जब सिकारी किसान बने  - कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
मान्छेको कथा 

जब सिकारी किसान बने  

मानव इतिहासको लामो कालखण्ड सिकार–खोजीमुलोको यायावरी युग थियो । स्थायी बसोबास र कृषि त करिब १० हजार वर्षअघि मात्रै सुरु भएको हो । नेपालमा त त्योभन्दा धेरैपछि । कृषि युगको सुरूवात मान्छे र पृथ्वीकै इतिहासमा आमूल परिवर्तनकारी एक आविष्कार थियो ।  
सुरेश ढकाल

आफ्नो एउटा घर र केही जग्गा होस् ! केही सम्पत्ति र बैंक ब्यालेन्स ! सानो सुखी परिवार अनि ती सबैको सुरक्षा गरिदिने एउटा सबल राज्य ! आजको मान्छेको समृद्धिको काल्पनिकीमा सायद यी आधारभूत विषय हुन् । तर, मानवशास्त्री मार्सल सालिनले जुन प्राकृत समृद्ध समाजको परिभाषा गरे तिनमा माथि लेखिएका कुनै पनि सूचक थिएनन्, त्यहाँ परिवार, निजी सम्पत्ति र राज्यको अस्तित्व निर्माण भइसकेको थिएन ।

मानिसहरू स्वतन्त्र र स्वच्छन्द थिए । अर्थात् त्यो कृषिको आविष्कार पूर्वको समाज थियो । आज हामीले बुझे–जानेको परिवार, निजी सम्पत्ति र राज्यको उत्पत्ति कृषिको आविष्कारपछिका परिघटना थिए ।

प्राप्त पुरातात्त्विक अवशेष र प्रमाणहरूले के संकेत गर्छन् भने कृषिकालको तुलनामा सिकारी युगमा मान्छे विरलै अनिकाल वा भोकमरीले मर्थे । कृषिमा आश्रितहरूभन्दा धेरै विविधतायुक्त थियो उनीहरूको खानाको स्रोत । र, ती खाना पोषणयुक्त पनि थिए । कृषि गर्ने मान्छेहरू त सीमित अन्नबाली वा जनावरमा भर पर्थे जीविकोपार्जनका लागि । सीमित खाद्यस्रोतमा मात्रै भर पर्नुपर्दा सुक्खा, अतिवृष्टिजस्ता प्राकृतिक प्रकोपको समेत जोखिम बढी हुन्थ्यो, तर पाषाणकालीन यायावरीहरूमा त्यस्तो जोखिम निकै न्यून हुन्थ्यो । कृषिका तुलनामा सिकारयुगका पुर्खाहरू कम समयमै बढी पोषणयुक्त खाना जुटाउन र सिकार बटुल्न सक्थे ।

हजारौं पुस्ता र लाखौं वर्ष यायावरी जीवन बिताउनेहरू किन स्थायी बसोबास र खेती किसानीतिर लागे होलान् ? प्रश्न अभिरुचिपूर्ण अवश्य छ, तर उत्तर सहज छैन । कृषिको सुरुवातका सम्भावित कारण केही उपलब्ध पुरातात्त्विक प्रमाणका आधारमा निर्मित अनुमान र अवधारणामा आधारित छन् । तर, तिनका परिणाम भने प्रस्ट र प्रत्यक्ष छन् । तिनै परिणामका आधारमा कृषिको आविष्कारलाई एक आधारभूत आविष्कार भनिएको हो, नवपाषाणकालीन क्रान्ति भनिएको हो । संक्षिप्तमा यसै कान्तिपुर ‘कोसेली’ मा गत फागुन १४ गते प्रकाशित ‘मान्छेको कथा’ मा पनि चर्चा गरिसकिएको थियो कि आजको मान्छेको काल्पनिकीमा अटेको समृद्ध समाजको जग कृषि युगको सुरुवातसँगै बनेको थियो ।

कृषि : एक आधारभूत आविष्कार

आगो, धातु, लिपि र कृषिको आविष्कार मानव इतिहासका यस्ता परिघटना हुन्, जसले अरू धेरै आविष्कार सम्भव गराए । यी आविष्कारका कथासँग मान्छेका कैयौं रोचक कथा गाँसिएका छन् । तीमध्ये एउटा थियो– मान्छेलाई खेती गर्न के विषयले बाध्य बनायो ? यो त्यति पुरानो कथा पनि होइन, यस विषयमा अनेक खोज, अनुसन्धान भएका छन्, तर आज पनि कसैले ढुक्कसँग भन्न सकेका छैनन् आखिर कृषिको सुरुवात किन र कसरी भयो ? मानवशास्त्री, पुरातत्त्वविद्हरूका अनवरत प्रयत्न, शृंखलाबद्ध उत्खनन, अनुसन्धान र अध्ययनले केही सम्भावित कारण बताएका छन् । तर, जसरी कृषिको प्रारम्भपछिका परिणामबारे भन्न सकिन्छ यसको प्रारम्भबारे निश्चित रूपमा केही भन्न सकिएको छैन ।

लाखौं वर्ष सिकार, कन्दमूल संकलन गरेर जीवन गुजारा गरे पाषाणकालीन यायावरहरूले, जो एकै ठाउँमा केही दिनदेखि केही हप्तासम्म मात्रै बस्थे । र, तिनीहरू सिकारका लागि ढुंगे हतियार प्रयोग गर्थे । सुरुसुरुमा हतियार धारिला र प्रभावकारी थिएनन्, त्यसैले मान्छेहरू ठूला जनावर सिकार गर्न सक्दैनथे । र, मान्छेहरू साना–साना झुन्डमा मात्रै बस्थे, एकै ठाउँमा धेरै जना बस्न सक्ने सम्भावना पनि हुँदैनथ्यो । उनीहरू छिटोछिटो एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ सरिरहन्थे, मान्छेहरू यायावर थिए ।

तर, तिनै होमो सापिएन्सले २० हजार वर्ष आसपास हतियार बनाउने सीप, कौशलमा यसरी उन्नति गर्दै गए कि अब उनीहरू धारिला, साना तर प्रभावकारी ढुंगे हतियार बनाउन सक्ने भए । मान्छेले धनुकाँण, भालाजस्ता चुच्चो र टाढाबाट पनि प्रहार गर्न सकिने हतियार प्रयोगमा ल्याए, जसको सहायताले उनीहरू ठूला जनावर पनि सिकार गर्न सक्ने भए । हतियारको चोटले घाइते भएका ठूला जनावरलाई घेरा हाल्न, खेद्न, धरापमा पार्न धेरै मान्छे चाहिने भयो । साथै ठूला जनावरको सिकारपछि ती मासु लामो समयसम्म भण्डारण गरेर राख्न सकिँदैनथ्यो, तुरुन्तै सक्नुपर्ने हुन्थ्यो । यसरी आवश्यकता र स्रोतको उपलब्धताले मान्छेहरू ठूला समूहमा बस्न सक्ने भए । त्यति मात्रै होइन एकै ठाउँमा तुलनात्मक रूपले लामो समय बस्न सक्ने भए । यो नवपाषाणकालीन अर्थात् ढुंगेयुगको पछिल्लो कालखण्डको कुरा थियो ।

यसै क्रममा १०–१२ हजार वर्षपहिले मान्छेहरूले पश्चिम एसिया, खाडीवरिपरिका स्थानहरूमा स्थायी बसोबास र कृषिको सुरुवात गरे । कृषि युगको सुरुवातसँग सम्बन्धित प्रारम्भिक प्रमाणहरू भने सामान्य थिए । जस्तै, स्थायी बासस्थानका अवशेषहरू, माटाका भाँडाका टुक्राहरू (यद्यपि माटाका भाँडा प्रचलनमा आउनुभन्दा पहिले पनि कृषिका केही प्रमाण फेला परेका छन्) र डढेका वनस्पतिका बीजावशेषहरू, जुन जंगली अवस्थाका भन्दा फरक थिए । त्यस्तै खाद्यान्न भण्डारण गर्न, कुट्न, पिस्न प्रयोग हुने औजारका अवशेषहरू थप प्रमाण थिए मानिसका स्थायी बसोबास र खेतीपातीका ।

सिकागो विश्वविद्यालयका मानवशास्त्री रोवर्ट जे ब्रेडउडको नेतृत्वमा बहुविधाका अनुसन्धानकर्ता संलग्न टोलीले सन् १९४० र ५० को दशकमा इराकी कुर्दिस्तानी क्षेत्रमा एक व्यवस्थित अध्ययन गरेको थियो । र, त्यसपछि खाडी क्षेत्रका अन्य भूभागमा गरिएका उत्खनन–अध्ययनको निष्कर्ष थियो– अफ्रो–युरोएसियाली संगमविन्दु, ‘मध्यपूर्व’ को खाडीक्षेत्रवरिपरि नै यायावरी जीवन त्यागी स्थायी बसोबास र कृषि (खेती तथा पशुपालन) सुरु गर्ने पहिलो मानव समुदायको उदय भएको थियो । अर्का अमेरिकी पुरातत्त्वविद् रिचार्ड म्याकनेसले मेक्सिकोको तेहुवकाना उपत्यकामा गरेको उत्खननले त्यत्तिकै रोचक मकैखेतीको सुरुवातका तथ्यहरू बाहिर ल्याए, जसले ‘नयाँ विश्व’ भनेर चिनिने अमेरिकी महादेशमा लामो अवधिदेखि कृषि युगमा प्रवेश गरेको बुझाइलाई विस्तारित गर्न सहयोग पुग्यो । र, कृषिको आविष्कारसम्बन्धी विश्वको बुझाइलाई परिष्कृत बनाउन सहयोग पुर्‍यायो ।

‘मध्यपूर्व’ का ती क्षेत्रहरू जस्तै : इराक, इरान, जोर्डन, टर्की आदि, जहाँ कृषिका अधिकांश आदि–प्रमाण फेला परेका छन् । ती भू–भागलाई उर्वर अर्धचन्द्र अर्थात् फर्टाइल क्रेसेन्ट पनि भनियो । १० हजार वर्षपहिले मानव जातिले अन्टार्टिकाबाहेक संसारका सबै महादेशमा आफ्नो साम्राज्य विस्तार गरिसकेको थियो, तर पृथ्वीको उपरोक्त क्षेत्रमै कृषिको सुरुवात किन भयो होला ? त्यस ठाउँमा सुरुवात भएको कृषिको अभ्यास अन्य क्षेत्रका मान्छेहरूले कसरी सिके होलान् ? एक ठाउँबाट अर्को ठाउँसम्म यसरी कृषिको प्रसार कुन माध्यमबाट भयो होला ? यी मानव इतिहासका रोचक प्रश्न र प्रसंग हुन् ।

कृषियुगको सुरुवात : किन र कहाँ ?

एकभन्दा बढी व्याख्या छन् कृषिको आविष्कारबारे, तर ती कुनै पनि अन्तिम व्याख्या ठहर हुन सकेका छैनन् ।

लामो अवधिसम्म कृषि आविष्कारको प्रमुख कारक ठानिन्थ्यो– जनसंख्या वृद्धिलाई । त्यस व्याख्याअनुसार, मान्छेको संख्या यसरी बढिसकेको थियो कि लाखौं वर्ष धानेको सिकार र खोजीमुलोले उक्त बढेको जनसंख्या धान्न सक्ने अवस्थै रहेन । बढ्दो जनसंख्या धान्न केही न केही जुक्ति अनिवार्यजस्तै भइसकेको थियो । र, त्यो थियो– कृषिको आविष्कार । अमेरिकी मानवशास्त्री मार्क कोहेन थिए यस्तो जनसंख्या वृद्धिको प्राक्कल्पनाकार । तर, पुरातात्त्विक उत्खनन र अन्वेषणहरूले यो सिद्धान्त पुष्टि हुन सकेन । बरु कृषिको सुरुवातपछि जनसंख्या बढेको यथेष्ट प्रमाण फेला परे । मानवशास्त्री लेविस विनफोर्डले कृषिको सुरुवात भएको भनिएकै स्थानहरूमा गरिएको उत्खननका आधारमा भनेका थिए– वास्तवमा कृषिको सुरुवातपछि जनसंख्या ह्वात्तै बढेको थियो ।

घुमन्ते जीवनको अन्त्य र स्थायी बसोबास, अतिरिक्त उत्पादन र खाद्य सुरक्षा, महिला–पुरुष सहवासको सम्भावना बढ्नु, जन्मदर बढ्नु र शिशु मृत्युदर कम हुनु ! जनसंख्या बढ्नुका कारण यी हुन सक्थे, जुन सिकारी युग अर्थात् घुमन्ते युगमा सम्भव हुने थिएन ।

अस्ट्रेलियन पुरातत्त्वविद् गोर्डन चाइल्डको अवधारणा फरक थियो । खाडीका ती क्षेत्रहरू, जहाँ पछिल्लो हिमयुग (अनुमानित १२,००० वर्षसम्म) को अन्त्यसँगै लामो समय खडेरी पर्‍यो, सबै मानिस र जनावरहरू पानी स्रोतका छेउछाउ झुम्मिन थाले । त्यस्ता मरुउद्यानहरूमा लामो समय बिताउँदा जनावर र मान्छेबीच निकटता बढ्न गयो । र, अन्ततोगत्वा केही छनोटमा परेका जनवारलाई मान्छेले घरपालुवा बनाए । त्यसपछि मात्रै खेती सुरु भएको थियो । तर, प्रमाणहरू भन्छन्– जौ, गहुँजस्ता अन्नबालीका प्रथम प्रमाण त्यस्ता मरुद्यानवरिपरि नभई अन्यत्रै पाइएको थियो ।

ब्रेडउडको अध्ययनले के इंगित गर्‍यो भने जहाँ पहिलेदेखि नै गहुँका रैथाने प्रजाति थिए, तिनै ठाउँमा आंशिक रूपमा खेती गरिएका गहुँका प्रजाति पनि भेटिएका थिए । र, साथमा भेटिएका थिए– खल, सिलौटा, ओख्ली, ढुंगे हँसिया र भण्डारणका लागि बनाइएका थिए अन्नगारहरू । ब्रेडउडको मतअनुसार, कुनै प्रजातिको प्राकृतिक/मौलिकस्थलमै लामो समयसम्म मानिससँगको अन्तर्क्रियाको परिणामस्वरूप ती प्रजाति क्रमश: मान्छेको आवश्यकताअनुकूल हुन थाले । यसरी हेर्दा उर्वर अर्धचन्द्र वरिपरिको भू–भाग, जहाँ अन्नका रैथाने प्रजाति थिए र मान्छेले संकलन–उपभोग गर्थे सोही ठाउँमै उक्त प्रजातिलाई मान्छेले आफूअनुकूल बनाउन सके र क्रमश: ती अन्यत्र फैलिन थाले । यसरी प्रजातिको मूल थलो जहाँ हो सोही ठाउँमै तिनलाई मानिसले आफूअनुकूल बनाउन थाले । पुनरुत्पादनका लागि ती प्रजाति मानिसमा निर्भर हुन थाले । यो सिद्धान्तलाई नाभिकीयस्थलको सिद्धान्त (न्युक्लियर जोन थिएरी) भनिन्छ ।

लेविस बिनफोर्डको मत फरक थियो । उनका अनुसार, वातावरणीय परिवर्तन र बढ्दो जनसंख्याका कारण मौलिक थलोमा स्रोतसँगको सन्तुलन खलबलियो र प्रजातिहरूको मौलिक थलोभन्दा बाहिर मानसिले खेतीको जुगाड गरे । यस्तो सिद्धान्तलाई सीमान्त क्षेत्रको सिद्धान्त (एज जोन थिएरी) भनियो ।

कृषिको आविष्कारका लागि वातावरणीय प्रतिकूलता र जनसंख्या वृद्धि कारक हुन्, तर पर्याप्त थिएनन् । सायद एकभन्दा बढी प्रक्रिया संयुक्त रूपमै जिम्मेवार थिए– कृषि युगको सुरुवातका लागि । फरक–फरक स्थानमा विभिन्न प्रजातिहरूको स्वतन्त्र उद्भव भएको थियो । र, खेतीप्रणालीमा तिनको विकास पनि भएको थियो । किन र कसरी कृषिको प्रारम्भ भयो ? केही अस्पष्टता भए पनि यसका परिणाम भने प्रत्यक्ष र प्रस्ट छन् ।

यहाँ भन्नैपर्ने एउटा विषय के हो भने कृषि युगभन्दा पहिले पनि महिला र पुरुषबीच भूमिका विभाजन थियो, जुन कृषिको प्रारम्भसँगै सघन बन्यो । महिला पनि यदाकदा सिकारमा संलग्न हुन्थे भन्ने प्रमाण नभएका होइनन्, तर मूलत: पुरुषहरू सिकार गर्थे र महिला कन्दमूललगायत वनस्पतिजन्य खानाको खोजी र प्रशोधन । परिवारको पालनपोषणमा महिलाको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो नै । खाद्यान्नको ठूलो हिस्सा खोजीमुलोबाटै प्राप्त हुन्थ्यो, जुन मूलत: महिलाको काम थियो । महिलाहरूले नै ती खानयोग्य वनस्पतिका प्रजातिलाई नजिकबाट नियालेका थिए, बोटबिरुवाको प्रकृति बुझेका थिए । कुन वनस्पति खान हुने हो र कुन होइन भन्ने ज्ञान पनि पहिलो पटक महिलाहरूलाई नै हुन्थ्यो । सहज बुद्धिबाट मात्रै त्यो जान्न सकिन्थ्यो । उनीहरूले पुर्खाबाट जाने–बुझेका वनस्पतिको मात्रै संकलन, प्रशोधन र उपभोग गरेनन् बरु नयाँनयाँ प्रजाति परीक्षण गर्दै गए । कतिपय वनस्पति विषालु हुन्थे र ज्यान पनि जान सक्थ्यो । यसरी वनस्पतिसँगको सान्निध्यता, अनुभवजनित सामूहिक ज्ञान र ज्ञानको पुस्तान्तरणमा महिलाहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्थ्यो । वनस्पतिसँग यस्तो सान्निध्यता भएकै कारण वर्षौंदेखि संकलन गरेर खाने अन्नको जंगली प्रजातिलाई नै उनीहरूले घरपालुवा र आफूअनुकूल बनाउन सकेका हुन् । मानवशास्त्री मार्गरेट एहर्नबर्ग दावा गर्छिन् कि कृषिको सुरुवात महिलाले नै गरेका हुन् किनभने लामो समयसम्मको निकट अवलोकन र ज्ञान उनीहरूसँग नै थियो । बार्बरा रथ (सन् २००६) आफ्नो अनुसन्धानात्मक लेखमार्फत थप प्रस्ट पार्छिन् कि लैंगिक सवाल मूल प्रश्न हो, महिलाको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो कृषिको सुरुवातका लागि । तर, आफ्नै भूमिका र स्वच्छन्दतालाई नियन्त्रित गर्ने यस्तो निर्णय महिलाले किन गरे होलान् ?

मान्छे र पृथ्वीको फेरिएको कथा

कृषि आविष्कारले मान्छेको शारीरिक र बौद्धिक–शैली मात्रै बदलेन, उनीहरूले घरपालुवा बनाएका प्राणी–वनस्पतिको समेत आकृति, संरचना र आनुवंशिक चरित्र नै बदल्यो । खेती गर्न थालिएका प्रजाति अब जंगलीस्वरूपमा जस्तै प्राकृतिक र स्वत: अंकुरण नहुने भयो । त्यसका लागि ती प्रजातिलाई मानिसकै सहायता चाहिने भयो । यद्यपि कृषिमा अभ्यस्त हुन थालेपछि जंगली वनस्पति, पर्यावरण आदिबारे मान्छेको बृहद् ज्ञान भने खुम्चिँदै जान थाल्यो ।

कृषिको कारण प्रतिएकाइ भूमिले धेरै जनसंख्या थेग्न सक्ने भयो । अध्ययनअनुसार, सिकारी युगमा सहज जीविकोपार्जनका लागि प्रतिव्यक्ति करिब दुई वर्ग किमि भूमि आवश्यक पर्थ्यो भने अब प्रति वर्गकिमि कृषि जमिनले एक हजार मान्छेलाई पाल्न सक्ने भयो । यो अनुमान केही दशक पहिलेको थियो । जब यसरी जनसंख्याको वृद्धि र जनघनत्व दुवै बढ्न गयो, यसले पृथ्वीको धरातलीय र भौतिक स्वरूपमा समेत परिवर्तन गरायो ।

कृषिको सुरुवात र स्थायी बसोबास सह–उद्विकासी प्रक्रिया थिए । प्रतिएकाइ भूमिले धेरै जनसंख्या धान्न सक्ने भएपछि स्थायी बसोबासले ठूला बस्तीहरू र क्रमश: सहरको स्वरूप लिँदै जान थाले । उत्पादित अन्न थन्क्याउन ठूला अन्नागारहरू बनाइए । केवल बसोबासको संरचनामा मात्र होइन सामाजिक संरचना पनि बदलिन थाल्यो । र, नातागोता प्रणाली विस्तारित र जटिल हुँदै गए ।

कृषिको जटिल प्रक्रियाका लागि श्रमको विभाजन विशिष्टीकृत बन्दै गयो । तर, खाद्य सुरक्षाका कारण मानिसहरू दैनिक गुजाराका लागि भौंतारिनु पर्दैनथ्यो । परिणामत: मान्छेले कला, सीप, कौशलमा विषेशज्ञता र विशिष्टता हासिल गर्दै गए । सोहीअनुरूप प्रविधिको उन्नति पनि भयो । मनोविनोद र चित्तानन्दका लागि अनेक जात्रा–पर्व, सांस्कृतिक उपायहरू देखापर्न थाले । कृषिमा आधारित संस्कृतिको प्राक्स्वरूप र चरित्र त्यसरी निर्माण भएको थियो ।

अधीनस्थ भुखण्डको सीमांकन, श्रम विभाजन, राजनीतिक संगठनको विकास, अतिरिक्त उत्पादन, फुर्सद, वितरण र व्यापार–साटफेर अनि द्वन्द्व ! यी सबैको समुच्च परिणाम थियो, सभ्यताको उद्भव । उर्वर र उत्पादनशील भूमि, अक्सर नदी र पानीका स्रोत आसपासमा नै यस्तो सभ्यताको विकास भएको थियो ।

त्यो बलशाली नेता, जसले अधीनस्थ भूभागमा बस्ने मानिसलाई श्रम विभाजनअनुसार उत्पादनमा लगाउन सकोस्, भूभाग र अतिरिक्त उत्पादनको रक्षा गर्न सकोस् ! ऊ नै गणप्रमुख वा सामन्त अर्थात् मुख्य नेता बन्थ्यो, जुन अन्ततोगत्वा पारिवारिक विरासतको रूपमा पुस्तान्तरण हुन थाल्यो । यसरी निश्चित भू–भाग, राजनीतिक संगठन र विरासतमा प्राप्त हुने कुल परम्पराको नेतृत्वले नै अन्तत: राज्य र राजतन्त्रको उद्भव गराएको थियो । त्यसैले मानवशास्त्री लिविस हेनरी मोर्गन र पछि फ्रेडरिक एंगेल्सले सिद्धान्तकै रूपमा स्थापित गरे कि कृषि युगपछि नै निजी सम्पत्ति, परिवार र राज्यको उदय भएको हो ।

हाम्रो वाग्मती सभ्यता पनि उपत्यकाको मलिलो, उर्वरशील भूमिको परिणाम नै थियो । मध्यकालीन कला, संस्कृतिको वैभव र सबल राज्य यही उर्वर भूमिकै कारण सम्भव भएको हो । विश्वका आदि–सभ्यता यस्तै कृषिका लागि उपयुक्त नदी किनारका स्थायी बसोबासीले निर्माण गरेका थिए ।

नेपालमा कृषियुग

मध्यअसारको समय छ । नेपाली किसानहरू सबैभन्दा बढी व्यस्त छन् यतिबेला । तर, चार–पाँच हजार वर्ष मात्रै पहिले पनि उनीहरूलाई यस्तो चटारो हुँदैनथ्यो । अर्थात् उतिबेला नेपालीले कृषिलाई जीवनको मूल आधार बनाइसकेका थिएनन् । तर, कहिलेदेखि नेपालमा खेती सुरु भयो भन्ने केही अनुमानका अलावा यसको प्रामाणिक इतिहास सायद छैन ।

कृषि/पशुपालन क्रमश: पश्चिम एसियाबाट दक्षिण एसिया हुँदै नेपालसम्म आइपुगेको सहज अनुमान लगाइन्छ । भारतीय उपमहाद्वीपमा पहिलो कृषि: पशुपालन र अन्न उत्पादनको प्रमाण मेहरगढ, हाल पाकिस्तानमा भेटिएको थियो, जुन अनुमानित आठ हजार वर्ष पुरानो थियो । त्यस्तै केही प्रजातिले भने सिल्करोडको बाटो तिब्बत/चीन हुँदै नेपालको उत्तर–पूर्वी नाकाबाट यहाँको वर्तमान सरहदभित्र प्रवेश गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । तर, त्यो समयबारे त्यस्तो कुनै प्रस्ट पुरातात्त्विक प्रमाण भने छैन । केही पौराणिक कथाहरूका आधारमा अनुमानित कथ्य पनि नसुनिएका होइनन्, तर ती प्रमाण होइनन् । इपू ३०००–२५०० तिर दक्षिणी गंगा मैदानबाट उत्तरतिर सर्दै आएका मानव झुन्डहरूले धान खेती नेपालमा भित्र्याएको हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ । यो अनुमान पनि करिब त्यसै अवधितिर भारतको विहार र उत्तर प्रदेशमा धान खेती सुरु भएका प्रमाणका आधारमा गरिएका हुन् । यस्ता अनुमानहरू भौगोलिक सामीप्यता र पारिस्थितिक समानताका आधारमा गरिएका हुन् । यसरी हेर्दा धान दक्षिणबाट नेपालमा प्रवेश गर्‍यो । कोदो, जवार उत्तरबाट करिब तीन हजार वर्षपहिले भित्री एसिया हुँदै व्यापारिक रेशम मार्गको बाटोबाट चीन र क्रमश: नेपाल प्रवेश गरेको हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ । यद्यपि पुरातात्त्विक अध्ययनले के पनि देखाउँछ भने हडप्पामा चार हजार वर्षपहिले अर्थात् २००० इपूमै जवार/जुनेलोका प्रमाणहरू पाईएको छ, जुन अफ्रिकामा भेटिएको प्रमाणभन्दा पुरानो हो । नेपालमा समेत पुरातात्त्विक अन्वेषण गरेकी नर्वेली पुरातत्त्वविद् प्राध्यापक आर. हल्यान्ड (जो मेरी गुरुआमा पनि थिइन्) को अध्ययनको निचोड थियो– जंगली अवस्थामै रहेको जवार–जुनेलोको संवर्द्धन र आकृतिगत सुधार गर्दै खेती गर्न थालिएको एसियामा नै पहिले हो ।

करिब तीन हजार इपूतिर नेपालको वर्तमान सरहदभित्रको केही भागमा खेती–पशुपालनको सुरु भएको हुन सक्छ । यो खासगरी कश्मीर उपत्यकामा प्राप्त खेतीका प्रमाणहरूको समयावधि र पश्चिमबाट पूर्व सर्दै आएका मानिसहरूको झुन्डले कर्णाली/जुम्ला क्षेत्रमा खेती भित्र्याएका पनि हुन सक्छन् भन्ने अनुमानमा आधारित छ । पश्चिमबाट पूर्वतिर बसाइँ सराइका प्रमाणहरू र भौगोलिक एवं वातावरणीय सामीप्यताका कारण यस्तो अनुमान गरिएको हो । यसरी नेपालमा तीन दिशाबाट (दक्षिण, उत्तर र पश्चिम) खेती भित्रिएको हुन सक्छ । खेतीपातीसँगै त्यतिबेलाका मानिसहरूमा जंगल, नदीनाला, तालतलैया, सिमसार आदिको पनि पर्याप्त र सामूहिक ज्ञान थियो, यद्यपि सामान्यीकरण भने नमिल्न सक्छ । रैथाने प्रजाति र स्वतन्त्र विकासका प्रमाण पनि होलान् । तर, ती उपलब्ध प्रमाण उर्वर खाडीक्षेत्रमा सुरु भएर अन्यत्र प्रसार भयो भन्नेभन्दा प्राचीन छैनन् ।

आलु, मकैजस्ता उत्तर अमेरिकी भूखण्डबाट प्रसारित बाली भने नेपालमा धेरै पछि मात्रै भित्रिएका थिए । भास्को डिगाँमाले सन् १४९८ मा भारतसम्मको व्यापारिक मार्ग पत्ता लगाइसकेपछि १६औं–१७औं शताब्दीतिर मात्रै पोर्तुगालीहरूले भारतमा मकै, आलु परिचित गराएका थिए । त्यसपछि क्रमश: नेपालमा आएको हुन सक्ने सहज अनुमान हो ।

कृषि अर्थात् मान्छेको कथा

कृषि आविष्कारको कथा खासमा मान्छेको कथा हो : जीवन निर्वाहको परम्परागत व्यवहार परिवर्तनको अपरम्परागत निर्णयको कथा । आज हामी बाँचिरहेको विश्व, समय, संस्कृति र वैचारिकीको सूत्रपात १० हजार वर्षअघि कृषिको आविष्कारसँगै भइसकेको थियो । यो संसार बदल्ने परिघटना भूगोलको सबै भागमा एकै पटक भएको भने अवश्य थिएन । आज हामीले खेती गर्ने र हाम्रो भान्छामा पाक्ने प्रमुख खाद्यान्नको मौलिक भूमि विभिन्न महादेश थिए । र, केही हजार वर्षको अन्तरालमा मूलत: मानिसको बसाइँ सराइको प्रक्रियामार्फत त्यो हामीसम्म आइपुगेको थियो । नेपालमा बालीनाली र पशुपालनको सुरुवातबारे पर्याप्त अनुसन्धान हुनै सकेको छैन । तसर्थ हामीसँग सीमित ज्ञान मात्रै छ । अर्थात् हामीलाई केही हजार वर्षपहिलेको हाम्रै इतिहासको पनि ज्ञान छैन ।

(शनिबार प्रकाशन हुने ‘कोसेली’बाट)

प्रकाशित : असार १०, २०७९ १८:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्वच्छन्द सिकारी युगका महिला

२० हजार वर्षअघिको परिवार–संरचना कस्तो हुन्थ्यो ? विवाह प्रणाली कस्तो थियो ? लैंगिक सम्बन्ध कस्तो थियो ? मातृसत्ता थियो कि पितृसत्ता ? 
सुरेश ढकाल

काठमाडौँ — मान्छेको सांस्कृतिक पहिचान निर्माणको कथा निकै रोचक छ । श्रम र बुद्धि प्रयोग गरी औजार निर्माण वा प्रयोग थाल्नु उसको सांस्कृतिक पहिचान निर्माणको प्रस्थानविन्दु थियो । 

मान्छेले प्रयोग गरेको ढुंगे औजारको पहिलो प्रमाण सालाखाला २५ लाख वर्ष पुरानो ठानिन्छ, जुन तान्जानियाको ओल्डुवाई घाटीमा भेटिएको थियो । केन्याको तुर्कना तालमा करिब ३३ लाख वर्ष पुराना ढुंगे हतियार फेला परेको बताइए पनि पर्याप्त विश्लेषण र विवरण आउने क्रम जारी छ, जसले सांस्कृतिक मान्छेको आदि कथा भन्न सकोस् ।

स्थापित पुरातात्त्विक तथ्यका आधारमा सांस्कृतिक मान्छेको इतिहास करिब २५ लाख वर्ष पुरानो छ भनी मानौं । त्यसयताका करिब १२ हजार वर्षअघिसम्मका अवधि उसले तिनै ढुंगे औजारको निर्माण र प्रयोगमा दक्षता प्राप्त गर्दै बितायो । त्यसैले त्यस अवधिलाई पाषाणकाल भनियो, अर्थात् ढुंगेयुग । तिनै ढुंगे औजारका अवशेषहरू, तिनको निर्माण र प्रयोगमा आएका विविधता, जटिलता र विशिष्टताका आधारमा मानव संस्कृतिको उद्विकासका चरणबारे बुझ्ने गरिन्छ– ती मानव संस्कृतिको विकासक्रम बुझ्ने स्रोत हुन् । तिनकै आधारमा हामी मानव इतिहासका कतिपय रहस्य थाहा पाउँछौं, इतिहासका कैयौं रोमाञ्चक कथा ढुक्कले भन्न सक्छौं ।

पछिल्लो दशकको सायद सर्वाधिक चर्चित पुस्तक 'सापियन्स' मानवजातिको संक्षिप्त इतिहास’ का लेखक युअल नोहा हरारीले तिनै पुरातात्त्विक स्रोतहरूका आधारमा भनिएका कथाहरूको पुनरोक्ति गरेका थिए ।

प्रविधि प्रयोगका हिसाबले त्यो बृहद् कालखण्डलाई पाषाण युग भनियो । ढुंगे औजार निर्माण प्रविधिमा भएको उन्नति, तिनमा भेटिने निखारता, तिनका विविध प्रयोग आदिका आधारमा त्यो अवधिलाई पुरापाषाणकालीन र मध्यपाषाणकालीन युग भनी विभाजन गरियो । तर, जीवन निर्वाहका उपायका आधारमा भने त्यो युगलाई सिकारी युग भनियो ।

‘मान्छेको कथा’ को यो अंशमा त्यस सिकारी युगलाई खासमा सिकारी युग नै किन भनियो भन्ने प्रश्नमाथि संक्षिप्त विमर्श गरिनेछ । एक छिन त्यस युगका सामाजिक, आर्थिक जीवनबारे केही कुरा गरौं ।

इतिहासको लामो कालखण्डसम्म मान्छेहरू घुमन्ते जीवन बिताउँथे । स्थायी बसोबासको स्थल हुन्नथ्यो । केही दर्जनदेखि केही सयसम्मको साना–साना झुन्डमा बस्थे । प्रकृतिमा उपलब्ध फलफूल, कन्दमूल, बनस्पति खोजीमुलो–संकलन गर्थे र जंगली जनावरको सिकार गरी गुजारा गर्थे । पाषाणकालीन युगको पछिल्लो अवधि नवपाषाणकालीन युग हो । नवपाषाणकालीन औजारहरू मूलतः खेतीपातीसँग सम्बन्धित थिए । त्यसैले कृषिको आविष्कारलाई नवपाषाणकालीन क्रान्ति पनि भनियो । त्यो यस्तो क्रान्ति थियो, जसले मानव इतिहासको सबै दिशा र गतिलाई सदाका लागि बदलिदियो र सबै अर्थमा मानव इतिहासलाई सभ्यताको अर्को चरणमा उकाल्यो । मानिसहरू सिकारी युगबाट कृषि युगमा प्रवेश गरे, घुमन्ते झुन्डहरू स्थायी बसोबास गर्न थाले, सामाजिक–राजनीतिक संगठनको संरचनाहरू मुखरित रूपमा देखा पर्न थाले । आजको मान्छे र सभ्यताको सुरुवाती मोड सोही नवपाषाणकालीन क्रान्ति अर्थात् कृषिको आविष्कार नै थियो ।

भूगोलका सबै खण्डमा सिकारी युगको अन्त्य र खेतीपातीको सुरुवात अर्थात् घुमन्ते जीवनको अन्त्य र स्थायी बसोबासको सुरुवात एकै समयमा भएको थिएन । खेतीको सुरुवाती प्रमाण आजभन्दा करिब १२ हजार वर्षपहिले पश्चिम एसिया (मध्य–पूर्व) को खाडीवरिपरिको हँसिया वा अर्धचन्द्र आकारको क्षेत्रमा फैलिएको भूभागमा भएको थियो, जसलाई मलिलो अर्धचन्द्र (फर्टाइल क्रेसन्ट) पनि भनिन्थ्यो । खेतीको मात्र नभई थुप्रै प्रविधि र तकनिकीको विकास पनि सोही भूभागबाट भएका कारण त्यसलाई मानव सभ्यताको उद्गमस्थल नै मानिन्छ, त्यसैले त्यस मरुस्थललाई सभ्यताको कोक्रो (क्रेडल अफ सिभिलाइजेसन) पनि भनियो । आजको इराक, सिरिया, लेबनान, इजरायल, जोर्डन, उत्तरी इजिप्ट, टर्की आदि खाडीवरिपरिका देशहरूमा नै कृषिको पहिलो प्रमाण पाइएको थियो । एसियाका अन्य भागमा केही हजार वर्षको अन्तरालमा र युरोपमा त झनै पछि मात्रै कृषिको प्रारम्भ भएको देखिन्छ ।

अक्षरहरूको आविष्कार र लेखनकलाको थालनी हुनुभन्दा पहिले पाषाणकालीन औजारलाई ‘टेक्स्ट’ को रूपमा पढेर मानवजातिको इतिहासबारे थाहा पाएका हौं हामीले । त्यसैले यी इतिहास पठनका प्राथमिक स्रोत थिए । साथमा अन्य स्रोतजस्तै डढेका बिजनहरू, परागकणहरू, घुमन्ते जीवनका अस्थायी शिविरहरूका संरचनाका अवशेषहरू, समाधिस्थल र र मानव अवशेष, ढुंगामा कुँदिएका चित्र आदि, जो हालसम्म पनि सुरक्षित थिए र पुरातत्त्वविद्हरूले पद्धतिसंगत तरिकाले उत्खनन, संकलन र विश्लेषण गरेका छन्, तिनैका आधारमा मानव इतिहासको सम्पूर्णता थाहा पाउने प्रयास गर्छन् मानवशास्त्री । उदाहरणका लागि आजभन्दा २० हजार वर्षपहिले मान्छेहरू कस्तो स्थानमा बसोबास गर्थे ? घुमन्ते थिए कि स्थायी बसोबास गरेर बस्थे ? परिवारको संरचना कस्तो हुन्थ्यो ? विवाह प्रणाली कस्तो थियो ? लैंगिक सम्बन्ध कस्तो थियो ? मातृसत्ता थियो कि पितृसत्ता ? कस्तो घरमा बस्थे ? सामाजिक संरचना, राजनीतिक सगंठनहरू, नेतृत्व र न्याय प्रणालीको अवस्था कस्तो हुन्थ्यो ? जीविका गुजारा कसरी हुन्थ्यो ? व्यापार वा साटफेर कोसँग, कति दूरसम्म हुन्थ्यो ? आदि यावत् प्रश्नको जवाफ यिनै अवशेषको विश्लेषणबाट गरिन्छ ।

कुनै स्थान विशेषबारे सम्बन्धित लिखित प्रमाण फेला पर्नुभन्दा पहिलेको विगतलाई त्यस भूगोलको प्राग्इतिहास र लिखित प्रमाण फेला परिसकेको विगतलाई इतिहासकाल मान्छौं । भनिन्छ, इतिहास पक्षपाती हुन्छ । लेखनको सीप, ज्ञान र तिनको नियन्त्रण गर्ने शक्ति भएकाहरूका पक्षमा लेखिन्छ इतिहास । तर, प्राग्ऐतिहासिक प्रमाण भने निष्पक्ष हुन्छ । जान्नेहरू भन्छन्, पुरातात्त्विक प्रमाणहरू मौन रहन्छन्, तर झूट बोल्दैनन् ।

आज पनि प्राग्इतिहासकालीनजस्तै लाग्ने जीवन निर्वाह गरिरहेका आदिवासी समुदायहरू विश्वका अनेकन भागमा जीवित छन्, जो आज पनि घुमन्ते जीवन बाँच्छन्, खेतीपाती गर्दैनन्, सिकार र कन्दमूल संकलन गरेरै बाँचेका छन् । र, पुरातात्त्विक सन्दर्भमा भेटिएजस्तै ढुंगे औजार प्रयोग गर्छन् । मानवशास्त्रीहरू तिनै समुदायको अवलोकन र अध्ययन गरेर ती औजारको प्रयोग अनि तीसँग गाँसिएका सामाजिक, सांस्कृतिक, मनोवैज्ञानिक अनेकन आयाम थाहा पाउँछन् । यसरी पुरातात्त्विक सन्दर्भमा फेला परेका विगतका मानव संस्कृतिका अवशेषको व्याख्या र विश्लेषण वर्तमानमा झन्डै त्यस्तै अवस्थामा बाँचिरहेको समुदायको अध्ययनको सहायतासमेतले गर्नका लागि मानवशास्त्रीहरू विशिष्ट खाले तुलनात्मक अध्ययन विधि प्रयोग गर्छन् । यहाँ ‘झन्डै’ भन्ने फुर्को किन आवश्यक पर्‍यो भने आजका घुमन्ते समुदाय, जो सिकार गरेर, कन्दमूल/वनस्पति खोजेर खान्छन्, अहिलेको कृषि–औद्योगिक संसारबाट टाढा छन् तैपनि तिनीहरू आजभन्दा एक हजार वा १० हजार वर्ष त्यस्तै जीवन बिताउने समुदायभन्दा पक्कै फरक छन् । एउटा निकटको उदाहरण हुन सक्छन् पश्चिम नेपालका राउटे आदिवासी । राउटेहरू आजसम्म पनि घुमन्ते जीवन बाँच्छन्, स्थायी बसोबास छैन, खेतीपाती गर्दैनन्, गुना (बाँदर) को सिकार गर्छन्, साटफेरमा गुजारा गर्छन् । उनीहरूको जीवन निर्वाहको मूल पद्धति एक सय वर्षअघि पनि त्यस्तै थियो, तर त्यतिबेलाका राउटे र अहिलेको राउटेमा धेरै कुरा फरक छ । आजको राउटेको अवलोकनकै आधारमा मात्रै सय वर्षअघि पनि उनीहरू ठ्याक्कै यस्तै थिए भन्न सकिन्न ।

मानवशास्त्री मार्सल शालीन पाषाणकाल अर्थात् सिकारी युगलाई मौलिक समृद्ध समाज (ओरिजिनल अफ्लुएन्ट सोसाइटी) भन्थे । मान्छेका आवश्यकता र चाहनाहरू कृषि युगमा भन्दा सिकारी युगमा तुलनात्मक रूपमा कम समय र श्रममार्फत प्राप्त हुन्थ्यो । तत्कालीन उत्पादन प्रणालीमा पेटको आवश्यकता र मनको रहर सीमित हुन्थे र ती सहजै पूरा गर्न सकिन्थ्यो । तर, कृषिको प्रारम्भ र त्यसपछिको समयमा खासगरी पुँजीवादको उदयसँगै मान्छेको आवश्यकता र रहर असीमित हुन थाले, जसको आपूर्ति र समृद्धिको अनुभव कठिन हुँदै गयो ।

विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन्– सिकारी युगमा प्रतिएकाइ क्यालोरी बराबरको खानेकुरा जम्मा गर्न जति औसत समय लाग्थ्यो कृषि युगको सुरुवातपछि त्यति नै क्यालोरी प्राप्त गर्न पहिलेभन्दा बढी श्रम र समय खर्चनुपर्ने भयो । यो लामो पृष्ठभूमिपछि अब पुनः मूल समस्यातिर केन्द्रित बनौं ः पाषाणकालीन त्यो समयलाई सिकारी युग नै किन भनियो ?

अंग्रेजहरू सिकार–सकंलन (हन्टिङ–ग्यादरिङ() को युग भन्थे । तर, हामीले त्यसलाई सिकारी युग मात्र भन्यौं । बीसौं शताब्दीको सुरुवातदेखि नै केही पुरातात्त्विक प्रमाण र केही मानवशास्त्रीय काल्पनिकीको सहायतामा ‘म्यान द हन्टर’ को भाष्य तयार गरियो । अनि त्यसमा लामो समय प्रश्न उठाइएन । तर, यो प्रश्नयोग्य विषय थियो– किन त्यस युगलाई सिकारी युग मात्र भनियो ? यो प्रश्नको खास आधार छ ।

सन् १९६६ मा ७५ जना मानवशास्त्री (जसमा ७० जना पुरुष थिए) सिकागो विश्वविद्यालयमा एउटा सिम्पोजियमका लागि भेला भएका थिए– शीर्षक थियो ‘म्यान द हन्टर’ । त्यो सिम्पोजियम कृषि युगभन्दा पहिले मानिसहरू कसरी बाँच्थे भन्ने अहं प्रश्नको उत्तर खोज्न केन्द्रित थियो । भेला भएका मानवशास्त्रीले तत्कालीन समयमा विश्वका विभिन्न कुनामा अस्तित्वमा रहेका घुमन्ते, सिकार–संकलन गरी जीवन बाँचिरहेकाहरूको अध्ययन गरेका थिए । खासमा उक्त सिम्पोजियमले नै ‘म्यान द हन्टर’ को भाष्यलाई प्रश्न गर्न सुरु गरेको थियो । त्यसपछिका वर्षमा भएका अध्ययनले लैंगिक दृष्टिकोण र आयामलाई महत्त्व दिन थाल्यो । निष्कर्ष निकाल्यो– सिकारी युग भनिए पनि ती समाजमा तुलनात्मक रूपले शान्ति थियो । समतामूलक समाज थियो । महिला मानवशास्त्रीहरूको हस्तक्षेप र लैंगिक दृष्टिकोणको महत्त्व बढ्दै जान थालेपछि ‘म्यान द हन्टर’ भन्ने भाष्यको लोकप्रियता क्रमशः कमजोर हुन थाल्यो ।

तत्कालीन अध्ययनहरूका अनुसार, सिकार मूलतः पुरुषको काम थियो र संकलन–खोजीमुलो (कन्दमूल, वनस्पति आदि) गर्ने काम महिलाको । सिकार वा संकलन गरेका वस्तुलाई उपभोगयोग्य बनाउने काम पनि मूलतः महिलाकै हुनेगर्थ्यो । संकथन यसरी निर्माण गरियो कि मानौं पाषाणकालमा लैंगिक भूमिका परिभाषित र निर्दिष्ट थियो । यद्यपि यो सिद्धान्त पछिल्लो कालखण्डमा क्रमशः क्षीण हुँदै छ ।

मानवशास्त्रीय अध्ययनहरूले प्रमाणित गरेका छन्– सिकारी युग भनिए पनि निर्वाहको अधिकांश पूर्ति सिकारबाट होइन बरु संकलनबाट हुने गर्थ्यो । मान्छेलाई आवश्यक पर्ने अधिकांश क्यालोरी खोजीमुलोबाटै आउँथ्यो । अर्थात् मानव जातिको अस्तित्व रक्षा र निरन्तरताका लागि पुरुषको भन्दा महिलाको भूमिका अहं हुने गर्थ्यो । तर, त्यस अवधिलाई पनि हामीले सिकारी युग भनिरह्यौं ।

किन ? प्रश्न यही हो । किन सिकारी युग ? अग्रणी मानावशास्त्री लेविस हेनरी मोर्गनले उत्तरी अमेरिकाका इरोक्वय आदिवासीहरूको अध्ययनका आधारमा लेखेको महत्त्वपूर्ण पुस्तक ‘प्राचीन समाज’ (एनसिअन्ट सोसायटी, १८७७) को केही महत्त्वपूर्ण सार लैंगिक सम्बन्धबारे छ । उनका अनुसार, ती आदिवासी समुदायमा महिलाको हैसियत उच्च थियो, आर्थिक गतिविधिमा दबदबापूर्ण भूमिका थियो, संस्कार र राजनीतिक गतिविधिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो र सन्तानहरूको पहिचान मातृवंशीय थियो । मोर्गनका अनुसार, स्थायी बसोबासको थालनीपछि निजी सम्पत्ति थुपार्ने परम्परासँगै महिलाको यो हैसियत पुरुषहरूले कब्जा गरे ।

उनै मोर्गनलाई अनुसरण गर्दै र उनैको अध्ययनलाई आधार मानेर फ्रिदरिक एंगेल्सले ‘परिवार, निजी सम्पत्ति र राज्यको उत्पत्ति’ (द ओरिजिन अफ द फेमिली, प्राइभेट प्रपर्टी एन्ड द स्टेट – १८८४) मा थप व्याख्या र सैद्धान्तीकरण गरे । एंगेल्सले लेखे– कृषिको सुरुवात अघि सामूहिक सम्पत्ति/स्रोत महिलाको अधीनमा हुन्थ्यो ।

एंगेल्सका अनुसार, कृषिको सुरुवातसँगै कृषि औजार, जस्तै हलो र जोत्नमा प्रयोग हुने जनावर पुरुषको स्वामित्व र नियन्त्रणमा रहन पुग्यो । यसरी पुरुष निजी सम्पत्तिको पहिलो मालिक बन्न पुग्यो । उक्त सम्पत्ति उसले आफ्ना सन्ततिलाई पुस्तान्तरण गर्नुपर्ने भयो । तसर्थ उसले एक जनासँग मात्रै विवाह गर्नुपर्ने र परिवारलाई स्थायित्व दिनुपर्ने भयो ताकि वंश परम्परा/प्रणालीमाथि पनि नियन्त्रण कायम हुन सकोस् । यस उपक्रमले क्रमशः महिलाको शरीर, यौन जीवन र सन्तानमाथि नियन्त्रण र मोनोपोली हुन थाल्यो । सँगै कानुनी अधिकार पनि स्थापित हुन पुग्यो । अन्ततोगत्वा महिलाको यौन छनोटमा बन्देज र आर्थिक रूपमा पुरुषको अधीनस्थ कायम भयो ।

मोर्गनको अध्ययन र अन्य मानवशास्त्रीय पुरातात्त्विक अध्ययनका आधारमा पनि के कुरा प्रमाणित तवरले भन्न सकिन्छ भने कृषि युगभन्दा पहिले पाषाणकालमा सन्तान आमाका नामबाट चिनिन्थे अर्थात् मातृवंशीय थिए, मातृस्थानिक थिए । तर, मोर्गन, एंगेल्स र अन्यले भनेजस्तो त्यस्तो कुनै पुरातात्त्विक प्रमाण भेटिएको थिएन/छैन ताकि कृषियुगपूर्व मातृसत्ता थियो भन्ने प्रमाणित गर्न सकियोस् । विगतमा जस्तै अहिले पनि कतिपय आदिवासी समुदायमा सन्तति आमाको नामबाट चिनिन्छन् (मातृवंशीय) । विवाहपछि महिलाको मातृघरमा घरजम गर्छन् (मातृ–स्थानिक परिवार) । तर, ती सबै मातृसत्ताका पर्याप्त प्रमाण होइनन् । यहाँ मातृवंशीय, मातृस्थानिक र मातृसत्तात्मक शब्दका अर्थहरूको भेद नगरेको भएर त्यस्तो निष्कर्ष निकालिएको हुन सक्छ । अहिले पितृसत्ता छ भन्नुको अर्थ पहिले अनिवार्य रूपमा मातृसत्ता थियो भन्नु स्वयंसिद्ध तथ्य होइन । स्थापित तथ्य के हो भने त्यस समयमा महिलाहरू हैसियतशाली थिए ।

पुनः उही प्रश्न, त्यसो भए किन सिकारी युग ? लेखनमा पुरुषको एकलौटी वर्चस्वले नै इतिहासमा पनि लामो समयसम्म ‘पुरुषार्थ’ को एकलकाँटे भाष्य निर्माण गर्ने उद्यम जारी रह्यो । पुरुषमा रहेको शक्ति र ज्ञानको आधिपत्यले पुरुष केन्द्रित यथार्थ निर्माण गर्दै रह्यो । स्थापित संकथन र मान्यतालाई प्रश्न गर्ने परम्परा कमजोर थियो । सिकारी युग केवल शब्दको कुरा थिएन, यो त शक्ति हुनेहरूले कसरी इतिहास र ज्ञानलाई एकलौटी बनाउँछन् भन्ने उदाहरण थियो । सिकार गर्नु साहसिक काम हो, त्यस्तो साहस पुरुषमा मात्रै हुन्थ्यो भन्ने भाष्यले निर्माण गरेको संकथन र वृत्तान्तको निरन्तरता आजसम्म छँदै छ । अनेकौं अध्ययनले देखाएका छन्– सिकारमा पनि महिलाहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहने गर्थ्यो । तर, ‘म्यान द हन्टर’ को संकथन यति बलशाली रह्यो कि महिलाको भूमिका मानौं कन्दमूल खोज्नेमा मात्रै सीमित थियो भन्ने स्टिरियोटिपिकल इमेज स्थायी भएर रह्यो ।

लैंगिक अध्ययनको हस्तक्षेपकारी परम्परा सुरु भएपछि मानवशास्त्रीहरू, खासगरी प्राग्ऐतिहासिक कालमा रुचि हुनेहरूले मानव संस्कृतिको विकासमा महिलाका भूमिकाको पुनर्व्याख्या प्रारम्भ गरे, कतिपय स्थापित मान्यतालाई प्रश्न गरे । प्रमाणका आधारमा मानव संस्कृतिको उद्विकासमा महिलाको भूमिका कमजोर थिएन बरु पुरुषको भन्दा महत्त्वपूर्ण थियो भनेर इतिहासको पुनर्व्याखा गरे । पुरुषार्थको गाथा नै मूल प्रवृत्ति ठान्ने कथनलाई प्रश्न गरे, चुनौती दिन थाले । पुरुषको भूमिका महिलाको भन्दा महत्त्वपूर्ण थियो भन्ने इतिहासमाथि पुनर्विचार हुन थाल्यो । ‘विमन इन प्रिहिस्ट्री’, ‘इनजेन्डरिङ द पास्ट’, ‘जेन्डर एन्ड आर्किअलोजी ः कन्टेस्टिङ द पास्ट’, ‘मेनिफेस्टिङ पावर ः जेन्डर एन्ड द इन्टप्रिटेसन अफ पावर इन आर्किअलोजी’ जस्ता पुस्तक केही उदाहरण हुन् । अहिले मानव इतिहासको पुनर्व्याख्या गर्ने उपक्रम र ज्ञानको क्षेत्रमा महिला मानवशास्त्रीहरूको हस्तक्षेप प्रभावकारी छ, बढ्दो छ । ज्ञान निर्माणको लामो एकलकाँटे र ढिट परम्पराका कारण एक प्रकारको संकथनमा अभ्यस्त अनुसन्धानकर्ताले लैंगिक दृष्टिकोणलाई प्राधान्यता दिन थाले । अन्ततोगत्वा मानव संस्कृतिको उद्विकासमा महिलाको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो वा कमजोर थिएन भन्ने स्थापित भएको छ । मातृसत्ता थियो कि थिएन भन्ने कुराले मानव संस्कृति र सभ्यताको उद्विकासमा महिलाको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो, महिलाको हैसियत उच्च थियो भन्ने यथार्थलाई फरक पार्दैन ।

यद्यपि अझै मानव सभ्यता र संस्कृतिको लामो यात्रामा महिलाको भूमिकामाथि पर्याप्त न्याय गर्न सकेका छैनन् मानवशास्त्रीहरूले । तर, इतिहासको पुनर्व्याख्खा गर्ने र न्याय गर्ने पहल पनि उनीहरूले नै गर्नेछन् । गरिरहेकै छन् ।

समाज विज्ञानमा अन्तिम सत्य वा परम यथार्थ भन्ने हुँदैन । कुनै सत्य वा यथार्थ त्यतिबेलासम्म मात्रै सत्य वा यथार्थ रहन्छ, जबसम्म तिनलाई त्यसभन्दा उन्नत सत्य वा यथार्थले विस्थापित गर्दैन । कृषिभन्दा पहिलेको युगलाई सिकारी युग नै भनिनुको अर्थ–राजनीतिक–सांस्कृतिक व्याख्या मानवशास्त्रीहरूको यस्तै उन्नत यथार्थ उजागर गर्ने प्रयत्न थियो ।

प्रकाशित : फाल्गुन १४, २०७८ ०८:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×