज्यालो तिम्रो अनुहार

र, तेजिलो तिम्रो आँखा

छोरा,

अनुहारको आँखाले गन्तव्य हेर्नू

र, खुट्टाको आँखाले दिशा पहिल्याउनू

छोरा

मनको फित्ता कस

यात्रामा सहयात्री कोही नहुन पनि सक्छ ।

हाइकिङ विहङ्गम

अधिकांश आम नेपालीझै एक दिन म पनि सपना बोकेर चार भन्ज्याङ काठमाडौं छिरेँ । काठमाडौं उपत्यकामा मैले थालेको रुचि हो– हाइकिङ । सन् २०१२ मा मैले जागिर छाडेँ, केही समय स्वयम्लाई दिन्छु भनेर । त्यो सही–गलत के थियो, समयलाई छाडिदिएको छु । तर, त्यो कठोर निर्णय थियो । जागिर छाड्नुका पाँच, छ कारण थिए– २० वर्ष जागिर गरिसकेको थिएँ, (नौलो लाग्न छाडेको थियो) पीएचडी गर्ने, पुस्तक पढ्ने, साहित्य कर्म गर्ने र घुम्ने । हाइकिङ सन् २०१२ देखि निरन्तर छ । लामो पदयात्रा (ट्रेकिङ) गर्न धेरै कुरा मिल्नुपर्छ । हाइकिङ सहज छ– ६, ७ घण्टा निकाले पुग्छ ।

काठमाडौं उपत्यका वरपर दर्जनौं रमणीय ठाउँ छन् । तीमध्यका अधिकांश हाइकिङ गन्तव्य छिचोलिसकेका छौं । चन्द्रागिरि, लाँकुरी भन्ज्याङ, शिवपुरी राष्ट्रिय निकुन्ज, मुलखर्क, चिसापानी, सेतोगुम्बा, चम्पादेवी, नमोबुद्ध गुम्बा, पनौती, चाँगु नारायण, साँखु, दहचोक, थानकोट, चित्लाङ, सुन्दरीजल, पाइलटबाबा मन्दिर आदि ।

सबेरै निस्कियो, बेलुकीसम्म घर फर्किन सकिन्छ । लामो पदयात्राको अवसर हत्पती मिल्दैन । त्यसैले ट्रेकिङको तलतल मेट्न हाइकिङ गर्छु । त्यसले हिँड्ने बानीलाई भुत्ते हुनबाट जोगाउँछ साथै शरीर र मानसलाई तयारी हालतमा राख्छ । इच्छालाई शारीरिक र मानसिक अवस्थाको साथ अनिवार्य छ । इच्छा सात हातअघि, तन्दुरुस्ती दस हात पछि हुँदा दुःख पाइन्छ । मसँग त्यस्ता हाइकिङको सम्झना छन्, जहाँ पहिलोपटक जोडिएका केही साथीहरू बढ्तै हौसिएर सुरुमा सबैलाई उछिन्दै लम्किए, तर केहिबेरमै थाकेर ब्यर्थ आएछु भन्नेजस्तो अनुहारको भाव बनाए । यात्रा कहाँ ठट्टा हो र ?

हाइकिङलाई एकै बसाइमा सकिने कथा भन्न सकिन्छ, एकै बसाइ अर्थात् हाइकिङको अर्थमा एक दिन । ट्रेकिङचाहिँ उपन्यासजस्तो– एकै बसाइमा नसकिने, केही दिन वा हप्ता लाने, रात बाहिर बिताउनैपर्ने । एघार वर्षको हाइकिङ अनुभवलाई सर्सती हेर्दा मेरा सहयात्री दुई क्षेत्रका छन् । पहिलो, वन तथा वातावरण क्षेत्र । दोस्रो, साहित्य ।

अनुभव पनि बहुरंगी छन् । हाइकिङका रङ, स्वाद र छटा जीवनसादृश्य छन् । व्यस्त जीवनबाट केही क्षण बाहिर निस्किऔं, प्रकृति र चराचुरुंगीको सामीप्यमा बिताऊँ भन्यो केही सहयात्री यात्रामा पनि राजनीतिक बहसमै अल्झिन्छन् । हरेक राजनीतिक घटनाक्रममा आफ्नो दृष्टिकोण नराखे सचेत नागरिक भइन्न भन्ने हामीमाझ ठूलो रोग छ । सहिष्णु भई संवाद गर्ने होइन, प्रतिष्ठाकै विषय बनाउने । पतर–पतर बोल्नेसँग हाइकिङ नजानु नै बेस !

कम्तीमा ४, ५ घण्टा स्याँस्याँ हुने गरी हिँडौं भन्यो, एकै घण्टामा चियापसल खोज्ने सहयात्री पनि भेटिए । एक घण्टा हिँड्यो, चौतारा खोज्ने अल्छे सहयात्री पनि भेटिए । ४ जनाभन्दा ठूलो समूह भयो भने गफमा रल्लिने सम्भावना बढ्दो रहेछ । केही हाइकिङ भने वास्तवमै स्मरणयोग्य बनेका छन् । साहित्य, सिनेमा र संगीतका अर्थपूर्ण कुरा गर्दै लगातार चार–पाँच घण्टा हिँडेको, घना वनमा विश्राम लिँदै घरबाट ल्याएको मकै–भटमास खाएको, वनजंगलको गहिरो निवरतालाई अनुभव गरेको प्रगाढ सम्झना पनि छन् ।

साहित्य र दर्शनमा कुराकानी गर्दै थुम्कोमा बिसाएर दृष्टिभरि फैलिएको उपत्यका र बस्ती हेर्नुजति आनन्द म अरूमा भेट्टाउँदिनँ । यस्ता अन्तरंग संवादले सहयात्रीलाई चिन्न सघाउछ । विमोचन, साहित्यिक कार्यक्रममा भेट नहुने होइन, तर त्यस्ता भेट ज्यादै औपचारिक हुन्छ । मैले त्यो भेटलाई ‘अनुहार देखाउने भेट’ भनेको छु । तर, हाइकिङमा प्रकृतिनजिक भएर होला, सहयात्रीहरू अनौपचारिक बन्छन् र मनैदेखि खुल्छन् । त्यस्तालाई ‘मन खुल्ने भेट’ भनेको छु ।

कुनै हाइकिङचाहिँ वनभोजजस्तो भइदिन्छ– बिजुली पानीबाट सुरु भएर बिजुली पानीमै सक्किने । खोकना हाइकिङ त्यस्तै थियो । कीर्तिपुरको डाँडामा बसेर चोभार हेर्दै केही पेग ह्विस्की बुत्याएपछि रमरम हुँदै ओरालो झरेका थियौं । प्रिकोरोना काल– सहयात्री राजकुमार बानियाँ, गुरुङ सुशान्त, विमल आचार्य र म । खोकना आउनुअघिको फाँटको नेवारी खाजा घरमा बियर थप्यौं । टन्टलापुर घाम छ, तालु सेकाउँदै मातमा खेत–खेतै हिँडेका छौं । तै हावा मज्जाले लागेकाले शीतल भएको थियो । बिजुलीपानीको कडकमा फर्कंदा लखतरान, थकित, गलित भएको स्मृति सम्झँदा हाँसो लाग्छ । स्वस्थ हुन हाइकिङ गर्छु भन्ने, तर बिजुलीपानीले झन् रोग नित्म्याउने ।

स्वर्गको टुक्रा खसेर...

अनुभूत गर्ने तहको सुन्दरतालाई कुन शब्दले अभिव्यक्ति गर्ला भन्ने प्रश्नले मथिंगल खल्बल्याइरहेकै थियो । उम्मेदवार पदावलीहरूलाई मस्तिष्कको एउटा कुनोमा उभ्याएँ र मनमनै सोचेँ । आधा दर्जन उम्मेदवार शब्दहरूलाई खारेज गरेपछि एउटा शब्दमा दृष्टि गयो– आत्मा चर्ने ठाउँ । ठाउँ, दृश्य वा ल्यान्डस्केप यति सुन्दर होस् कि त्यहाँ आत्मा पनि चर्न मन गरोस्– सुन्दरताको चूडान्त, अल्टिमेट । आत्मालाई त्यहाँ विचरण गर्न मन लागोस् । आत्मामा मेरो विश्वास छैन । भौतिकवादमा विश्वास हो यद्यपि पूर्णतया भौतिकवादी हुन सकेको छैन । आत्मा कुन अर्थमा भन्दा, शरीर र मानसभन्दा भित्र पनि केन्द्र छ । धार्मिक विश्वासअनुरूप शरीर नष्ट भए पनि नामेट नहुने आत्माको अर्थमा होइन ।

शरीर, मानस र आत्मा एकत्वमा मिलेको, प्राकृतिक सौन्दर्यमा लीन भएका केही स्मृति छन् । सबै त्यस्ता स्मृति ३,०००–३,२०० मिटरमाथिका स्थानमा यात्रा गर्दा बनेका हुन् । ३,००० मिटरभन्दा अग्लो ल्यान्डस्केपमा पदयात्रा गर्नु अतिरेक आनन्द हुन्छ, जहाँ मान्छेका कोलाहल र तुच्छता उक्लिन नसकोस्, जहाँबाट डाडाँकाँडा तल वा समान उचाइमा देखियोस् । घना जँगलहरू क्रमशः झाडीदार बुट्यानहरूमा फेरिदै हिमरेखा पनि तल ओर्लियोस् मानौ सेतो खाँदा लिएर स्वागत गर्न झर्दै छ । हिउँले खाएका बन्जर भूमि नजिकिऊन् । र, क्षितिजमुनि मानव बस्तीहरू त्यसरी नै चलमलाऊन्, जसरी माउको शरीरमुनि छोपिन चल्लाहरू चलमलाउँछन् ।

उच्च लेकाली खर्कमा आँखाले नभ्याउने दूरीसम्म दृष्टि फैलाउन सकिन्छ । मान्छेले कल्पना गरेजति सबै गर्न सक्दैन, तर चाहेजति टाढा पनि हेर्न नसक्ने अवस्था यथार्थमै अत्यासलाग्दो हुन्छ । उच्च हिमाली क्षेत्रमा त्यो अत्यास छैन । कुनै थुम्कोमा बसेर दक्षिणतिर नियाल्ने हो भने सुदूरसम्म हेर्न सकिन्छ । त्यही दूरीबीचको स्पेसमा यात्रीका सपनाहरू चल्ला कोरल्न ओथारो बस्छन् । धुपी, प्रिमुला, जंगली गुलाफ, बिखमा, यार्चागुम्बु र अन्य लेकाली फूलहरूको महकले लठ्याउँछ । हिमाच्छादित ताल कतै भेटियून, आकाश पातलिँदै गएको वायुमण्डलमुन्तिर प्रगाढ नीलो बनोस् र राभेनका (हिमाली काग) बथान सीमाहीन आकाशमा कावा खाऊन् । मान्छेका पदचिह्न टाढाटाढासम्म नभेटियून् । कालीगण्डकी, त्रिशूली, मर्स्याङ्दी, तमोर नदीहरू खोल्सो बनेर बगून् छेवैमा, त्यस्ता ठाउँमा पाउ पर्दा पनि ध्यानस्थ अनुभूत हुन्छ । झेन अनुभूति यस्तैलाई भन्दा हुन् ।

करिब दस वर्षअघि, ताप्लेजुङको सदरमुकाम फुङलिङबाट चार–पाँच दिन हिँडेर घुन्सा पुगेका थियौं । दुई जना स्थानीय सहयात्री थिए । घुन्सामा हिमाली चुङ्दाकहाँ नुनचिया र सातु खाई बिहान हिँडेको साँझ खम्बाचेन भ्याली पुग्दा मलाई त्यस भूखण्डको सम्मोहनले छोपिसकेको थियो । त्यस्तो निर्जनतामा कस्तरी आनन्द आएको ? सहरी मनले सोध्छ । मन सायद आदिम नै छ । कोलाहलहरू वर्जित हुने निर्जनतामा प्रकृतिवाणी सुनिन्छ । प्रगाढ नीलो आकाश, राभेनको कावा, हिमताल, चौरीको बथान, खोला किनार, लेकाली वतासमा एक्लै झुलिरहेको फूल, मान्छेका पैतालामुनि खिइँदै गएको धुपीसल्लाको काठे पुल, लेकाली बतासको ध्वनिमा प्रकृति बोल्छ । खोलाको पानी मात्र होइन, त्यसबाट निसृत कलकलको आवाज पनि सङ्लो लाग्छ । दृश्य–सादृश्य आवाज पनि सङ्लो सुन्नु, त्यो पक्कै सामान्य अनुभूति होइन ।

रसुवाको नागथली उक्लँदा पनि आनन्दको सहस्र धारा फुटेको थियो । स्याफ्रुबेंसी, गत्लाङ, चिलिमे, तातोपानी हुँदै नागथलीको पदमार्ग बिछट्टै मौलिक छ । माने, लुङ्दर, गुम्बा, तामाङको संस्कृति र जीवनशैली नियाल्दै उकालो–ओरालो गर्‍यौं । मोबाइलमा वव डिलन, मार्क नफलर, नेपथ्य वा विपुल क्षेत्रीको संगीत बजेको होस् । रुखका पातहरूलाई स्पर्श गर्दै बतास चलोस् र लाङटाङ लिरुङ हिमाल सामुन्ने देखापरून् । शताब्दियौंदेखि हिउँको विशाल खातहरू बोकेर निरपेक्ष उभिएको हिमाल स्थितप्राज्ञ होऊन्, त्यस्तो प्रभावलाई अभिव्यक्त गर्न वास्तवमै कठिन हुन्छ । करिब पाँच, छ वर्षअघिको घटना हो– तातोपानीमा बिहानी खाजा खाएर रसुवाका सहयात्रीसँग नागथली उक्लियौं । रातभर नागथलीमा हिउँको तन्ना हालेर फर्कंदै गरेको प्रकृतिलाई बाटामा भेट्यौं । आकाशको अनन्त क्यानभासमा बादलका हल्का स्ट्रोकहरू देखिन्थ्यो । प्रकृति नीरवतामा डुबेको थियो । त्यस्तो नीरवताले मनमा गहिरो शून्यता भर्दोरहेछ । बुटले हिउँ कुल्चदाको चरप–चरप र आफ्नै स्याँ–स्याँको ध्वनि मात्रै अस्तित्वमा थियो । होटेल, गेस्टहाउसको नाम लेखिएको संकेत चिह्न देखेपछि नागथली नजिक आइपुगेको थाहा भयो । बाटो नजिककै एउटा होटलमा विश्राम लियौं, ब्लाक टी पियौं । वातावरणमा ग्यासको आवाज, भान्सामा भाडाँकुँडा बजेको र आँगनछेउ पाइपबाट खसेको पानीको ध्वनि मात्रै सुनिन्थ्यो । मेरो मानसमा नागथली यात्राको स्मृति अमिट बसेको छ । तामाङ हेरिटेज ट्रेलमा पर्ने नागथलीमा एक रात बिताउने रहर छ । लाङटाङ लिरुङ हिमाललाई साक्षी राखेर नागथली थुम्कोबाट तारामण्डल हेर्ने इच्छा छ ।

यात्राको स्मरण गर्दा मानसपटलमा कर्णालीको यात्रा पनि उतिकै आउँछ । झन्डै महिना दिनको त्यो यात्रा जीवनकै अविस्मरणीय यात्रा थियो । कर्णाली प्रदेशको पर्यटन गुरुयोजना बनाउने सिलसिलामा सुर्खेत, दैलेख, कालीकोट, जुम्ला, मुगु र हुम्ला पुग्ने अवसर जुर्‍यो । जुम्ला सदरमुकाममा गोष्ठी सकी रारा जाने योजना बन्यो । रारा जाने, तर गाडीबाट नजाने । कर्णाली हाइवेमै गाडी छाडी पैदलै जाने । खाडापानी ओर्लेर मालिकाबोंता, रातेचौर, गोरुसैना, चुच्चेमाराको बाटो समात्ने योजना बन्यो । खाडापानी ओर्लंदा साढे एक बजिसकेको थियो । एकाध घण्टाको उकालो चढेपछि रातेचौर आइपुग्यौं । कनकासुन्दरी गाउँपालिकामा पर्ने रातेचौरमा पहेँलै प्याउली फुलेको थियो । त्यो उचाइमा यति फराकिलो चौर होला भन्ने कल्पनामा पनि थिएन । अद्भुत सौन्दर्यको फाँट लाग्यो, रातेचौर– देवदार, लोठसल्ला, भोजपत्र,

थिङ्ग्रेसल्ला, खस्रु, गुराँसको घना जंगलले घेरिएको । चौरमा बस्तुभाउहरू चरिरहेका देखिन्थे । यत्रतत्र गोठालाका टेन्टहरू थिए । उत्तर दिशाको भिरालोमा परम्परागत बान्कीका घरहरू देख्दा काल्पनिक लोकमा आइपुगियोजस्तो लाग्यो । चौरमाझ कलकल ध्वनि निकाल्दै खोल्सा बगेको थियो । त्यसैको किनारै किनार हिँडे । मन आक्कासिँदै गएको थियो । आकाशजस्तो विराट चौरमा जता हिँडे पनि स्वतन्त्रता । स्वर्गको टुक्रा खसेर बनेको रातेचौर, मेरो आत्मा चर्ने ठाउँ ।

यात्राको मार्ग, युवा हुने मार्ग

बाइक, गाडी वा पदयात्रा जुनै होस्, यात्राको मार्ग युवा हुने मार्ग हो । यात्राको मार्गमा सिकाइका अवसर यात्रीलाई कुरिरहेका हुन्छन् । जैविक उमेर मान्छेको नियन्त्रणमा छैन । जैविक उमेर मापन गर्ने क्यालेन्डर सबैको एकनासले नै पल्टिन्छ । तर, मानस र चेतनाले युवा हुने कुरो मान्छेको छनोटमा भर पर्छ । जैविक उमेर डाँडा काट्दै गर्दा पनि मानिस मानस र दृष्टिकोणले युवा भइरहन सम्भव छ ।

पुस्तक पढ्ने, ध्यान गर्ने, स्वास्थ्यकर भोजन लिने, व्यायाम गर्ने, कृषि कर्ममा लाग्ने, यात्रामा निस्कने, सामुदायिक कार्यमा सहभागिता जनाउने कर्महरू असल हुन् । यीमध्ये यात्रा एक असल माध्यम हो । घरबाट ननिस्किए यात्रा हुँदैन । परिचित स्थान नछाडे यात्रा भनिँदैन । घरबाट निस्कनु भनेकै आरामदायी क्षेत्र (कम्फर्ट जोन) बाट बाहिर निस्कनु हो ।

यात्रा स्वभावगत चुनौतीपूर्ण हुन्छ । यात्रामा रोजाइकै खान पाइन्छ भन्ने ग्यारेन्टी छैन । आफ्नो मनपर्ने परिचित बिछ्यौना हुँदैन । परिवेश बिरानो हुन्छ । रात–बिरात हिँड्नुपर्छ । भोक र निद्राले सताउन सक्छ । भनेको बेला शौचालय नभेटिन सक्छ । समयमै गन्तव्यमा पुगिन्छ भन्ने छैन । थरीथरीका मान्छेको भर पर्नुपर्छ । कहीँ लवज मिल्दैन, कहीँ भाषा बुझिँदैन । अप्ठ्याराहरू आइलाग्छन्, कसलाई भन्ने ? कहाँ जाने ? ठगहरूको फेला परिन्छ । अलपत्र पर्ने सम्भावना हुन्छ । कहीँ भने सहृदयी र सहयोगी हातहरू अचम्भ लाग्ने गरी भेटिन्छन् । पूर्वनिर्धारित बनिबनाउ धारणा यात्रामा भत्किन्छन् । यात्रा जति चुनौतीपर्ण छ, उत्तिकै अवसरले भरिपूर्ण छ । यात्रा अचम्मको पोको हो । त्यस पोकाबाट प्रत्येक यात्रामा केही न केही छक्क पार्ने घटनाहरू निस्कन्छ ।

यात्राको सायद सबैभन्दा ठूलो योगदान यसले यात्रीको दृष्टिकोणलाई उदार र सहिष्णु बनाउँछ । अहम्वादीका निम्ति यात्रा आफूलाई सच्याउने दुर्लभ अवसर हो । मेरै कुरा सत्य, मैले भनेकै सही भन्नेहरूका निम्ति यात्रा रियालिटी चेक हो । त्यस्ताखाले अहम्हरू यात्राको कठोर परीक्षामा चकनाचुर हुन्छन् । कतिपय मनोगत धारणा असल र कमसल हुँदैन, मात्र भिन्न हुन्छ भन्ने चेत पलाउँछ । गहिरिएर पर्गेल्ने हो भने यात्राबाट कहिल्यै उही मान्छे फर्कंदैन । यात्रामा मान्छेले आंशिक रूपमै किन नहोस्, पुरानो मान्छेलाई बिदा गरेर फर्कन्छ । म आफैंलाई सम्झाइरहन्छु– यात्रा गर्न नछोड, नत्र तिमी पनि जम्दै सकिन्छौ । गन्जलापासको रोमाञ्चकारी यात्रापछि यस्तै आशयको कविता लेखेको थिएँ । भारी हिमपातले दुई दिन गेल्दाङफुमा फसेपछि, गहिरो अत्यासमा डुबेको थिएँ :

हिमपहिरोको घनगर्जनाले थर्किरह्यो गोठ रातभर

मृत्युभयले लेखेटेको थियो निद्रा

मृत्यु बोकेर हिमबतास रातभर हुँहु... आवाज निकालेर गोठ बाहिर कुरिरह्यो

देखिएको थियो

स्वयम्भित्र खस्दै गएको ग्लेसियर

लोभ, अहम् र तृष्णाको


हिमालमा डर किन ठिहिर्‍याउने बन्छ ?

करोडौं वर्षको आयुले हो ?

वा सतत् हिम, बतास र वर्षासँगको क्षयीकरणले ?


टाढाबाट सुन्दर लाग्ने हिमाल

नजिकबाट किन कठोर ?

किन त्यति निरपेक्ष ?


अचम्मको यात्रा

वर्षौं लामो निद्राबाट झल्यास्स ब्युँझिएकोजस्तो

मानौं त्यो यात्रा अघिल्लो जन्ममै थालिएको थियो


हिउँ थामिएपछि बिहान

घामको कमलो किरणको लौरो समाएर बाहिर निस्केको थियो

र, देखेको थियो

यात्रापूर्वको मान्छे कतै बिलाएर

र, सट्टामा जन्मँदै गरेको अर्को मान्छे

यात्राको सार

यात्राको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अवयव के हो ? यात्रा, विश्राम, सहयात्री वा गन्तव्य ? मेरो विचारमा, यात्रा नै सबभन्दा महत्त्वपूर्ण हो । हिँडिरह्यो भने जस्तोसुकै गतिमा किन नहोस्, ढिलो–चाँडो गन्तव्य पुगिन्छ । कतै न कतै सहयात्री भेटिन्छन् । बस्, यात्रा रोक्नु हुँदैन । विश्राम पनि लिनुपर्छ यात्राको दौरान । तर, यात्राबाट विश्राम लिनु हुँदैन ।

हिँड्नुको सन्दर्भ आउँदा ‘फरेस्ट गम’ सिनेमाको सम्झना आउँछ । नायक टम हाङ्क्सलाई जीवनमा जोगिन अनेकन् पटक दगुर्नुपर्छ र त्यसैको बानी लाग्छ । एक दिन अचानक केही याद आएजस्तो घरबाट निस्कन्छ ऊ, सडक किनारसम्म पुगुँ भन्दै । किनार पुगेपछि यतिसम्म त आइयो सहरकै किनारसम्म पुग्छु, ऊ सोच्छ । सहरको किनार पनि आएपछि, यहाँसम्म आइयो, अब अर्को राज्यसम्म किन नपुग्ने सोच्दै दगुर्छ । उसले फ्लास ब्लाकमा आफ्ना यात्राका कथा भन्छ । एवम्रीतले अनवरत ३ वर्ष २ महिना १४ दिन दौडेर संयुक्त राज्य अमेरिकालाई ऊ पाँच पटक फन्को लगाउँछ ।

उसको कपाल–दाह्री बढ्छ, मैलो देखिन्छ । तैपनि आमाको वचन सम्झेर कुदी नै रहन्छ । बहुलाजस्तो एकोहोरो दगुरिरहेको टम हाङ्क्सप्रति मिडिया आकर्षित हुन्छ । विभिन्न सञ्चारकर्मी अन्तर्वार्ता लिन आउँदा पनि ऊ नबिसाईकन दगुरेरै जवाफ दिन्छ । एक सञ्चारकर्मी सोध्छ– के तपाईंको यो हिँडाइ विश्व शान्तिका निम्ति हो ? अर्को सोध्छ– के जलवायु परिवर्तनको सन्देश दिने तपाईंको उद्देश्य हो ? दगुरिरहेको टम हाङ्क्सको सपाट जवाफ हुन्छ– दगुर्न मन लागेर (आई फेल्ट लाइक रनिङ) । ‘दगुर्न मन लागेर’, यो लाइन मैले गरेको अनुवाद हो । त्यस अनुभूतिजन्य जवाफमा निहित सांस्कृतिक अभिव्यञ्जनालाई म अनुवाद गर्न सक्दिनँ । त्यो नै मैले गर्न सक्ने नजिकको अनुवाद हो । भन्न सक्छु त केवल, जेजस्तो परिस्थितिमा पनि गतिशील रहनु नै यात्राको सार हो ।

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७९ १०:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गुलाबी रिबन

शरीरमा क्यान्सर उब्जिनु व्यक्तिको आपराधिक स्थिति होइन, ऊ अज्ञात शत्रुसित लड्न योद्धा बन्दै गरेको अवस्था हो । आदिम नग्नवादी सभ्यता भुल्दै समाजले जतिखेर आधुनिक मस्तिष्कमा लाजप्रतिको विवेक अपनायो त्यसै क्षणदेखि समाजमा स्त्री शरीरप्रति केवल अपराध र शोषणमूलक अप्रिय दृष्टिकोणको सुरूवात भयो ।
मेरो तरुण मानसिकतामा खोपिएको स्त्रीविम्ब थियो– श्वेत अनुहार, ३६ इञ्चको स्तन, २७ इन्चको कम्मर अनि ५ फिट ७ इन्चको शरीर । तर, मलाई थाहा छ– ‘सौन्दर्य’ शब्द सानो बोतलमा बन्द गरी प्रदर्शनीका निम्ति राखिने वस्तु होइन ।
शैलीका छेत्री

विकासवादी सिद्धान्तले स्त्री–स्तनलाई आनुवंशिक स्वास्थ्यको प्रमुख अंग मानेको छ । यसको समर्थनमा लियोनार्ड श्लेनले ‘सेक्स, टाइम एन्ड पावर ः हाउ वुमेन्स सेक्सुअलिटी सेप्ड ह्युमन इभोल्युसन’ किताबमा लेखेका छन्, ‘प्रारम्भिक पुर्खाहरू सीधा उभिएर हिँड्न सिकेपछि मात्रै स्तनको आकारमा वृद्धि भएको हो र स्त्रीमा सुडौलपन आएको हो ।’

तर, आदिम सभ्यता जतिबेला विकासक्रमको चरममा पुग्यो, त्यतिबेला बदलिँदै गएको प्रकृतिसित स्त्री शरीरमा पनि ‘एस्ट्रोजेन’ हर्मोनको कस्मिक प्रभाव बढ्यो । र, त्यसले स्त्रीलाई समाजमा जननीको ओहदा दियो । बोसो मात्रै भरिएको स्तनमा ‘एस्ट्रोजेन’ ले ‘प्रोल्याक्टिन’ हर्मोनको सहयोगमा दूध उत्पादन गरायो । र, त्यो स्तनपान नै थियो, जसले आदिम सभ्यतालाई मुख्यतः सेक्रेटरी आइजिए एन्टिबडीहरूमार्फत विभिन्न संक्रमणबाट मानिसलाई बचाउँदै आयो । डार्विनले पनि ‘द ओरिजिन अफ स्पेसिस’ मा जाति उत्पत्ति र विकासक्रमको मूलधार स्त्रीको प्रजनन क्षमतातिर खोजे ।

तर, प्रकृतिले विकासक्रममार्फत नग्नवादी आदिम मानव मस्तिष्कमा जतिखेर विवेकको छाता ओढायो, त्यो छातामुन्तिर लज्जालाई पनि हुर्काउँदै गयो । त्यो लज्जाले स्त्री–शरीरलाई छोप्ने काम गर्‍यो, सँगै प्रजनन अंग चियाउने आँखाहरूका विकास पनि त्यही समाजमा भयो । त्यसपछि नै हो स्त्री–सौन्दर्यलाई यौनका नजरले हेर्न थालिएको । तर, प्रकृतिले ‘सेरोटोनिन’ हर्मोनको रफ्तार मानव मस्तिष्कमा बढाएपछि मात्रै हामीलाई सौन्दर्य खुब मन पर्न थालेको हो । अनि त्यो ‘अक्सिटोसिन’ हर्मोनको प्रभाव हो, जसले मानव मस्तिष्कमा सौन्दर्यलाई ‘प्रेम’ भनेर खबर दिन्छ । सौन्दर्यलाई प्राथमिकता दिँदै प्रकृतिले पनि ‘सेक्सुअल डिमोर्फिज्म’ को अनौठो खेल रचिरहन्छ, जसमार्फत स्तनधारी जनावर छाडी अन्य जनवारतिर हेर्दा कैयौं प्रजातिमा पोथीभन्दा भाले निकै सुन्दर देखिन्छ । सौन्दर्य प्रस्तुत गर्ने भालेको नृत्यलाई पोथीले स्वीकृति दिएपछि मात्रै त्यो प्रजाति प्रकृतिमा फैलिने बाटो खुल्छ ।

त्यो ‘सेक्सुअल डिमोर्फिज्म’ नै हो, जसले प्रकृतिमा स्त्रीत्व पुरुषमाथि हाबी बनेको देखाउँछ । त्यसैले होला ब्रह्मालाई सबैभन्दा अनुपम सृष्टि स्त्रीकै उत्पत्ति गर्नु थियो, जसको प्रामाणिकतामा अनुवांशिकी विज्ञान पनि बोलिरहन्छ, ‘प्रकृतिमा चाहे त्यो मानव भ्रूण होस् वा अन्य स्तनधारी पशुको भ्रूण, त्यसले जीवनको स्रुवात आमाको गर्भमा स्त्रीका रूपमै गरेको हुन्छ । १.५ महिनापछि ‘एन्ड्रोजन’ (पुरुष सेक्स हर्मोन), ‘एस्ट्रोजन’ (स्त्री सेक्स हर्मोन) माथि हावी भए मात्रै भ्रूणमा पुरुषत्वको जन्म हुन्छ ।’ तर, पितृसत्तात्मक समाजमा स्त्रीत्व वर्चस्वको कुरा गर्नु, बालुवा निचोरेर तेल झिक्नुसमान हुन्छ । यहाँ स्त्रीलाई केवल कामुक मान्ने सिग्मन्ड फ्रायडका आँखाहरू छन् । सौन्दर्य र कामुकताका निम्ति स्त्री–शरीरलाई ‘कामसूत्र’ की पद्मिनीको सौन्दर्यसित पनि दाँजिन्छ । त्यसैले पुरातन सभ्यतादेखि नै यी तथ्यलाई जीवन–आधार मानिँदै कैयौं स्त्रीलाई आकर्षक बन्ने होडबाजीमा जबरन ठेलिन्छ । त्यसैले मेरो तरुण मानसिकतामा खोपिएको स्त्रीविम्ब थियो– श्वेत अनुहार, ३६ इन्चको स्तन, २७ इन्चको कम्मर अनि ५ फिट ७ इन्चको शरीर । तर, मलाई थाहा छ– ‘सौन्दर्य’ शब्द सानो बोतलमा बन्द गरि प्रदर्शनीका निम्ति मञ्चमा राखिने वस्तु अवश्य होइन ।

जतिखेर ऐनाअघि उभिएर म सौन्दर्यलाई बुझ्ने प्रयासमा हुन्छु, त्यतिखेर एकल कोषिकाबाट सुरु भएको मेरो विकासक्रमको यात्रालाई देखेको हुन्छु र शरीरभरि प्रत्येक घण्टामा बनिँदै अनि मर्दै गरेका एक अरब कोषिकालाई अनुभव गरिरहेको हुन्छु । त्यतिखेर मलाई मेरो शरीर त्यस कोषिकाले बनिएको घरजस्तो लागिरहेको हुन्छ, जहाँ बस्ने परिवार अर्थात् कोषिकामा तालमेल नभए त्यो घर अर्थात् शरीर नष्टको कगारमा उभिएको हुन्छ । यो विज्ञानको प्रामाणिक पक्ष हो । त्यसैले भन्न सक्छु, ‘यो एउटा यस्तो स्थिति हो, जहाँ आफ्नो मृत्युको खेलमा तैनाथ बनेको शत्रु स्वयम् आफू नै हुन्छ, जसलाई विज्ञानले क्यान्सर नाम दिएको छ ।’

अनि यो अवस्था बडो अप्रिय सम्झौताको स्थिति हो, जहाँ शरीरको सामान्य काम गरिरहेका कोषिकामा विपरीत दिशातिर काम गर्ने म्युटेसन देखापर्छ र त्यो सामान्य कोषिका नै क्यान्सर कोषिकामा परिणत भएको हुन्छ । त्यसपछि लगातार बढ्दै अन्त्यतिर त्यो क्यान्सर कोषिका शरीरभरि फैलिन्छ अनि शरीर मृत्युछेउ पुग्छ । तर, मानव सभ्यतामा क्यान्सरको मृत्युलाई माथ दिँदै जीवन बोलिरहन्छ । त्यो जागरुकताको कडी हो, जसको प्रामाणिकतामा विज्ञान उभिएको हुन्छ । स्त्री–प्रतीक मानिने स्तनमा सबभन्दा सामान्य कार्सिनोमा क्यान्सर हुने सम्भावना बढी मात्रामा हुन्छ, जसलाई केवल जागरुकताले मात्रै जोगाउन सकिन्छ ।

तर, हाम्रो समाजमा जागरुकता कम छ । त्यसैले त भारतमा एक लाख स्तन क्यान्सरपीडित महिलामा मृत्युदर १२.७ प्रतिशत छ । स्तन क्यान्सरका विषयमा मात्रै होइन, समाजमा स्त्रीको प्रजनन अधिकार, गर्भपतन अधिकार, घरमा गृहिणीले भोग्दै आएको आर्थिक असमानता, कार्यस्थलका असमानता तथा दुर्व्यवहारजस्ता तमाम विषयमाथि जागरुकता फैलिनुपर्ने हो । तर, समाजले ‘निर्लज्ज भन्छ’ भन्ने डर वा अज्ञानमा कैयौं स्त्रीले जीवन गुमाइरहेका छन् ।

मृत्युको कुवा

सायद यस्तै लाज मान्ने स्त्री–जमातमा पूजाको पनि गन्ती आउँथ्यो । मलाई याद छ, त्यो जुलाईको अविरल वृष्टिपातको महिना, जसको चपेटामा दार्जिलिङका कन्दराहरू टाढाबाटै पैह्रोको घाउमा रोएजस्तो लाग्थ्यो । हो, ठीक यस्तै मृत्युको पैह्रोनेर उभिएकी थिई, पूजा । पूजा संयुक्त परिवारकी बुहारी थिई र मेरो मिल्ने साथी । तर, उसको दैनिक जीवन भान्साकोठाको धूवाँसित सुरु हुन्थ्यो भने भान्साकोठाको बत्ती निभिसकेपछि दिनको अन्त्य हुन्थ्यो ।

यस्तो घरेलु व्यस्तताबीच पूजाले आफ्नो स्तनमा हुर्किंदै गरेको क्यान्सरको गाँठोलाई एक दिन नुहाउने कोठामा हतारहतार अनुभव गरेकी थिई । त्यसपछि उसले त्यो गाँठोबारे लोग्नेसँग कुरा गरी, तर परिवारमा पहिले कहिल्यै नदेखिएको त्यो स्तन–क्यान्सर चिन्ता गर्नुपर्ने विषय हो भन्ने उसको लोग्नेलाई लागेन, बरु त्यस गाँठोलाई ‘अन्धा पिलो’ मानेर भुल्ने काम गरियो ।

तर, दिनदिनै स्तनको त्यस गाँठोको आकारमा पनि वृद्धि भइरह्यो र अप्रिय थकानमा पूजा कमजोर बन्दै गई । तीन वर्षकी बच्चाकी आमा पूजालाई त्यस क्षण प्रत्येक दिन बिग्रिँदै गरेको आफ्नो हालतसित लड्नुपर्ने भयो । र, एक दिन उसको दाहिने स्तन रातभरि तीव्रसँग दुखिरह्यो, निप्पल डिस्चार्ज पनि सुरु हुन थाल्यो । त्यसैले भौतारिँदै पूजा अस्पतालको आपत्कालीन कोठामा परीक्षण गर्न पुगी । त्यहाँ अन्कोलोजिस्टले पूजाको स्तनमा अल्ट्रासाउन्ड अनि म्योमोग्रामबाट छ मिमिभन्दा पनि ठूलो गाँठो पत्ता लगाए । परिक्षणपछि त्यो गाँठो स्टेज आईभी/बी स्तन क्यान्सर हो भन्ने थाहा लाग्यो, जहाँबाट जीवनतिर फर्किने आशा शून्य मानिन्छ । पूजाको जीवनको एक मात्रै शत्रु अहिले उसैको शरीरको कुनै एक धोकेबाज कोषिका बनको थियो, जसलाई रोक्नु अब असम्भव थियो ।

क्यान्सर र विज्ञान

कोषिका जीवविज्ञानको सबैभन्दा कठिन तथा लामो विषय हो, ‘क्यान्सर’ । तर, जटिल आणविक विषयका केवल चाहिँदा पक्ष मात्रै हाइलाइट्स गर्दै त्यसबेला जीवविज्ञानका दक्ष प्रोफसेर विशाल सर, बडो गमिएका थिए र एक्कासि जागेर भनेका थिए– ‘तर...तर नि जानिराख । कोषिकामा क्यान्सर, अचानक बनिँदैन, यो बहुचरणमा लागू हुने प्रक्रिया हो । क्यान्सर भन्ने मृत्यु बमको ट्रिगरचाहिँ तिम्रो शरीरभित्र नै छ । त्यो प्रत्येक कोषिका, जसले माइटोसिस अनि मियोसिस प्रक्रियाबाट विभाजित हुन जान्दछ, त्यसको डीएनए परिरचनमा म्युटेसन मात्रै आओस्, तिम्रो जीवनको खेल त्यहीँ खतम हुन्छ ।’

नोबेल पुरस्कारबाट सम्मानित जे. माइकल विसप अनि हेरोल्ड इ. बर्मसले तथाकथित ओन्कोजिनमा (क्यान्सर बनाउने जिन) आएको गडबडीले सामान्य कोषिकालाई ट्युमर कोषिकामा रूपान्तरण गर्छ भन्ने वैज्ञानिक खोजसँगै कोषिकामा म्युटेसन आउनु भनेकै क्यान्सरलाई निम्त्याउनु हो भन्ने पत्ता लगाए । त्यसले कोषिकालाई असामान्य तौरमा, छिटोछिटो विभाजित बन्दै, आफूजस्ता क्लोन कोषिका बनाउने स्वतन्त्रता दिन्छ, जसलाई विज्ञानले ‘क्लोनल सेलेक्सन’ भन्छ । यस प्रक्रियामा क्लोन कोषिकाहरू एकै ठाउँमा थुप्रिँदै त्यहाँ क्यान्सरको प्रथम ‘पोलिप स्टेज’ लाई निम्त्याउँछ ।

यस्तै गरी, दाना–कार्बर प्रयोगशालामा डा. कोलिनले ट्युमर सप्रेसर जिन भनेर चिनिने जिनहरूमा हुने म्युटेसनले क्यान्सर हुन्छ भनेपछि स्पष्ट भयो– क्यान्सरले कोषिका वृद्धि रोक्ने जिन ‘ट्युमर सप्रेसर जिन’ को कार्य प्रणालीलाई ठप्प पर्दै, ‘एपोप्टोसिस’ लाई (कोशिका नष्ट हुने सामान्य प्रक्रिया) सधैंका निम्ति बन्द गर्छ । यसरी क्यान्सर कोषिकाहरू दोस्रो अनि तेस्रोपटक पुनः म्युटेसनद्वारा विभाजित भई शरीरमा ‘इन्टरमिडियट एडेनोमा’ भनिने ‘लेट एडेनोमा’ स्टेजलाई निम्त्याउँछ र त्यो नै क्यान्सरको दोस्रो अनि तेस्रो स्टेज हो । अब शरीरभरि क्यान्सर कोषिकाले फैलिने योजनालगायत सर्कुलेसन अर्थात् रक्तधमनीको मार्गबाट वा लिम्फेटिक प्रणालीको माध्यमबाट लिभर, हृदय, फोक्सो अनि मस्तिष्कसम्म आफ्नो वर्चस्व कायम गर्छ, जसलाई विज्ञानले ‘मेटास्टेटिस’ अर्थात् क्यान्सरको चौथो स्टेज भन्छ ।

विशाल सरले लामो सास फेर्दै गम्भीर वाणीमा भनेका थिए, ‘यो स्थिति ठीक उस्तै हो, जहाँ राहु र केतुले मोहिनीको हातबाट छलले अमृत पान गरेका थिए । क्यान्सर कोषिका पनि यस्तै छलकारी रहेछ । आफूलाई शरीरभित्रको ‘एनारेबिक’ अर्थात् अक्सिजनको कमी रहेको ठाउँतिर पनि बचाइराख्नु, शरीरका भीईजी (भास्कुलर एन्डोथेलियल ग्रोथ फ्याक्टर) नामक द्रव्यलाई यस्तो उत्तेजित पार्दो हो, उत्तेजित भीईजीको प्रभावमा क्यान्सरस ट्युमर वरिपरि नयाँ रक्तधमनी बनिन्छ, जसबाट क्यान्सर कोषिकाले शरीरको ग्लुकोज अनि पर्याप्त अक्सिजन अवशोषित गरेको हुन्छ । डा. कोलिनले यस्तै भीईजी उत्तेजनासित क्यान्सरको वृद्धिलाई देखाउँदै उपचारका लागि भीईजी अवरोधकहरूको अन्तिम सफल क्लिनिकल परीक्षणबाट यसलाई रोक्न सकिन्छ भन्ने नोबल खोजले हजारौं क्यान्सरपीडितको ज्यान बचाएको छ ।’

क्यान्सर कोषिकाका तथ्यपूर्ण कुरा सुनेपछि क्लासमा अज्ञात डरले एक प्रकारको सन्नाटा ल्याएको थियो, सायद त्यसरी क्लास डराएको विशाल सरले अनुमान पाए होलान् र त डरलाई अलिकति कम गर्ने भेउमा उनले भनेका थिए– ‘शरीरमा क्यान्सर बनिनु हाम्रो हेलचेक्य्राइँले होइन । त्यो केवल मिल्दो वा अमिल्दो संयोग मात्र हो । तर, क्यान्सरबाट जोगिन हामीलाई अलिकति जागरुकताको खाँचो पर्दो हो । त्यसैले भन्छु, धूमपानबाट निस्कने ‘बेन्जोपायरिन’ नामक रसायनबाट फोक्सोको क्यान्सरलाई किन निम्त्याउनु ? वा बदामको फंगस ‘अल्फाटोक्सिन’ लाई कोशिकाको डीएनए परिरचना परिवर्तन गर्ने मौका किन दिनु ? वा किन तकनिकी ग्याजेकका रेडिएसनलाई शरीरको डीएनए प्रभावित गर्न दिनु ?’

स्तन क्यान्सर

विज्ञान भन्छ– स्त्रीले स्तन क्यान्सरको ९९ प्रतिशत प्रतिनिधित्व गर्छन् र स्तन क्यान्सरबाट निदान हुने सम्भावना १२.१ प्रतिशत हुन्छ । स्तन क्यान्सर हुने सम्भावना उमेर बढ्दै जाँदा लगभग ६५ प्रतिशत स्त्रीमा ५५ वर्षभन्दा माथि वा ४५ वर्षपछि बढी मात्रामा देखिन्छ भने वंशानुगत स्तन क्यान्सरले उमेर पर्खिंदैन । निश्चित वंशानुगत जीन उत्परिवर्तनले स्तन क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ । यद्यपि यी जिनहरू समग्र केसहरूको ५.१० प्रतिशत मात्रै हुन् । यी जिनबिना पनि हजुरआमा, आमा, बहिनी वा छोरीलाई स्तन क्यान्सर हुन सक्छ । महिनावारी चाँडै (१२ वर्षको उमेरअघि) सुरु हुँदा स्त्रीले आफ्नो जीवनकालमा प्रजनन हार्मोनको स्तरमा उतारचढाव अनुभव गर्दा पनि स्तन क्यान्सरको जोखिम बढ्छ । रजोनिवृत्ति ढिलो (५५ वर्षपछि) देखापर्दा पनि स्तन क्यान्सरको जोखिम बढेर जान्छ भने रजोनिवृत्तिका लागि हार्मोनल थेरापीले पनि स्तन क्यान्सरको औसत दर बढाउँछ । यस्तै बाक्लो स्तनले (फाइब्रोसिस्टिक) पनि यो निम्त्याइरहेको हुन्छ ।

वंशानुगत जिन

डा. मेरी क्लेयर किङलाई ‘बीआरसीएआई’ जिनको म्युटेसनका कारण स्तन क्यान्सरको वंशानुगत संवेदनशीलता पत्ता लगाएर क्यान्सर आनुवांशिकी र ओन्कोलोजीलाई रूपान्तरण गरेबापत २०२१ मा क्यानाडा गियरडनर अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो । उनले पत्ता लगाएको क्यान्सरको वंशानुगत संवेदनशीलताकै आधारमा ‘स्तनमा अचानक गाँठो देखिनु,’ ‘गाँठो नदेखिए पनि स्तनको सबै भाग बिनाकारण सुन्निनु,’ ‘स्तनको छालामा एक प्रकारको जलन वा डिम्पलिङ हुनु,’ ‘निप्पल दुख्नु, निप्पलमा देखिने रिट्रयाक्सन (निप्पल भित्रतिर फर्केको),’ ‘स्तनको छाला रातो, खैरो वा बाक्लो देखिनु’ तथा ‘निप्पल डिस्चार्ज हुनु’ जस्ता विशेषता सामान्य होइनन्, यी स्तन क्यान्सरका सम्भावित संकेत हुन् भन्ने थाहा भयो ।

डा. मेरीले भनेका प्रत्येक स्तन क्यान्सरका लक्षण र ‘बीआरसीएआई’ अनि ‘बीआरसीएटु’ जीनको वंशानुगत प्रभाव एलिनाको केसमा देखिएको थियो । एलिना सानै छँदा उसकी आमाको मृत्यु भएको थियो– स्तन क्यान्सरबाटै । मेरी प्रिय साथी एलिना २५ वर्षकी अविवाहित स्त्री थिई । एक दिन उसले भनेकी थिई– ‘शैली ! मलाई भविष्यमा मेरो जिन आउँदो मेरा नयाँ पिँढीसम्म पुर्‍याउन मन छ । त्यसैले विवाहपछि म छिट्टै आमा बन्नेछु ।’

तर, एक दिन नुहाउँदा एलिनाले आफ्ना दुवै स्तनमा गाँठाहरू बनिँदै गरेको अनुभव गरी । त्यसपछि आत्तिँदै एलिना ओन्कोलोजिस्टकहाँ जचाउन गई । त्यहाँ ओन्कोलोजिस्टले एलिनाको दाहिने स्तनमा अल्ट्रासाउन्ड र म्यामोग्राम गर्दा बनिँदै गरेको बेनाइन ट्युमरको (क्यान्सरबिनाको ट्युमर) पत्तो पाए । अनि एलिनाको बायाँ स्तनको मासुचाहिँ बायोप्सीका लागि प्रयोगशाला पठाइयो । र, थाहा लाग्यो– एलिना स्तन क्यान्सरको स्टेज आईआईआईबीमा छे ।

अब उसलाई क्यान्सर निदानका लागि केमोथेरापी, शल्यक्रिया र रेडियन हुँदै कठोर र लामो बाटो हिँड्नुपर्ने थियो । उसलाई थाहा थियो, केमोथेरापीले उसको प्रजनन प्रक्रियामा दुष्प्रभाव पार्नेछ । त्यही ध्येयमा एलिनाले प्रजनन संरक्षण अर्थात् अण्डालाई लेटेस्ट वैज्ञानिक पद्धतिबाट भविष्यमा प्रजननका निम्ति प्रयोगमा ल्याउन प्रजनन प्रयोगशालामा फ्रिज गरिहाली र आफ्नो आमा बन्ने सपनालाई कायम राखी । त्यसपछि मास्टेक्टामी (सबै स्तन हटाउने शल्यक्रिया) अतिरिक्त एलिनाले केमोथेरापीको १६ राउन्ड, चार रेड्रियोमाइसिन साइट्याक्सन र १२ राउन्ड ट्याक्सोल दवाई खप्नुपरेको थियो ।

केमोथेरापीले दिएको वाकवाकीपन, थकान, हड्डी दुखाइ अनि रेडिएसनले शरीरको छालामा उब्जाएको जलनको पीडामा एलिना डिप्रेसनसम्म पुगी । तर, ‘जीवन बगिहिँड्ने खोला हो’ । त्यसैले एलिनालाई पनि डिप्रेसन जित्नु थियो । मास्टेक्टामीमा काटिएका स्तनमा कृत्रिम स्तन रोपन गर्ने नूतन स्तन पुनिर्निर्माणको सुन्दर उपचार ग्रहण गर्दै पछि एलिना जीवनतिर फर्केकी थिई ।

स्तन क्यान्सर र गुलाबी चेतना

मलाई याद छ त्यो अक्टोबरको महिना । स्तन क्यान्सरबाट फर्केकी प्रिय साथी एलिनालाई भेट्न म कोलकाता गएकी थिएँ । तर, लामा वर्षपछि एलिनालाई देखेर मैले ओठका मुस्कानलाई त्यही स्तरमा कायम राख्न सकिन । सधैं सुन्दरता ओतप्रोत भइरहने एलिनालाई कपालविहीन र कमजोर देख्नु मेरो आँखाका निम्ति दुःखको कुरा बन्यो । तर, एलिनाले क्यान्सरलाई माथ दिएको प्रेरणादायी कथामा मन रमिरहेको थियो । मलाई देख्नासाथ एक्कासि उसको कोठाको ठूलो ऐनाअघाडि उभ्याउँदै एलिनाले मेरो छातीमा गुलाबी रिबन लगाइदिई अनि भन्न थाली, ‘शैली ! यो गुलाबी रिबन स्तन क्यान्सर जागरुकता अनि प्रारम्भिक निदानको बलियो चेतना हो । यस चेतनाले विश्वव्यापी स्त्रीहरूलाई स्तन क्यान्सरबारे अवगत गराउँछ । २०१८ मा विश्वभरि त्यसरी स्तन क्यान्सरका लगभग २१ लाख नयाँ संक्रमणका घटना पत्तो पाएपछि, ६ लाख २७ हजार स्त्रीले स्तन क्यान्सरलाई जितेका छन् । त्यसैले तिमी पनि यो चेतनालाई मनन गर ।’

अनि स्तन क्यान्सर स्वयम् पत्ता लगाउन सकिन्छ भन्दै मलाई स्तनको स्वपरीक्षणका निम्ति प्रेरित हुन निर्देशन दिई । स्वपरीक्षणमा आफ्ना हातका औंलाहरूले स्तनमा उब्जिँदै गरेको गाँठोको खोजी गरिन्छ, स्तनवरिपरिको छालाको रङमा आएको परिवर्तन, निप्पलबाट निस्कने डिस्चार्ज इत्यादिबाट आउँदै गरेका अप्रिय परिवर्तनबारे जानकार होइन्छ भनेर उसले मलाई सुझाई । तर, एलिनाले त्यसरी स्तन–स्वपरीक्षणको कुरा गर्दा पहिले त मलाई एक प्रकारको लज्जाबोधले छोपिरह्यो । म लजाएको देखेर एलिनाले भनी– ‘शैली ! आफ्नो स्तनप्रति जागरुक रहनु कुनै लज्जाको विषय होइन । यो त स्तन क्यान्सरलाई हराउने प्रथम पाइला हो ।’

लाज र स्त्री

तर, हाम्रो समाजमा यस्तो जागरुकताको कुरा गर्नु निर्लज्जता मानिन्छ । यहाँ स्त्रीमा स्तनप्रतिको जागरुकता रोप्न लाजहरूको कैयौं परतलाई पार गर्नुपर्ने हुन्छ । पहिले म पढेको स्कुलमा स्थानीय गैरसरकारी संस्थाको प्रयासले छात्राका निम्ति पिरियड जागरुकता कार्यक्रम आयोजना भइरहन्थ्यो । त्यस कार्यक्रमको अन्त्यतिर प्रत्येक छात्रालाई सेनेटरी प्याड पनि वितरण गरिन्थ्यो । कतिपय प्रौढ शिक्षिकाहरू हामी छात्रालाई सेनेटरी प्याड सुइटरभित्र लुकाउँदै क्लासतर्फ दौडिने इसारा गर्थे । जतिसुकै होस् जागरुकताको कुरा, समाजले स्त्रीको मस्तिष्कमा रोपेका लज्जाका परतहरू हटाउनु गाह्रो विषय हुँदो रहेछ ।

सायद त्यो लाजहरूको नचाहिँदो परत नै थियो, जसको बलियो बोलीमा प्रत्येक दसैंमा मृदुला दिदी, मालती दिदीलगायत म आफ्नो शरीरको सही नापभन्दा दुई गुना ठूलो कपडामा रमाएका हुन्थ्यौं । समाजले यस्तो साँघुरोपनमा स्त्रीलाई लाजको लक्षण–घेरा पार गर्नु हुँदैन भन्ने उपदेश मात्रै दिन्छ । तर, त्यही समाजले स्त्री स्तनको आकारप्रति कुण्ठा उब्जाउने अपराधमूलक काम पनि गरिरहेको हुँदो हो । त्यसैले भन्छु, निर्लज्जताको ट्याग दिएर स्त्रीलाई ट्रोल गर्ने पुरानो बानीलाई बलियो अस्वीकृति दिँदै ठूलो आवाजमा स्तन क्यान्सरबारे कुरा गरौं । कारण, स्तन क्यान्सरलाई अँगाल्नु कुनै विकल्प होइन बरु मूर्खता हो ।

स्तन क्यान्सरको जागरूकता विश्वभरि फैलाउन अक्टोबर १९ का दिन ‘नो ब्रा डे’ मनाइन्छ । समाजको डरले खुम्चिएका कैयौं स्त्रीलाई स्तन क्यान्सरका लक्षणबारे जागरुक बन्न प्रोत्साहित गर्ने तरिकाका रूपमा ‘नो ब्रा डे’–को कल्पना गरिएको थियो । तर, यस्तो पहललाई यौनजन्य ठान्छ समाज । त्यसैले प्रत्येक वर्ष साँघुरो समाजको शोषणले स्त्रीलाई स्तनबारे जागरुक हुनुबाट रोक्छ । र, नै सबैभन्दा सामान्य कार्सिनोमा ठानिने स्तन क्यान्सरबाट स्त्रीको मृत्यु भइरहन्छ । यो साँघुरो समाजको स्त्रीप्रतिको अनभिज्ञता मात्रै हो ।

चेतनाको आह्वान

विज्ञान र भौतिक जगत्को अत्यधिक विकासले संसार सानो भुकुन्डोजत्रो मात्रै बन्यो । समाजले आदिम नग्नवादी सभ्यता भुल्दै जतिखेर आधुनिक मस्तिष्कमा लाजप्रतिको विवेक अपनायो, त्यसै क्षणदेखि समाजमा स्त्री शरीरप्रति केवल अपराध र शोषणमूलक अप्रिय दृष्टिकोणको सुरुवात भयो । सायद, यस्तै शोषणविरुद्ध ठूलो आवाजमा बोलिरहेछ– मधुलिका सिक्काको किताब ‘ए ब्रेस्ट क्यान्सर अल्फाबेट’ ।

यस किताबले स्तन क्यान्सरलाई एबीसी शब्दसहित बुझाउँछ । ‘ए’ अर्थात् समाजले ट्याबु मानेर स्त्रीलाई सामाजिक डर र लाजको चिन्तामा दिएको ‘अब्लिगेसन’ (बाध्यता), ‘बी’ अर्थात् स्तनप्रतिको ‘बिअवायरनेस’ (जागरुकता), ‘सी’ अर्थात् क्यान्सरलाई माथ दिने ‘करेज’ (साहस) । त्यस्तै बारबरा डेलिन्स्कीको किताब ‘अपलिफ्ट’ ले कैयौं मास्टेक्टोमी, केमोथेरापी अनि रेडिएसनका उत्कृष्ट ब्रान्डहरूबारे स्तन क्यान्सर रोगीलाई जानकारी दिन्छ भने जिना एल मुलिगनको ‘डियर फ्रेन्ड’ ले स्तन क्यान्सरसित लडिरहेका स्त्रीहरूको त्यो अपरिचित चिठीसित अवगत गराउँछ, जसलाई पढेपछि पाठकले स्तन क्यान्सरलाई भावनात्मक आधारमा राम्ररी बुझ्छन् । त्यसैले प्रस्ट छ, शरीरमा क्यान्सर उब्जिनु व्यक्तिको आपराधिक स्थिति होइन, व्यक्ति अज्ञात शत्रुसित लड्न योद्धा बन्दै गरेको अवस्था हो ।

जेसिका क्रेट्जम्यानले स्तन क्यान्सर उपचारका निम्ति भविष्यमा प्रयोग गरिने जिन थेरापीमाथि लेखेको एक लेखमा ८० देखि ९० प्रतिशत बिरालोका स्तन ट्युमरहरू घातक क्यान्सर हुन् र ५० प्रतिशत स्तनधारी कुकुरको स्तन ट्युमरबाट मृत्यु हुन्छ भन्ने विश्लेषण गरेकी छन् । यो पढिसकेपछि लाग्छ– पशु होस् वा मानव पृथ्वीको मूल नै जीवन हो, अनि ‘स्तन क्यान्सरबाट मृत्यु हुनु, विवेकशील प्राणीका निम्ति कुनै विकल्पित चयन होइन ।’ समाजमा प्रत्येक पुरुष अनि स्त्रीको मिल्दो पहलबाटै नूतन जागरुकताको बाटो खोलिनेछ ।

त्यसैले आऔं एकजुट बनौं र प्रत्येक स्त्रीसम्म स्तन क्यान्सरबारे जागरुकता फैलाऔं । र, स्तन क्यान्सर जितेर जीवनलाई सेलिब्रेट गरौं । र, बुझौं– क्यान्सर नियती होइन, अज्ञानको परिणती हो, जो बदल्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७९ १०:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×