अनुवाद बर्बाद किन नहोस् !- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
कोसेली

अनुवाद बर्बाद किन नहोस् !

बजारमा अनूदित रचना र कृतिहरु बरोबर देखापर्ने गरेका छन्, खासगरी अंग्रेजी भाषाबाट नेपालीमा । तर, अंग्रेजीका पारिभाषिक शब्दहरुको मानक अझै बनिनसकेको, अनुवाद–गुणवत्ताको मूल्याङ्कन हुने परिपाटी बसिनसकेको र अनुवाद सीपमाथि कुनै तालिम, प्रशिक्षण कतैबाट हुने नगरेको आजको अवस्थामा सहीभन्दा गलत अनुवादले प्रश्रय पाएमा आश्चर्य मानिरहनु पर्दैन ।
वसन्त थापा

‘हिमाल’ मासिक पत्रिकामा एउटा आवरण–कथा आएको थियो गत साल कात्तिकको अंकमा । त्यसको शीर्षक थियो– ‘सौम्य शक्ति’ । त्यसै शीर्षकलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएका थिए त्यसमा प्रकाशित प्रायः आलेखहरू । यसअघि नदेखिएको, नेपाली शब्दकोशमा प्रविष्टि नभएको र अचानकझैं देखा परेको पारिभाषिकजस्तो देखिने यस नौलो शब्दावलीको अर्थ के हो ?

केहीबेर यसै अन्योलमा पत्रिकाका पानाहरू अगाडि–पछाडि पल्टाउँदै जाँदा फ्याट्ट बल्यो दिमागी ट्युबलाइट र बोध भयो, ‘ए, अंग्रेजीको ‘सफ्ट पावर’ पो भन्न खोजिएको रहेछ ।’

तर, त्यस ज्ञानबोधका साथसाथै अर्को पूरक प्रश्न पनि उब्जियो मनमा– के ‘सौम्य शक्ति’ ले अंग्रेजी ‘सफ्ट पावर’ को सही अर्थ बोध गराउँछ ? के यो अनुवाद उपयुक्त छ ?

नरम, कोमल, मुलायम, नाजुक भन्ने बुझाउँछ अंग्रेजीको ‘सफ्ट’ शब्दले । तिनको पर्यायमा सौम्य शब्द पनि नपर्ने होइन । तर, ‘सफ्ट’ जोडिएर बनेका अंग्रेजीका अन्य संयुक्त शब्द पनि छन्, जस्तै ः ‘सफ्ट वाटर’, ‘सफ्ट भ्वायस’, ‘सफ्ट वेयर’, ‘सफ्ट कपी’, ‘सफ्ट सोयल’ आदि । अब ‘सौम्य शक्ति’ कै सिद्धान्त अनुसरण गरेर तिनलाई नेपाली स्वरूप दिने हो भने भन्नुपर्ने हुन्छ : सौम्य जल, सौम्य आवाज, सौम्य माटो, सौम्य प्रतिलिपि, सौम्य असबाब आदि । यसैअनुरूप चल्ने हो भने अंग्रेजीको ‘सफ्ट सोप’ को अनुवाद त कस्तो पो होला !

चलनचल्तीमा बरोबर आइरहने अंग्रेजी शब्दलाई नेपाली स्वरूप दिने ‘हिमाल’ पत्रिकाको सम्पादकीय टोलीको सत्प्रयासलाई मान्दामान्दै पनि ‘सौम्य शक्ति’ ले मूल शब्दको अर्थ वहन गर्न नसकेको र यो एकांगी तथा अपूर्ण छ भन्नैपर्छ ।

‘हिमाल’ पत्रिकामा सौम्य शक्ति भनेर छापिएको केही पछि स्तम्भकार सीके लालले ‘कान्तिपुर’ दैनिकको आफ्नो लेखमा अंग्रेजीको त्यसै शब्दलाई बुझाउन ‘नम्र शक्ति’ भनेर लेखे । त्यसमा पनि चित्त नबुझेर यस पंक्तिकारले मोबाइल फोनमा उनलाई सन्देश पठायो ः ‘नम्र’ नभनी ‘नरम’ भन्नु पो राम्रो होला कि’ भनेर । उनले पंक्तिकारको सुझाव सही हो भन्दै पुनर्विचार गर्ने बताए । यो थियो २ तारिख डिसेम्बर २०२१ को कुरा ।

अनुवाद गर्दा शब्दको अन्यान्य प्रयोग कस्तो हुन सक्छ त्यसबारे पनि विचार पुर्‍याउनुपर्ने हुन्छ । अनि मूल भाषाको शब्दलाई जस्ताको तस्तै ठाडो र शाब्दिक अनुवाद गर्ने प्रयास नगरी त्यसमा अन्तरनिहित लाक्षणिक अर्थ र भावलाई समात्ने उपाय व्यावहारिक हुन्छ । ‘सफ्ट पावर’ विपर्याय हो ‘हार्ड पावर’ को । हार्ड पावरलाई ‘कडा शक्ति’ वा ‘कठोर शक्ति’ भनेर ठाडो गरी नसमातेर त्यसलाई ‘यान्त्रिक शक्ति’ भनेर बुझ्ने हो भने त्यसको विपर्याय ‘मानव शक्ति’ हुन जान्छ । अझ यसको विस्तारित अर्थ मानव सृजनाशक्ति भनेर बुझ्न सकिन्छ । अरूसित कम्प्युटर, सुपर कम्प्युटर, रकेट आदिको निर्माण गर्ने यान्त्रिक शक्ति छ भने हामीसित केही नयाँ रचना गर्ने, सृजना गर्ने मानवोचित प्रतिभाको शक्ति छ, जस्तो साहित्य, संगीत, कला इत्यादि सृजना गर्ने शक्ति । सफ्ट पावरको निहितार्थ त्यही हो । अब ‘सौम्य शक्ति’ ले मूल शब्दको मर्म र अर्थलाई कुन हदसम्म समात्न सक्यो वा सकेन त्यो आफैँंमा छलफलको विषय हुन सक्छ ।

‘हिमाल’ समूहकै सम्पादकीय ज्यासलबाट निसृत र त्यही वृत्तबाट बहुधा अभ्यास गरिने अर्को एउटा शब्दको उल्लेख गर्नु पनि यहाँ सान्दर्भिक होला । त्यो शब्द हो – लोकरिझ्याइँ । यो अंग्रेजी शब्द ‘पपुलिज्म’ लाई बुझाउन उपयोग गरिएको नेपाली शब्द हो । अचेलभरि विश्व राजनीतिमा जताततै ‘पपुलिज्म’ को लहर चलेको छ र ‘पपुलिस्ट’ हरू नै शासनसत्तामा पुगिरहेका छन् । त्यही भएर ‘पपुलिज्म’ को नेपाली समानार्थी शब्द खोज्ने क्रममा देखा पर्न गएको हो– लोकरिझ्याइँ । यो आफैंमा त्यति खराब रूपान्तरण देखिँदैन, तर समस्या कहाँ पर्न जान्छ भने लोकरिझ्याइँ गर्ने ‘पपुलिस्ट’ लाई चाहिँ के भन्ने ? यी दुवै अंग्रेजी शब्दका लागि सीके लाल भने ‘लोकरञ्जन’ वा ‘जनरञ्जन’ र ‘लोकरञ्जक’ वा ‘जनरञ्जक’ शब्द चलाउँछन् । आकाश–पाताल एक गरेर जनतालाई खुसी पार्ने, फुल्याउने, उचाल्ने, मख्ख पार्ने, सपना देखाउने काम ‘पपुलिज्म’ हो भने त्यस्तो काम गर्ने राजनीतिक नेता ‘पपुलिस्ट’ हो । अर्थात् दुवै खाले संज्ञालाई बरु सीके लालको अनुवादले समात्न सकेको देखिन्छ यसरी हेर्दा । यद्यपि यी शब्दावली हिन्दीमा पहिलेबाटै प्रयुक्त हुँदै आएका हुन् ।

पत्रपत्रिकामा नेपाली भाषामा लेखरचना छपाउने प्रायः सबैजसो विद्वान् आफूले लेखेका कुरामा जोड दिन वा त्यसलाई प्रस्ट्याउन नेपाली रूपान्तरणका साथै त्यसको अंग्रेजी मूल शब्दलाई देवनागरीमा कोष्ठकभित्र पनि दिने गर्छन् । तिनमा सीके लाल एक्ला छैनन् । प्रा. कृष्ण खनाल, प्रमोद मिश्र, कनकमणि दीक्षित, उत्तमबाबु श्रेष्ठ, अच्युत वाग्ले, राजेन्द्र महर्जन प्रभृत्ति धेरै जना पर्छन् । व्यावसायिक अभ्यासका कारण अंग्रेजीमा बढी हात चल्ने भएकाले सम्भवतः उनीहरू त्यसो गर्छन् । या हुन सक्छ, अंग्रेजीमा सोचेर नेपालीमा लेख्ने गर्छन् उनीहरू । त्यसले गर्दा उनीहरूलाई नेपाली समानार्थी शब्द खोज्नुपर्ने हुन्छ र करबलले अनुवाद गर्न पुग्छन्, तर आफूले सुझाएको नेपाली रूपान्तरणप्रति आफैं पक्कापक्की नभएकाले कोष्ठकमा अंग्रेजी शब्द पनि खुलाउने दुःख गर्छन् ।

प्राध्यापक दुर्गाप्रसाद भण्डारी थिए, अंग्रेजी भाषा साहित्यका पोख्त विद्वान् र नेपाली भाषाका उत्तिकै सिद्धहस्त लेखक । उनका प्रबन्धहरूको सँगालो ‘मृगस्थली’ शीर्षक पुस्तकमा संगृहीत रचनाहरूमा धेरै अंग्रेजी शब्दहरूको रोचक नेपाली अनुवाद पाइन्छन् । ‘प्लेटोनिक लभ’ लाई ‘अशरिरी प्रेम’, ‘की होल’ लाई ‘कुञ्जी छिद्र’, ‘नोस्टाल्जिया’ लाई ‘स्मृतिरमण’ भनेर प्रा. भण्डारीद्वारा अनुवाद गरिएका शब्दहरू यस पंक्तिकारको स्मृतिपटलमा नमेटिनेगरी अंकित छन् ।

तर, सबै लेखकले गरेका शब्दानुवादलाई आँखा चिम्लेर स्वीकार गरिहाल्न भने सकिन्न । ती सही नहुन सक्छन् वा तिनले मूल शब्दको अर्थ स्पष्ट रूपले वहन गर्न नसकेको हुन सक्छ । वास्तवमा कोष्ठकभित्र अंग्रेजी मूल शब्द राखिएबाट नै अनुवादको अपूर्णता प्रकट हुन्छ । प्रयुक्त नेपाली शब्दबाटै पाठकले अर्थबोध गर्न सक्नुपर्छ । तब मात्रै पाउँछ अनुवादले पूर्णता ।

त्यसै हुनाले त्यस्ता शब्दानुवाद तत्तत् लेखकको निजी सृजना र पेवाझैं बन्न गएका छन् । एउटाले गरेको अनुवाद अर्कोले टिपेर चलाएको पाइँदैन । कतिपय शब्दानुवाद सही नै भए पनि तिनले आम मान्यता पाएर प्रचलनमा आएको देखिँदैन । तर, फेरि अर्कातिर अमुक स्रोतबाट निसृत शब्दानुवादहरू छ्यासछ्यास्ती पाइन्छन् र केही कारणले तिनको प्रचलन व्यापक भएको देखिन्छ गलत र नमिल्दा नै भए पनि । अहिलेलाई यसका दुईवटा उदाहरण अघि सार्न सकिन्छ– ‘जवाफदेहिता’ र ‘बालमैत्री’ वा मैत्रीको पुच्छर जोडेर बनाइएका पाठकमैत्री वा वातावरणमैत्री आदि शब्दहरू ।

अंग्रेजी भाषाको तालमा हिँड्ने रहरबाट प्रेरित सम्भवतः कुनै अंग्रेजीबाज विकासे बुद्धिजीवीका अधकल्चा दिमागका उपज हुन् व्याकरणीय सिद्धान्तविपरीत बनेका यी शब्दहरू । विकासेहरूको कार्यशैली नै शब्दजाल बुनेर कुनै कुरालाई चिटिक्क गरी प्रस्तुत गर्ने हुन्छ । जस्तो उनीहरूले लेख्ने दस्तावेजमा ‘गरिब’ र ‘गरिबी’ भन्ने शब्दावली भरिसक्के पर्दैन । तिनका ठाउँमा ‘विपन्न’ र ‘विपन्नता’ शब्दावली उपयोग गर्छन् । त्यो पढ्ने गरिब पनि ‘हामी गरिब होइन विपन्न पो रहेछौं’ भनेर मख्ख पर्छ । यो ‘जवाफदेहिता’ भन्ने कुरूप शब्द पनि त्यही बाटो भएर भित्रिएको हो नेपाली शब्द संसारमा । अंग्रेजीको ‘एकाउन्टेबिलिटी’ शब्दको बलात् गरिएको नेपालीकरण हो यो । वास्तवमा अंग्रेजीको ‘एकाउन्टेबिलिटी’, ‘रेस्पोन्सिबिलिटी’, ‘एन्सरेबिलिटी’ आदि शब्दको तात्त्विक अर्थ एउटै हो — जिम्मेवारी । ‘यस घटनाको जिम्मेवारी कसको हो’ वा ‘यस घटनाको जवाफदेही कसको हो’ वा ‘यस घटनाको उत्तरदायित्व कसको हो’ भन्ने वाक्यको अर्थ एउटै लाग्छ । तर, हामीले बुझ्यौं, कसैलाई समात्न पर्‍यो भने उसलाई ‘एन्सरेबल’, ‘रेस्पोन्सेबल’ होइन ‘एकाउन्टेबल’ पो बनाउनुपर्छ भनेर । त्यसैले ‘एकाउन्टेबिलिटी’ भन्ने शब्दलाई के–के न पाएझैं गरी समात्यौं र सुझी न बुझी भन्न थाल्यौं ‘जवाफदेहिता’ । यसो गर्दा हामीले जवाफदेही आफैंमा काफी छ र त्यसले ‘एकाउन्टेबिलिटी’ को अर्थ वहन गर्छ भन्ने बुझेनौं । अनि अरबी/फारसी मूलको यस शब्दमा असुहाउँदो गरी ‘ता’ वर्णको फुँदा हाल्ने हाँसउठ्दो काम गर्‍यौं — दौरा सुरुवालमाथि टाई भिरेजसरी । अब कसरी बुझाउने ती अंग्रेजीबाजहरूलाई– भन्नै छ भने जवाफदेही भन्नोस् त्यसमा अनावश्यक ‘ता’ प्रत्यय थपेर जवाफदेहिता नभन्नोस्, त्यो अशुद्ध हो भनेर ?

अब पछिल्तिर ‘मैत्री’ जोडिएको शब्दको चर्चा गरौं, जस्तै ‘बालमैत्री’ । अंग्रेजीको ‘चाएल्ड फ्रेन्डली’ लाई जान्नेसुन्ने भनाउँदाहरूले दिएको नेपाली रूप हो यो । ‘फ्रेन्डली’ जोडिएका अरू पनि अंग्रेजी शब्द प्रचलित छन्— रिडर फ्रेन्डली, इन्भाइरन्मेन्ट फ्रेन्डली आदि । सबैले बुझेकै कुरा हो– मैत्री भनेको मित्रता हो, मितेरी हो, दोस्ती हो, जसलाई बुझाउने अंग्रेजी शब्द हो ‘फ्रेन्डसीप’ । ‘फ्रेन्डली’ को अर्थ त मित्रवत्, मित्रतापूर्ण भन्ने लाग्छ । अंग्रेजीमा ‘ही इज फ्रेन्डली’ भन्दा त्यसको अर्थ ‘ऊ मिलनसार वा फरासिलो छ’ भन्ने अर्थ लाग्छ । त्यसैले ‘फ्रेन्डली’ लाई जसरी मैत्री भनेर प्रयोग गरिएको छ त्यो गलत छ । त्यसको सट्टा बरु ‘अनुकूल, सुहाउँदो, हितैषी, हितकारी, उपयोगी, उपकारी’ जस्ता शब्द उपयोग गरेर वातावरणसुहाउँदो, वातावरणअनुकूल, बालोहितकारी, जनहितैषी आदि सद्दे शब्दको निर्माण गर्न सकिन्थ्यो । तर, यिनै बिसद्दे शब्दहरूको प्रचलन रोक्नै नसकिने गरी व्यापक बन्न गएको छ ‘बाइरोडको बाटो’ जस्तै । बरु ‘बाइरोडको बाटो’ लाई एक हिसाबले ठीक हो भन्न सकिएला, किनभने यसको सृजना जनबोलीबाट भएको हो । तर, मैत्री जोडिएका माथि उल्लिखित शब्दहरूलाई स्विकार्नु गाह्रो छ, किनभने यिनको निर्माण अधकल्चा बुज्रुकहरूको अल्पज्ञानका कारण भएको हो । अर्को कुरा, कथ्य रूप मात्र छ बाइरोडको बाटाको, लेख्य छैन । तर, जवाफदेहिता र बालमैत्री जस्ता शब्दहरूको लेख्य रूप भाषालाई बिटुल्याउँदै निर्बाध अघि बढिरेहको छ, जो भाषाको संवर्द्धन चाहनेहरूका लागि चिन्ताको विषय हो । यस्ता अरू पनि बग्रेल्ती छन् बेढंगका शब्दानुवाद । यी त केवल नमुना हुन् ।

के ठीक हो के बेठीक हो र अनुवादमा केलाई मानक मान्ने त्यो भनिदिने कुनै निकाय वा आधिकारिक संस्था हामीकहाँ भइदिएन । अनुवाद त्रुटिपूर्ण भएमा त्यो औंल्याइदिने कोही भएन । बरु राणाकालमा नेपाली भाषा प्रकाशिनी समितिअन्तर्गतको नेपाली भाषानुवाद परिषद्ले अनुवादको कार्यलाई नियन्त्रण र नियमन गर्ने चलन रहेको थाहा हुन्छ जनकलाल शर्माको संस्मरणात्मक लेखबाट । उनको एउटा लेखमा उल्लेख भएअनुसार, व्यक्ति र पसलको नामपाटीसमेत भाषानुवाद परिषद्को स्वीकृतिबेगर जथाभावी राख्न पाइन्नथ्यो उसबेला । कलकत्तामा पढेर ‘डेन्टल सर्जन’ बनेका व्यक्तिले सोही नाउँको सूचनापाटी राखिपाउन गरेको निवेदनमा निजलाई ‘दन्तचिकित्सक’ र एउटा हजाम पसलको नामपाटी ‘गणेश एन्ड ब्रदर्श’ राखिपाऊँ भनेर कसैले चढाएको अर्को निवेदनमा ‘गणेश र दाजुभाइ’ राख्नु भन्ने आदेश परिषद्ले दिएको प्रसंग उनले लेखेका छन् । सन् १९७० मा पहिलोचोटि काठमाडौं आउँदा यस पंक्तिकारले ‘फलाना केश कर्तन सदन’ भन्ने नामपाटी खिचापोखरीमा देखेको थियो । धरानमा ‘सेलुन’ भन्न र सुन्न अभ्यस्त यस पंक्तिकारका लागि नौलो कुरा थियो त्यो । त्यसैगरी ‘चमेनागृह’ पनि धरानमा रहँदा नसुनेको अर्को शब्द थियो । सम्भवतः उहिलेकै भाषानुवाद परिषद्को हैकमको रहलपहल प्रभाव थिए ती नामपाटी ।

विश्वका भाषाहरूमा वलिष्ठतम स्थानमा रहेको अंग्रेजी भाषासितको हाम्रो दैनन्दिन कारोबार बढिरहेको छ र यो बढी नै रहनेछ । यसमा किञ्चित् शंका छैन । विशाल भाषा भण्डारको धनी अंग्रेजी भाषाको शब्दकोशमा ४ लाखभन्दा बढी मूल शब्द समेटिएको मानिन्छ र प्रत्येक वर्ष घटीमा तीन हजार नयाँ शब्दले त्यसमा प्रविष्टि पाउँछन् भनिन्छ । त्यसको तुलनामा हाम्रो ‘नेपाली बृहत् शब्दकोश’ मा ६० हजार पनि शब्द छैनन् । अहिले बल्ल अनेक राष्ट्रिय भाषा र अन्य नानाविध स्रोतबाट तानतुन गरेर अर्को ९० हजार शब्द थप्ने काम भइरहेको बुझिएको छ । त्यो थपिए पनि हाम्रो शब्द भण्डारले अंग्रेजीसित कुम जोड्न सक्ने अवस्था त छँदै छैन । यस्तो अवस्थामा ‘ब्लाक’ भनेको ‘कालो’ भने जसरी हरेक अंग्रेजी शब्दको ठ्याक्क मिल्ने शब्द हामीसित नहुनु स्वाभाविक हो । त्यसो गर्न खोज्नु अंग्रेजीको हात्ती लम्काइ देखेर धुरी चढ्न खोज्नुजस्तो मात्र हुनेछ । त्यस्तो समृद्ध भाषाको शब्दशब्दको ठ्याक्कै मिल्ने नेपाली रूपान्तर पाउन सकिएन भनेर हतारिँदै जथाभावी अनुवाद गर्न जरुरी छैन । छैन वा भेटिएन भने अंग्रेजी मूलकै शब्द चलाउँदा पनि केही फरक पर्दैन । दक्षिण अमेरिकाको ‘पाम्पास’ लाई पाम्पास नै भनौं न किन घाँसे मैदान भनिरहनुपर्‍यो ? अफ्रिकी महादेशको चिनारी बनेको ‘बाओबाब’ वृक्षलाई त्यही नामबाटै पुकारौं न । परम्परागत रूसी जनजीवनको हिस्सा मानिएको ‘समोबार’ लाई बुझाउन किन अर्को शब्द खोजिराख्न पर्‍यो ? अनि धैर्यपूर्वक खोजीपसे अप्ठेरो ठानिएको अंग्रेजी शब्दको नेपाली रूपान्तर पनि फेला पर्न सक्छ । हत्त न पत्त ‘भोयरिज्म’ भनिहाल्न पर्दैन । खोजेमा ‘दर्शन रति’ वा ‘दृश्यसुख’ भनेर अरूले चलाएको मिल्ने शब्द पनि भेट्टाउन सकिन्छ । अंग्रेजीको ‘अल्टिमेटम’ नेपालीमा ‘अन्तिमेत्थम्’ हुन सक्छ भनेर हामीमध्ये कतिले हेक्का राखेका छौं ? यो त ‘बृहत् नेपाली शब्दकोश’ मा उल्लेख भएकै शब्द हो । हाम्रो भाषा भण्डार अपेक्षाकृत सानै भए पनि हामीसँग पनि यस्ता शब्दहरू छन्, जसको सही अर्थ दिने शब्दहरू अंग्रेजीमा पनि पाइँदैनन् । एकल शब्दमा हामी कमजोर नै छौं, तर दुई–चार शब्द बढी खर्चेर व्याख्या गरी त्यस समस्याको निराकरण खोज्न सकिन्छ । तसर्थ मिहिनेतसाथ खोजेमा भेटिन सक्छ, नभए नयाँ शब्दको निर्माण गर्न पनि पछि हट्न हुँदैन । हो, मिहिनेत भने दुवै अवस्थामा उत्तिकै चाहिन्छ । हामीले परिशुद्ध पारिभाषिक शब्द खोज्न, केलाउन परेमा निर्माण गर्न र तिनको संग्रह गर्नलाई मिहिनेत गर्न बाँकी नै रहेको तथ्य भने एकदम सत्य हो ।

यस सन्दर्भमा भारतले केन्द्रीय स्तरमा गरेको प्रयास र अभ्यास हाम्रा लागि मननीय हुन सक्छ साथै अनुकरणीय पनि । हिन्दी भाषामा अन्तर्निहित कमीकमजोरीलाई महसुस गरेर जवाहरलाल नेहरू प्रधानमन्त्री छँदै सन् १९६१ मा भारतको केन्द्रीय सरकारले एउटा आयोग बनायो ‘वैज्ञानिक तथा तकनिकी शब्दावली आयोग’ नामको । त्यस आयोगको मुख्य काम थियो– अंग्रेजी भाषाका पारिभाषिक शब्दहरूलाई हिन्दीमा रूपान्तरण गर्ने । रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र, वनस्पति, गणित आदि विज्ञानका यावत् हाँगाबिँगादेखि लिएर समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, मानवशास्त्र, राजनीति, दर्शन, भाषाशास्त्र, ललितकला र संगीत आदि समाजविज्ञानअन्तर्गतका विषयमा देशभरिका कहलिएका विद्वान्हरूलाई समावेश गरी आयोगले समितिहरू बनायो । संवैधानिक र कानुनी शब्दहरूको हिन्दी रूपान्तरणका लागि छुट्टै ‘विधि शब्दावली’ समिति पनि बनायो भारत सरकारले उसैबेला । सम्बन्धित समितिहरूले लोकव्यवहारमा रहेका रैथाने र प्रान्तीय भाषाहरूमा प्रचलित शब्दहरूको निरूपण गर्‍यो । नयाँ निर्माण गरिनुपर्ने शब्दहरूलाई संस्कृतका धातुहरूका आधारमा बनायो । यो एउटा बृहत् आयोजना थियो, समय त लाग्यो । तर, आयोगले ‘बृहत् पारिभाषिक शब्द संग्रह’ नाम दिएर सन् १९७३ मा मानविकी तथा सामाजिक विज्ञान शब्दावली दुई ठेलीमा र विशुद्ध विज्ञान विषयक शब्दावली अर्को दुई ठेलीमा प्रकाशित गरायो । ‘विधि शब्दावली संग्रह’ त त्यसअघि सन् १९७० मै प्रकाशित भइसकेको थियो । ती शब्दसंग्रहमा भेटिन्छ ‘कम्प्युटर’ शब्दलाई उसैबेला उनीहरूले हिन्दीमा ल्याएका थिए ‘अभिकलित्र’ भनेर । उनीहरूले यन्त्र कम्प्युटरलाई अभिकलित्र भने अनि व्यक्तिलाई अभिकलक । ‘कम्प्युटिङ’ कार्यलाई उनीहरूले अभिकलन भने । कालान्तरमा कम्प्युटर बुझाउनलाई उनीहरूले ‘संगणक’ भन्ने शब्द पनि चलाउन लागे । अभिकलित्र वा संगणक दुवै निर्माण गरिएका शब्द हुन्, जसको प्रचलन व्यवहारमा विरलै भेटिन्छ, त्यो अर्को कुरा हो । तर, उनीहरूले आवश्यक परे उपयुक्त अवसरमा उपयोग गर्ने सकिने आफ्नो भन्ने शब्द त निर्माण गरे, गाँठी कुरा त्यो हो ।

साथै ‘एकेडेमी’ लाई अकादमी, ‘टेक्निकल’ लाई तकनिकी, ‘क्लासिक’ लाई क्लासिकी, ‘कोडिफिकेसन’ लाई कोडीकरण, ‘कम्प्युटराइज्ड’ लाई कम्प्युटरीकृत भनेर हिन्दीकरण पनि भारतीयहरूले गरे । अलेक्जेन्डर हिन्दीमा सिकन्दर कहलिन्छ, प्लेटो अफलातुन र एरिस्टोटल अरस्तु । ग्रेगोरियन पात्रोका महिनाहरूलाई पनि हिन्दीकरण गरेर उनीहरू भन्छन् ः फरवरी, मई, अगस्त, सितम्बर, अक्टुबर, दिसम्बर । नेपालीमा भने कोही मे भन्छौं, कोही ‘मई दिवस’ मनाउँछौं । कोही अगस्ट भन्छौं, कोही अगस्त लेख्छौं । हामीले प्लेटो भन्ने कि अफलातुन ? अरस्तु भन्ने कि एरिस्टोटल ? अलेक्जेन्डर भन्ने कि सिकन्दर ? यो अन्योल कायम छ र हामी आफुखुसी तिनलाई चलाउँछौं मानकीकरणको वास्ता नगरी ।

हामीले अनुवादको सर्वप्रचलित, सर्वग्राह्य, सर्वस्वीकृत मानक स्थापित गर्न नसकेकाले यस्तो अन्योल रहन गएको हो । त्यस्तो मानक स्थापित गर्ने दिशातर्फ संगठित, व्यवस्थित र आधिकारिक पाइला हामीले कहिल्यै चालेनौं । सिद्धान्ततः यो काम गर्नुपर्ने हो प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाली विभागले र शिक्षा मन्त्रालयले । सरकारको सरोकारवाला मन्त्रालयले पारिभाषिक शब्दहरूको संग्रह र निर्माणको प्रयोजनकै लागि निश्चित हदम्याद र जिम्मेवारी दिएर एउटा उच्चस्तरीय निकाय गठन गर्नुपर्ने हो । त्यस्तो निकायले नेपाली पारिभाषिक शब्दहरूको आधिकारिक र प्रामाणिक संग्रह निकाल्नुका साथै त्यसलाई अद्यावधिक पनि गरिराख्नुपर्ने हो, जसरी हाम्रो छिमेकीले उहिल्यै गरिसकेको छ ।

भारतीय लेखिका गीताञ्जली श्रीद्वारा लिखित हिन्दी उपन्यास ‘रेत समाधि’ को अंग्रेजी अनुवाद ‘टुम्ब अफ स्यान्ड’ इन्टरन्यासनल बुकर प्राइजबाट केही समयअघि पुरस्कृत भएबाट अनूदित कृतिलाई बेलायतमा कुन हदसम्म प्रोत्साहन दिने गरिन्छ, त्यो बुझ्न सकिन्छ । त्यो पुरस्कार विश्वका अन्य भाषाबाट अंग्रेजीमा अनुवाद गरेर बेलायतमा छापिएको पुस्तकलाई दिने गरिन्छ । अरू भाषाको राम्रो साहित्यलाई उत्कृष्ट अनुवाद गरेर ल्याई अंग्रेजी भाषाको ज्ञानभण्डार बढाएबापत दिइएको हो त्यो पुरस्कार । मूल कृतिको मौलिकता त यसै पनि बेजोड हुनैपर्‍यो, त्यसको अनुवाद पनि उत्तिकै उम्दा हुनुपर्‍यो । अनुवाद झुर भएमा मौलिक कृतिको रस पनि हराउँछ । त्यसैले त्यस पुरस्कारको राशिमा मूल लेखक र अनुवादक दुवैको बराबर भागीदारी हुन्छ । हामीकहाँ अनेकन् किताबहरूको अनुवाद गर्ने काम भइरहेकै छ, खास गरी अंग्रेजीबाट । तर, त्यस्ता अनूदित किताबहरूको अनुशीलन, परिशीलन गर्ने र तिनको गुणवत्ताको जाँचपरख गर्ने काम भने व्यवस्थित तवरमा हुन सकेको छैन । उत्कृष्ट ठहरिएको अनूदित कृतिलाई पुरस्कृत गर्ने काम त धेरै टाढाको कुरा भयो ।

आफ्नो भाषाको भण्डार भर्न र साहित्यको श्रीवृद्धिका लागि अरू भाषाका उत्कृष्ट कृतिहरूलाई अनुवाद गरेर नेपाली भाषामा ल्याउनु एकदम जरुरी छ, तर सही तरिका र सही ढंगले । त्यसका लागि अनुवाद कर्मलाई हरसम्भव तरिकाले प्रोत्साहित गरिनु आवश्यक छ । तर, स्वाङ्गे प्राज्ञ, झोले अध्यापक, खरिदिएको प्रमाणपत्र बोक्ने विद्वान् र मूढमतिका नेताहरूको बोलवाला भएको मौजुदा माहोलमा अनुवाद प्रवर्द्धन र भाषा संवर्द्धनबारे सोच्ने फुर्सद कसैलाई देखिन्न । न कुनै प्रोत्साहन, न कुनै मार्गदर्शन, न कुनै प्रशिक्षण ! भुइँफुट्टा तालमै चलिरहेको छ, हामीकहाँ अनुवाद कर्म । यस्तो अवस्थामा नेपाली अनुवाद बर्बाद किन नहोस् ?

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७९ ०८:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जिन्दगी : एक चाइनिज चेकरको गेम

पात्रहरुको मनको अन्तरकुन्तर चहारेर तिनका सूक्ष्म मनोभावलाई तीक्ष्णतासाथ प्रस्तुत गर्न सक्ने तोल्सतोयको जस्तो विलक्षणता अरुमा सायदै होला । त्यसैले नै तोल्सतोय संसारकै महानतम ‘अफसानानिगार’ मानिन्छन् । यस्तो तथ्य बुझिसकेपछि कसैले पनि अफसानानिगार बन्नेतर्फको आफ्नो पाइलालाई कमिलाको पाइला नठानिरहन सक्तैन । त्यसमा यो पंक्तिकार कसरी अपवाद हुन सक्छ ?
लेखक त्यो हो, जसले गल्प साहित्यको रचना गर्छ या आख्यानको पूर्णांग पुस्तक लेख्छ । उपन्यास लेखनलाई म शीर्ष स्थानमा राख्छु, जसको रचना गर्न ठूलो परिश्रम, एकाग्रता र लगनशीलताको खाँचो पर्छ ।
वसन्त थापा

लेखक भनेर चिनाउँछन् मलाई अचेल मानिसहरू । सानै वृत्तमा सही, चिनारी बनेको छ यो मेरो ।

हाम्रो सामाजिक संस्कार नै यस्तो छ, हरेकलाई एक–एकओटा फ्रेममा राख्नैपर्छ । त्यो भूतपूर्व पुलिस, त्यो सरकारी कर्मचारी, त्यो प्रोफेसर, त्यो वकिल, डाक्टर, पत्रकार, इन्जिनियर, ठेकेदार, व्यापारी, नेता, लोकल दादा आदि आदि । फोटो स्टुडियोमा फोटो खिचाउँदा कुन साइजको फोटो बनाउने भनेर सोध्थे पहिले पहिले । अटो साइज, पासपोर्ट साइज, बी टु साइज, क्याबिनेट साइज आदि हुने गर्थे । त्यसरी नै व्यक्तिलाई समाजले एउटा फ्रेम या एउटा साइजमा जड्न रुचाउँछ, उसको पेसा व्यवसायका आधारमा । त्यही उसको निजी चिनारी बन्छ । तर, मेरो हकमा भने एकनासको चिनारी कहिल्यै रहेन । यो सदैव चलायमान रह्यो, सधैं बदलिरहने । जीवनको यात्रा नै मेरो त्यस्तो रह्यो, सीधा सरल रेखामा चल्न सकेन– सधैं बांगोटिंगो, टेडोमेढो, चाइनिज चेकरको गेमजस्तो । मानिसहरू साहु, व्यापारी, पुलिस, सेना, वकिल, न्यायाधीश, शिक्षक, डाक्टर, नेता, पाइलट, मिस्त्री हुन्छन् र जीवनभर उनीहरू त्यही भनेर चिनिन्छन्, त्यसैको फ्रेममा जकडिन्छन् । म भने अनेक साइजको फ्रेममा पस्दै निस्कँदै गरें । म पुस्तक प्रकाशकको फ्रेममा थिएँ र एक अर्थमा अझै छु पनि । त्यसअघि म पत्रकारको फ्रेममा थिएँ । त्यसभन्दा अगाडिको कुरा नगरौं केके थिएँ के–के !

भूपी शेरचनको यस ‘चिसो एस्ट्रे’ मा खरानी बनेर टाँसिइरहनलाई अनेक वृत्ति र उद्यम गरें । कम्तीमा पनि दस अवतार त लिएँ मैले यसै जुनीमा । त्यसैअनुसारको हुलिया बनाएँ र त्यसैअनुसार चिनिएँ । त्यस्ता धेरै फ्रेमहरूमा पस्दै तिनलाई भत्काउँदै हिँड्ने मलाई समयचक्रले घुमाउँदै अहिले लेखकको फ्रेमभित्र पसालेको छ । यसमा मलाई बिलकुल कुनै सिकायत छैन । अपितु मलाई अत्यन्त खुसी लाग्छ, लेखकको चिनारी पाएकामा । म भित्रभित्रै दंग पर्छु कसैले मलाई लेखक भनेर चिनाउँदा । म यसलाई आफूले प्राप्त गरेको इज्जतिलो उपाधि ठान्छु । मेरो नामअगाडि भूतपूर्व मन्त्री, सचिव, जर्नेल, राजदूत, न्यायाधीशको फुँदा नजोडिएर के भो लेखकको खिताब पाएको छु, जुन खिताब चाहँदैमा कसैले पाउन सक्दैन भन्ने लाग्छ । यसै पनि असली लेखक र असली संगीत श्रष्टाप्रति मेरो श्रद्धा असीम छ र तिनलाई म उच्चतम कोटिको सर्जक मान्छु । तसर्थ आफैं लेखकका रूपमा दरिन पाउँदा गौरवको अनुभूति हुनु नितान्त स्वाभाविक हो ।

तर, म आफैंले खडा गरेको मापदण्ड र मैले आफूखुसी तयार पारेको परिभाषाबमोजिम भने म लेखक किमार्थ होइन । लेखकको त्यस उच्च आसनमा बस्ने अधिकार राख्दिनँ । यसो त मैले धेरै लेखेको छु सानैदेखि नै । अनेक थोक लेकेको छु– स्कुल पढ्दा हस्तलिखित पत्रिकादेखि पर्चा, पम्पलेट, वक्तव्य, कविता, गीत, निवेदन, तमसुक, अर्काको प्रेमपत्र, लेख–निबन्ध, समाचार, सम्पादकीय, पुस्तक समीक्षा, मृत्यलेख, संस्मरण, स्तम्भ, रिपोर्ताज । कथा पनि तीनवटा लेखेको छु, उहिल्यै । दुईवटा त सामयिक साहित्यिक पत्रिकामा उसैबेला छापिए पनि । लेखक श्यामप्रसादले ‘लेखक कसरी बन्ने’ भन्ने किताबमा आजभन्दा सत्तरी वर्षअगाडि नै दिएको परिभाषा अनुसार लेखकको दायरामा पत्रपत्रिकामा लेख छपाउनेहरू पनि पर्छन् । त्यस अर्थमा अरू धेरैले झैं म पनि लेखक भएको दाबी गर्न सक्छु र गमक्क फुल्न सक्छु लेखकको पगरी गुँथेर । हुन पनि लेखक भनेको कुनै चीज लेख्ने व्यक्ति हो सामान्य अर्थमा । उहिल्यै राणाको पालामा ‘राइटर’ भन्ने दरबन्दी नै हुने गर्थ्यो अड्डामा । अर्थात् ती लेखन्दास हुन्थे । त्यसैले गाउँघरमा ‘राइटर बाजे’ भन्ने सम्बोधन पाउने व्यक्तिहरू पनि हुने गर्थे पहिले पहिले । राइटर बाजेहरूलाई त लेखक भन्न भएन । जसरी त्यस्ता लेखन्दास वा ‘राइटर’ लाई वास्तविक लेखक मान्न सकिन्न, त्यसरी नै म आफूलाई पनि लेखक ठान्दिनँ मैले जतिसुकै विषयमा जतिसुकै लेखेको भए पनि ।

म आफैंले बनाएको निजी मान्यताबमोजिम लेखक त्यो हो, जसले गल्प साहित्यको रचना गर्छ या आख्यानको पूर्णांक पुस्तक लेख्छ । गल्प वा आख्यानको बृहत्तर परिभाषाअन्तर्गत धेरै थोक पर्न सक्छन्– आत्मकथा, यात्रा विवरण, निजात्मक निबन्ध, संस्मरण, कथा–कहानी, उपन्यास आदि । तिनमा पनि उपन्यास लेखनलाई म शीर्ष स्थानमा राख्छु, जसको रचना गर्न ठूलो परिश्रम, एकाग्रता र लगनशीलताको खाँचो पर्छ । उर्वर कल्पनाशीलता र सृजनशीलता, भाषाको लालित्य अनि अभिव्यञ्जनाको शिल्प, सौन्दर्य र लावन्य उपन्यास लेख्न चाहिने अनिवार्य गुणहरू हुन् । उपन्यासका कथानकको बुनोट, पात्रहरूको चरित्र चित्रण, परिवेश तथा परिस्थितिको वर्णन, कथोपकथनलाई यथार्थ एवं प्रभावोत्पादक ढंगले शब्दहरूमा व्यक्त गर्नका लागि लेखन प्रतिभा त चाहिन्छ नै त्यसले सतत अभ्यासको पनि माग गर्छ ।

त्यसबाहेक लेखक त्यो हो, जो आफूलाई लेखक मान्छ, जसले लेखकको उपर्ना लगाएको हुन्छ, जो लेखन कर्मप्रति समर्पित छ, जो नलेखी बस्नै सक्दैन र जो कथाकहानी, उपन्यास अर्थात् समग्रमा गल्प साहित्यको सृजनामा लीन रहन्छ । लेखन त्यस्तो व्यक्तिका लागि व्यवसाय र व्यसन दुवै हुन्छ । लेखन कर्म ‘पार्टटाइम लभर’ भनेजस्तो हुँदैन । यो फुल टाइम कार्य हो । हरिवंश राय बच्चनको मान्यतामा अर्थोकै पेसा र व्यवसाय अपनाएर पनि कवि बन्न सकिन्छ र कविता लेख्न सकिन्छ, तर लेखक बन्नलाई पूर्णकालिक हुनैपर्छ । असली लेखकलाई पैसा कमाउन जग्गा दलाली गर्ने≤ सम्मानका लागि आत्मप्रचार गरिहिँड्ने≤ पद, प्रतिष्ठा र पुरस्कार पाउन कुनै धनपति वा राजनीतिक गणपतिको स्तुति गाउने वा चाकरी गरिहिँड्ने फुर्सद हुँदैन ।

थप कुरा, आफूलाई लेखक भन्नु एउटा गहन दायित्व वहन गर्नु पनि हो । त्यो दायित्व पाठकप्रतिको हो, समाजप्रतिको हो र मूलतः जानीजानी लेखक हुनुको अभिभारा बोक्ने आफैंप्रतिको हो । लेखक भन्ने अनि केही नलेखी बस्ने ? त्यस्तो हुन सक्दैन । यो त विद्यावारिधि गरेर केवल जागिर खानलाई डाक्टरको उपाधि झुन्ड्याउनुजस्तो हुन्छ । विद्यावारिधि गर्नु भनेको तत्सम्बन्धी विधामा अन्तिम छोर पुग्ने गरी अनवरत अध्ययन, अनुशीलन, अन्वेषण गर्ने प्रतिबद्धता हो । त्यसो नगर्ने हो भने त्यो डाक्टर भन्ने उपाधि नामअगाडिको फुँदामा सीमित रहन्छ ।

यसप्रकार आफैंले कोरेको लेखकीय लक्ष्मणरेखाको परिधिबाट म आफूलाई पूरै बाहिर रहेको पाउँछु । आफैंले बनाएको मान्यताको कुनै पनि सर्त पूरा गर्न सक्ने सामर्थ्य आफूमा पाउँदिनँ । सबभन्दा पहिलो कुरा त लेख्ने काम मलाई असाध्य दुस्तर र दुष्कर लाग्छ । पर्वतारोहण सम्बन्धमा आफूले आर्जन गरेको अनुभव र विचारबारे थुप्रै पुस्तक लेखिसकेका विश्वविख्यात आरोही सर क्रिस बोनिङ्टनले एउटा भेलामा भनेका थिए, ‘पर्वत चढ्नु त मज्जा लाग्ने काम हो, तर लेख्नु भनेको साह्रै नै गाह्रो काम हो ।’ सर क्रिसको यस भनाइप्रति मेरो पूर्ण सहमति छ । जुनसुकै काम गर्न मलाई गाह्रो लाग्दैन । बन्चरो चलाउन, कोदालो खन्न, बिरुवा गोडमेल गर्नेदेखि लिएर घरधन्दा र बुहार्तनको कामसमेत हरेक प्रकारका हातेकाम गर्न म तयार रहन्छु । ती काम गर्न किञ्चित् गाह्रो लाग्दैन मलाई । तर, लेख्न भनेपछि मेरो पाइला भारी हुन्छ, अगाडि बढ्दैन । जसरी हुन्छ लेख्ने कामलाई म सकेसम्म पन्छाइरहन्छु र कुनै बहाना खोजिरहन्छु नलेख्नलाई । अरू महत्त्वका काम भ्याउनुपर्ने भएकाले लेख्ने समय नै निकाल्न सकिनँ भनेर आफैंलाई ढाँटिरहन्छु । खाने मुखलाई जुँघाले छेक्दैन, तर म जुँघालाई दोस्याइरहन्छु आफ्नो कमजोरीलाई छोप्न । मलाई स्कुलको वार्षिक परीक्षामा बसेजस्तो हुन्छ केही लेख्न बस्दा । ‘केही लेख्छन्, चित्त बुझ्दैन, अनि केर्छन्, पुनः लेख्छन्, पुनः हेर्छन्’ भनेर लेखेका थिए कवि भूपी शेरचनले । लेख्न बस्दा म आफूलाई ठीक त्यही मनोदशामा पाउँछु । विचार काँचो होला, अभिव्यक्ति सपाट होला, सही शब्द नपर्ला, वाक्य गठन अमिल्दो होला भन्ने डरले एउटा अनुच्छेद लेखिसक्दानसक्दै कवि भूपीले लेखेझैं त्यसलाई सच्याउने, मिलाउने वा केरमेट गर्नेतिर लाग्छु ।

अरूले उम्दा कुरा उम्दा तरिकाले उम्दा भाषामा लेखेको पढ्दा जहिले पनि सोच्छु, उनीहरूलाई त्यस्तो शब्दब्रह्म कहाँबाट आउँछ भनेर । चार खण्डमा प्रकाशित हरिवंश राय बच्चनको आत्मकथामा विशेषगरी पहिलो खण्ड ‘क्या भुलुँ क्या याद करूँ’ पढ्दा उनको भाषा शिल्प र सौन्दर्यबाट बाँधिएर म त्यो पुस्तक पढिसिध्याउनको सट्टा त्यसका पृष्ठहरूलाई जोगाई जोगाई पढ्थें कुनै कृपणले एक–एक पैसा हिसाब गरी गरी खर्च गरे जसरी । हिन्दीमा मोहन राकेस, निर्मल वर्मा, राजेन्द्र यादव वा कमलेश्वर र ‘नई कहानी’ को अभियानसित जोडिएका लेखकहरूले लेखेका आख्यान पढ्दा त्यसरी नै अभिभूत हुन्थें युवा वयमा । मेरो निजी अध्ययनको माध्यमका रूपमा अंग्रेजी भाषाले हिन्दीलाई प्रतिस्थापित गरेको एक जुगै भइसक्यो । तैपनि तिनको आश्वाद अझै बिर्सेको छैन, शायद बिर्सन सकिन्न पनि । अहिले पनि आफूसँग भएका तिनका किताब पल्टाउने गर्छु यदाकदा । अंग्रेजी भाषाका मन पर्ने लेखक निकै छन्, तर भीएस नयपल र ग्राहम ग्रिनको गद्यशिल्पबाट चमत्कृत हुन्छु । नेपाली भाषाका केही लेखकको रचनाशक्तिबाट पनि म प्रभावित छु र भित्रभित्रै तिनको प्रशंसक रहँदै आएको छु । प्रभावकारी तथा मर्मस्पर्शी रचनाहरू पढेपछि अभिप्रेरित भएर लेख्नलाई जुर्मुराउनुको सट्टा त्यसको उल्टो म झनै पो दबिन पुग्छु एक प्रकारको हीनताबोधबाट । उनीहरूको सामु आफू के लेखिरहनु भन्ने लाग्छ । यस्तो भावना बोक्ने मानिस लेखक कसरी बन्न सक्छ ?

मौलिक लेखनको तुलनामा बरु मलाई कसैले लेखेको कुरा सम्पादन गर्न र अंग्रेजी भाषामा लेखिएको कुरालाई नेपालीमा अनुवाद गर्न मन पर्छ । अनुवाद कर्म त यसै पनि मेरो आय आर्जनको एउटा स्रोत नै रहँदै आएको छ लामो समयदेखि । यद्यपि यी दुवै कामलाई सजिलो भने म अवश्य मान्दिनँ । तैपनि खासगरी अनुवाद गर्नु मलाई मामाको घोडी चढ्नुजस्तो लाग्छ । घोडा अरूको, सवारी आफ्नो । दुल्की चाल चल्ने कि सरपट दौडाउने, खुसी आफ्नो । सम्पादनको काम मलाई नाउले कपाल काटेझैं लाग्छ । कपाल अरूको, कैंची र छुरा आफ्नो । स्वतन्त्र र मौलिक लेखनको काम मेरो हिसाबमा बाटो नभएको ठाउँमा आफैंले बाटो खन्दै अघि बढ्नुजस्तो हो । त्यसैले यसलाई अति दुसाध्य नभए पनि दुष्कर कार्य मान्छु म ।

यति हुँदाहुँदै पनि केही तारतम्यका कारण मैले नचाहँदा नचाहँदै पनि लेखकको चिनारी प्राप्त गरेको हुँ । यस तारतम्यको सुरुवात भएको थियो मित्र राजेन्द्र दाहालको अनुरोधबाट । उनी पाक्षिक ‘हिमाल खबरपत्रिका’ को सम्पादक हुँदा निकाल्न लागेको दसैं विशेषांकका लागि एउटा संस्मरण लेखिदिन मलाई अनुरोध गरे उनले । आठ सय चानचुन शब्दको आफ्नो स्तम्भ ‘ऋतुविचार’ लेख्न त धौ–धौ हुन्थ्यो मलाई, कताको लामो लेख लेख्ने ? तथापि उनको आग्रहलाई टार्न नसकेर केटाकेटीमा हामी दसैं कसरी मनाउँथ्यौं र आज कसरी मनाउँछौं भन्ने विषयमा जेनतेन एउटा संस्मरणात्मक लेख लेखें मैले । त्यसभन्दा अगाडि त्यस्तै संस्मरणात्मक लामो लेख मैले लेखेको भनेको मार्टिन चौतारीले छापेको ‘रेडियोसँग हुर्कंदा’ भन्ने पुस्तकका लागि थियो । दसैंका लागि लेखेको लेखमा साहित्यको कुनै अवयव मौजुद थियो थिएन त्यो त थाहा भएन, तर त्यो संस्मरण छापियो र त्यसप्रति पाठकहरूबाट राम्रै प्रतिक्रिया आएको हुनुपर्छ ।

हुनुपर्छ भन्छु किनभने अर्को दसैं आयो, फेरि आग्रह आयो, फेरि लेखें । त्यसपछिको दसैंमा फेरि लेखें । यसप्रकार धेरै दसैं आए र लेख्ने आग्रह पनि आइरहे । अलि पछि भने दसैंछेक अरू पत्रिकाबाट पनि लेखिदिन अनुरोध आउन थाल्यो । एउटा लेख लेख्न नै हम्मे पर्ने मलाई त्यो अनुरोध थामिनसक्नु हुन्थ्यो । त्यसैले दसैं आउँदै गर्दा मनमा अत्यास बढ्दै जान्थ्यो, जसरी परीक्षाको दिन नजिकिँदै गर्दा विद्यार्थीको मनमा डर बढ्छ । दसैं अंकका लागि मैले लेखेका सबैजसो लेखहरू संस्मरणात्मक प्रकृतिका रहँदै आएका छन् । मेरो खेलो भन्नु नै आफ्नै बाल्यावस्था, किशोरकाल र युवा वयका सम्झना हुन् । तिनैलाई ओल्टाईपल्टाई लेखिरहें र लेख्दै छु । जान्नेले र सक्नेले आफ्नो अतीतको आलम्बमा उपन्यास नै तयार पार्छन् । यस अकिञ्चनले त्यसो गर्न कहाँ सक्नु ?

मैले द्वैमासिक ‘हिमाल’ को सम्पादन गरुन्जेल कसैले लेखक भनेनन् मलाई । बरु पत्रकार भन्थे । तर, दसैंको अवसरमा निस्केका लेखहरूले गर्दा भने म कतिपयको दृष्टिमा लेखक हुन पुगें, त्यसमाथि पनि संस्मरण लेखक । अझ थप, दसैंका बेलामा मात्र लेख्ने हुनाले म ‘दसैं लेखक’ भनेर समेत दरिएँ । यद्यपि म अरू समय पनि लेखन कर्ममै व्यस्त रहन्छु, तर अनुवाद र सम्पादनको फाँटमा । यतातिर आएर दसैंको लिक छाडेर पनि मैले केही लेख्ने जमर्को गरेको छु, त्यो छुट्टै कुरा हो ।

‘एनिमल फार्म’ का प्रसिद्ध ब्रिटिस लेखक जर्ज अरवेलले कसैले लेख्नुका पछाडि चारवटा मकसद रहने गर्छन् भनेका छन्– व्यक्तिगत अहम् तुष्टि गर्नेदेखि राजनीतिक अभीष्ट पूरा गर्नेसम्म । दुर्बलतायुक्त मानव हुँ, तसर्थ अर्धचेतन मनमा कतै ती मकसद टाँसिएर बसेका भए म भन्न सक्तिनँ । तर, पूर्ण चेतनमा भने त्यस्ता मकसद राखेर मैले लेखेको छैन । लेखक हुनुको उपर्ना नलगाएको र त्यससितै जोडिएर आउने जिम्मेवारी नबोकेको हुनाले आफ्ना विचार लेखेर व्यक्त गर्ने वा कुनै महत्त्वको कुरा हराउला भन्ने डरले त्यसलाई अभिलिखित गरिरहने कुनै बाध्यता ममा रहेको पनि ठान्दिनँ । ख्याति रहरले मिल्ने कुरा होइन, स्वाध्याय र निष्ठायुक्त अनवरत परिश्रमको प्रतिफलस्वरूप मिल्छ । टाकानटुकुन लेखेर मिल्दैन, त्यो मैले राम्रोसित बुझेको छु । रह्यो राजनीतिक अभीष्टपूर्तिको कुरा, मिथ्या प्रचारको बिगबिगी भएको आजको समयमा लेखेर केही हुन्छ भन्ने विश्वास पनि पातलिँदै गएको छ । लेख्नु निरर्थक उपक्रम प्रतीत हुन थालेको छ । आफ्नै हत्केलामा राखिएको सञ्चारयन्त्र हेर्नमै तल्लीन रहने आजको माहोलमा कसलाई पो फुर्सद होला कागजमा छापिएको कसैले लेखेको कुरा पढ्ने भन्ने पनि लाग्छ ।

मानिसका आ–आफ्नै अभिप्रेरणा होलान् लेख्नुका पछाडि । तर, म कुनै लेख लिएर पत्रिकामा आक्कलझुक्कल देखापर्ने कारण भने सोझो र एकदम सरल छ । म कसैको अनुरोधमा लेख्ने गर्छु । अनुरोध गर्नेले सकेमा मोटामोटी विषय पनि सुझाइदिनुपर्छ अनि म करबलले लेख्न बस्छु, त्यसलाई पूरा गर्नुपर्ने खटाइएको एउटा जिम्मेवारी ठानेर । ब्रिटिसहरूले हान भनेर तारो देखाइदिएपछि गोर्खा सिपाहीले गोली हानेजस्तो । मैले यसो भनेको सुनेर लेखक कुमार नगरकोटीले एकपटक भनेका थिए, ‘तपाईं त फर्माइसी लेखक हुनुहुँदो रहेछ दाइ । फर्माइस आएपछि मात्र लेख्ने ।’ उनले जुराइदिएको यो विशेषण पनि मेरा लागि नसुहाउँदो छैन ।

म आफू फेसबुक, ट्वीटर वा इन्स्टाग्रामजस्ता आजका आधुनिक सञ्चार संयन्त्रभित्र नपसेको हुनाले मैले बेलाबखत लेखेका प्रबन्ध पढ्ने पाठक कति छन् त्यसको अनुमान मलाई छैन । आफ्नो रचना छापिएपछि त्यसको लिहंक निकटका र सात समुद्रपारिका केही मित्र र आफन्तहरूलाई पठाउँछु, जसको संख्या एक हातका औंला जति पनि पुग्दैन । केही सहृदयी मित्रहरू छन्, जो उपन्यास किन लेख्नुहुन्न वा आत्मकथा लेख्नोस्न भनेर हौस्याउँछन् मलाई । मैले नेपालीमा अनुवाद गरेका किताबहरूबारे चाहिँ मानिसहरू बिरलै उल्लेख गर्छन् । अनुवादलाई मौलिक लेखनजस्तो सृजनात्मक कार्य नठानिने हुनाले त्यसो भएको हो सायद । जति अनुवाद गरे पनि अनुवादक अनुवादक नै भएर डल्लिरहन्छ, लेखकको स्थानमा उक्लन सक्तैन दुनियाँको दृष्टिमा ।

मलाई पूर्णांग लेखकको भेषमा हेर्न चाहने शुभेच्छुकहरूबाट अनेक हौसला पाए पनि मैले बुझेको छु उपन्यास वा गल्प साहित्यको सृजना गर्नु कति विराट चुनौती हो भन्ने । कथाकहानी र उपन्यास लेख्नेलाई उर्दूमा ‘अफसानानिगार’ त्यसै भन्ने गरिएको होइन । अरवेलले धरि किताब लेख्ने कामलाई लामो समय कुनै पीडादायी रोगबाट थलिनुजस्तै हो भनेबाट नै बुझ्न सकिन्छ त्यस चुनौतीको आयाम । भन्नलाई त इन्द्रबहादुर राईले ‘आज रमिता छ’ को प्राक्कथनमा तीनचौथाइ यथार्थ र एकचौथाइ कल्पनाको मिश्रणबाट उपन्यास बन्छ भनेर सजिलो गरी भनेका छन् । यथार्थमा भने कल्पनाको त्यही एकचौथाइ भागले थला पार्छ । आफ्नै जिन्दगीको तीनचौथाइ अनुभव र यथार्थलाई पनि भाँति पुर्‍याएर पस्कन नसके उपन्यास भुसको बोरा बन्छ । कथोपकथनलाई पत्यारिलो बनाउनु अनि पात्रहरूको चरित्र निर्माण गरेर तिनलाई जीवन्त तुल्याउनु चानचुने सीपले पुग्दैन । सिद्धहस्त लेखकले मात्रै त्यस्ता पात्रहरूलाई कलमद्वारा सग्लो उभ्याउन सक्छ, जो पाठकको दिमागमा उत्कीर्ण भएर रहन सक्छ । दोस्तोयवस्कीको ‘क्राइम एन्ड पनिस्मेन्ट’ को हिन्दी अनुवाद पढेर कलेजको मेरो एक सहपाठी उसैबेला ‘रास्कोल्निकोफ, रास्कोल्निकोफ’ गर्थ्यो । उपन्यासको मुख्य पात्र थियो रास्कोल्निकोफ र मेरो साथी त्यसबाट उधुमै प्रभावित भएको थियो । त्यस्तै, दिवंगत कवि गोविन्द वर्तमान जहिल्यै ‘द इडियट’ का मूल पात्र प्रिन्स मिस्किनको जटिल चरित्रचित्रणको वाहवाह गर्थे । सम्झनेहरू ‘आज रमिता छ’ को जनकलाई पनि सम्झन्छन् र ‘शिरीषको फूल’ को सुयोगवीर वा सकम्बरीलाई पनि बिर्संदैनन् ।

एक जना मित्र छन् प्रकाश मानन्धर नामका, संगीतकार न्ह्यु वज्राचार्यका मामा । काठमाडौं निवासी प्रकाश तत्कालीन सोभियत संघमा अध्ययनार्थ गएका थिए र साहित्यमा अभिरुचि राख्ने हुनाले उनले मूल रूसी भाषामै लियो तोल्सतोयका कृतिहरू उतै पढिभ्याएका थिए । उनको निजी मूल्यांकनमा तोल्सतोयको दाँजोमा संसारका अन्य कुनै लेखक छैनन् र उनी यो कुरा दाबीका साथ भन्छन् । रूसी भाषामा नसही तोल्सतोयका अनूदित पुस्तकहरू थोरै भए पनि पढ्दा प्रकाशको दाबी अन्यथा लाग्दैन । पात्रहरूको मनको अन्तरकुन्तर चहारेर तिनका सूक्ष्म मनोभावलाई तीक्ष्णतासाथ प्रस्तुत गर्न सक्ने तोल्सतोयको जस्तो विलक्षणता अरूमा सायदै होला । त्यसैले नै तोल्सतोय संसारकै महानतम ‘अफसानानिगार’ मानिन्छन् । यस्तो तथ्य बुझिसकेपछि कसैले पनि अफसानानिगार बन्नेतर्फको आफ्नो पाइलालाई कमिलाको पाइला नठानिरहन सक्तैन । त्यसमा यो पंक्तिकार कसरी अपवाद हुन सक्छ ?

कवि वा लेखक हुनलाई भित्रबाटै हुटहुटी जाग्नुपर्छ या अरवेलझैं पछि गएर लेखक बन्छु भन्ने अठोट छ वर्षको उमेरमै उम्रनुपर्छ । हरिवंश राय बच्चनले आफूले कवि नहुन हरसम्भव प्रयास गरेको, तर कवि नभई रहन नसकेको उल्लेख गरेका छन् आफ्नो आत्मकथामा । जब प्रतिभावान् हृदयमा सृजनाको जरुवा उम्रन्छ त्यो कसैगरी थाम्न नसकिने हुन्छ– दुर्दमनीय बन्छ । त्यसले पागलपनको हदसम्म जोड पक्रिन्छ र बाहिर ननिस्की छाड्दैन । चरम गरिबीको अवस्था र छोराछोरीहरूको झ्याउँझ्याउँमाझ बसेर पनि ती सबैबाट बेखबर बनेर लेखिरहन्थे रे उर्दूका नामुद अफसाना निगार शहादत हसन मन्टो । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले एकै रातमा तीनवटा कथा लेखिभ्याएको पनि कतै पढेको थिएँ । भर्खर केही समयअघि त हो एउटा अन्तर्वार्तामा सम्राट उपाध्यायले हरेक दिन केही नलेखी बस्न नसक्ने र पन्ध्र मिनटकै लागि भए पनि केही लेख्नैपर्ने

आफ्नो बानी भएको बताएका थिए । त्यस किसिमको समर्पण वा बहुलठ्ठीपन नभई कोही गतिलो लेखक बन्न सक्तैन, भइहाले पनि धेरै टाढा पुग्न सक्दैन ।

माथि वर्णित यावत् कारणहरूले गर्दा मैले आफूलाई कहिल्यै लेखक ठान्न सकिनँ, लेखक हुनुको आभाबाट प्रभावित हुँदाहुँदै पनि । त्यसैले सन् २००१ मा पहिलोचोटि संयुक्त राज्य अमेरिका जाँदा सानफ्रान्सिस्कोका एक जना अमेरिकी मित्रले ‘तिम्रा लागि नै यो साँचिराखेको’ भनेर ‘अमेरिकन राइटर्स एसोसिएसन’ लेखिएको घाम छेल्ने टोपी मलाई दिँदा सहर्ष त्यो उपहार थापे पनि त्यसलाई नलगाई थपक्क राखेको थिएँ आफूलाई त्यो टोपी लगाउन योग्य पात्र नठानेर । म लेखन प्रकाशनको कामसित जोडिएको देखेका त्यो टोपी दिने ती मित्रले मलाई ठूलै लेखक ठानेका हुँदा हुन् । काठमाडौं आएपछि मैले त्यसको कथासहित त्यो टोपी मेरा सोम खगेन्द्र संग्रौलालाई सौगात दिएँ । त्यसको वास्तविक अधिकारी उनी नै थिए मेरो नजरमा । पछि उनले यस प्रसंगलाई उल्लेख पनि गरे आफ्नो एउटा लेखमा ।

यसप्रकार आफू लेखक नभएको मान्यता बोक्दाबोक्दै र यस जुनीमा असली लेखक हुन नसक्ने यथार्थ बुझ्दाबुझ्दै पनि लेखक भएर चिनिनुको महत्ताबोध भने मलाई पूर्णतया छ । त्यस चिनारीप्रतिको लोभ ममा छैन भन्नु सरासर बेइमानी ठहरिन्छ । सार्थक नहोला र झूटमुठकै सही लेखकको यो चिनारी वहन गर्न पाएकोमा अकथनीय सन्तोषको अनुभूति हुन्छ मलाई । त्यस अनुभूतिलाई कायम राख्नलाई टुक्रे ओस्ताजको पारामा भए पनि बेलाबखत कनीकुथी टाकनटुकुन कोर्ने यत्न रहिरहनेछ मेरो । लेखक हुनुको विभ्रम नै किन नहोस् त्यसैको न्यानो च्यादर ओढेर जिन्दगीको उबडखाबड बाँकी यात्रा तय गर्ने चाहना छ मेरो, यो सत्य हो ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७८ १०:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×