देली भितर, देली भाइर- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

देली भितर, देली भाइर

त्यही अँध्यारोमा मैले देखें– म आफ्नै लासनजिक विर्मा र छोरीको हात समातेर देउडा गाउँदै छु । एउटा मीठो र मादक लयमा चलायमान छन् हाम्रा पैताला । चकमन्न अँध्यारो भए पनि मलाई लाग्यो, फेरि उज्यालो भयो । एक छिनपछि कसैले त्यही उज्यालोमाथि माटो खन्याइदियो । तर, पनि अँध्यारो भएन ।
उमा सुवेदी

विर्मा, ए विर्मा, ढोका खोल् ! म आइपुगेँ !’

मध्यरातमा म आफ्नै झुपडीको ढोकाअगाडि उभिएँ र बिस्तारै कराएँ । विर्माले मेरो आवाज सुनिनँ । छोरी त यतिबेला के जागा हुँदी हो, उसले सुन्ने कुरै भएन । सोचेँ, जब भोलि बिहान आफूलाई मेरो काखमा देख्छे, अनि जिल्ल पर्छे । छोरीसितको यो सान्निध्यको कल्पनाले मात्रै पनि मलाई बेचैन बनाइसकेको थियो ।

भित्र सर्‍याकसुरुक आवाज आयो । मैले विर्माका चुरा बजेको आवाज सुनेँ । मलाई त्यो आवाज आज पनि उत्तिकै मोहक र मादक लाग्यो । विर्माले बत्ती बाली । मेरो मन उज्यालो भयो । मैले विर्माका पाउको आवाज सुनेँ । कति सुन्दर छन् विर्माका पाउ अनि उत्तिकै मोहक छ उसको हिँडाइको लय । उसको पदचाप ढोकैनेर आएर रोकियो । उता विर्मा, यता म । बीचमा काठको ढोका । कतिबेला ढोका खुल्ला भनेर म अधैर्य थिएँ । यतिबेला मैले यात्राका सारा थकान बिर्सिएको थिएँ । जेठको प्रचण्ड गर्मीलाई पनि मैले बिर्सिएँ र आफ्नी प्यारी विर्मासँगको मिलनको आशाले चिसो बतास बनेर मेरो आत्मालाई शीतल बनाइरहेको थियो । आत्मा शीतल भएपछि शरीरको गर्मीले धेरै नसताउने रहेछ ।

अरू बेला भइदिएको भए दिल्लीबाट रोडबेजको बसले एकै रातमा बनवासा ल्याइपुर्‍याउँथ्यो । त्यसपछि बोर्डर नाघेर नेपाली भूमिमा आएपछि बस या माइक्रो चढेर उही दिन घर आइपुगिन्थ्यो । तर, यसपटक त्यस्तो सहज यात्रा भएन । दिल्लीबाट हिँडेपछि कतै ट्याक्टर चढेर, कतै रिजर्भ बसको छतमा कोचिएर र कतै पैदल हिँड्दै म तीन दिनमा बल्लबल्ल बनवासा आइपुगेँ । महाकालीको पानीलाई उदेक मानेर हेर्दै म नेपालको सिमानामा प्रवेश गरेको थिएँ । कुनै बेला यतैकतै उभिएर भारततिर हेर्दै नारा लगाएको थिएँ— महाकाली नदी साझा हो, पानी आधाआधा हो ।

तर, समयक्रमसँगै मेरो आवाज कमजोर भयो । मसँगै आवाज मिसाउने अरूहरूका आवाज पनि उसरी नै कमजोर भए र बिस्तारै हराए । नियतिले मलाई यति थिलथिलो बनाइदियो कि म रोजगारीको खोजीमा त्यही देशमा पुगेँ, जोसित मेरो पानी खोसेको गुनासो गरेको थिएँ । पहिलोपल्ट दिल्लीतिर लाग्दा म चढेको बसमा मजस्तै थुप्रै कर्महारा थिए । सबैको आँखामा मृत सपनाका अवशेष थिए । सबैका ओठमा पीडाका गीत थिए । सबैका अनुहारमा एकै खालका उदासीका बाक्ला बादल थिए ।

...

मेरो मनले सोझो हिसाब गर्‍यो, अब पाँच–सात सेकेन्डमै विर्माले ढोका खोल्छे । तर, पाँच–सात सेकेन्ड त के पाँच–सात मिनेटसम्म पनि ढोका खुलेन । पदचाप हराएका विर्माका पैताला ढोकानिरै अडिएका थिए । मैले ढोकाबाहिरबाटै उसको शरीरको वास्ना अनुभूत गरिरहेको थिएँ । सायद ऊ ढोकाबाहिर उभिएको को होला भनेर बुझ्न र विश्वस्त हुन चाहन्थी । उसले मध्यरातमा एक्कासि म घर आइपुग्छु भनेर चिताएकी पनि थिइन सायद । केही डराएको जस्तो आवाजमा बिस्तारै सोधी, ‘को हौ ?’

‘मु तेरो पोइ । चिनिन कि !’

सायद ऊ जिल्ल परी । सायद खुसी पनि भई । बिचरी, यतिका वर्ष मबिनै बसी । उमेरदार केटी । हामी र हाम्रो भविष्यबारे कतिकति सपना देखेकी थिई होली ।

आफ्ना कतिकति रहरहरू मनको दराजमा पोको पारेर अझै जतनसाथ राखेकी होली । भातभान्सा गर्दा पनि कल्पनामा डुब्दी हो । मेरो मनमा ऊप्रति झनै माया उर्लेर आयो । तर, भित्रबाट फेरि आवाज आयो, ‘हँ, को हौ मेरा पोइ भन्ने ?’

‘हरे, कसो नचिनेकी ! मु अर्जुन । तेरो पोइ हुँ ! छटै ढोका खोल् ! सात वर्षअघि धनगढी बजारमा गौरा पर्वको दिन तेरो हात समाईकन देउडा नाच्ने चेलो मै हुँ । त्यसपछि हाम्रो पिरम गाढा भैगो र मुसँग भागी आएकी थिइस् ।’

म भित्रभित्रै कुतकुतिँदै उसलाई हाम्रो रोमाञ्चक विगत सम्झाउन थालेँ ।

म अतीतको राजमार्गतिर अझै हान्निएँ । मैले देखेँ, म गोठालो गएको छु र जंगलमा लामो स्वर तानेर गाउँदै छु ठाडी भाका र पोख्दै छु मनका विरह व्यथा । अनि सम्झिएँ, आफ्नै विवाहमा हुड्के नाचिरहेका साथीहरूसँगै मन थाम्नै नसकेर गाएको

हुड्क्यौली । सम्झनाको बाढी उर्लिंदै गयो । सम्झिएँ, आफ्नै छोरी छायाको न्वारनमा छिमेकीहरूसँग खुट्टामा ताल मिलाएर हल्लिँदै धमारी गाएको । सम्झिएँ, विर्माको हात समातेर बिस्तारैबिस्तारै खुट्टाका तालमा ताल मिलाउँदै देउडा गाएको ।

अतीतका हरेक स्मृतिले मनलाई आनन्दित बनाउँदै गए । मलाई आफ्नो मनभित्रको यो आनन्द विर्मासित पोख्न हतार भइसकेको थियो । विगतले मनमा ढकमक्कै बाबरी फुलाइसकेको थियो । विर्माले ढोका खोल्छे भनेर सास नफेरी ढोकातिर हेरिरहेँ । तर, अझै ढोका खुलेन ।

गरिबी र घरव्यवहारले न्याक्दै लगेपछि मेरो र विर्माको जीवनबाट रौनकहरू हराउँदै गएका थिए । तर, यसपटक म पुसे पन्ध्रसम्म बसेर विर्मा र छोरीलाई आफ्नै हातले बनाएको डुप्का र बटुक ख्वाउँछु । मैले पकाएको भुने रोटी विर्माले पहिलेजस्तै सारै मीठो मानेर खान्छे ।

विर्मासित मायाप्रेम बसेपछि ऊसँगै कन्यौलका बेला डुप्कामा पैसा डुबाएको कुरा सम्झिएँ । डुप्कामा डुबाएको पैसा हामी दुवै मिलेर खोजेका थियौं । पैसा, त्यो पैसा उसैले पाएकी थिई । छिमेकी हुर्के बाजेले भनेका थिए, ‘जसको भागमा डुप्काको पैसा पर्छ, त्यो भाग्यशाली र धनी हुन्छ ।’ तर, हाम्रो भाग्यले हामीलाई साथ दिएन । गरिबीले हामीलाई छोड्दै छोडेन । हाम्रो माया, हाम्रो सम्बन्ध गरिबीमा हुर्कियो र यसलाई गरिबीले नै निचोर्यो ।

तर, यसपालि समयले साथ दिन्छ कि ! आसै त हो ।

‘तम्रो बोली अर्कैअर्कै छ । काँ बाटी आयौ ?’

‘हिजोदेखि खाँसीले परेसान गरेको छ । बाटाको धूलोमाटो लाग्याको होला । रातदिन हिनिखेर आयाको हुँ’, मैले जवाफ दिएँ ।

विर्मा एक छिन मौन भई ।

अब भने मलाई उसको मौनता भारी हुन थाल्यो । म उसलाई गम्लङ्ग अँगालो हाल्न आतुर थिएँ । तर, उसका हात भने अझै पनि ढोकाको चुकुलसम्म पुगेका थिएनन् । उसका हातका चुराहरू स्थिर थिए । उसले ढोकापारिबाटै फेरि सोधी, ‘खाँसी हो कि के हो नि ? चेकजाँच गराउनु पडैन ?’

एक छिन रोकेर फेरि बोली, ‘खै, मुलाई त तम् मेरा पोइ हौजस्तै लाग्दैनौ । तसो भए भन, तम्रो कै आँखामी कोठी छ ? दायाँ कि बायाँ ?’

विर्माको यो प्रश्नले मलाई लाग्यो, म आफ्नो घरको ढोकाअगाडि होइन, अदालतको कठघरामा उभिएको छु । दिक्क पनि लाग्यो । अघिसम्म बिर्सिएको थकाइले फेरि एकैपटक गाँज्यो मलाई । घर आइपुगेकामा शीतलताको आभास भएको आत्मामा फेरि मधेसको तातो पस्यो र गर्मीले कन्चटबाट तपतपी पसिना बग्न थाल्यो । म निथ्रुक्क भिजेँ । तर, म विर्माको प्रश्नको जवाफ दिन बाध्य थिएँ ।

‘दायाँमी छ । गालाभन्दा अलि मथि । बायाँतिर निधारमी काट्याको दाग छ । तुँलाई ब्याअरि ल्याएको साल खल्यानमी दाउरा चिद्दा चोट लाग्याको । तुइले तो ओखतो लाइदेकी थी । भुलिगई कि त ? अब पन तेरो पोइ हुँ कि हैन भन्ने शंका मानेकी छैत ?’

यति भन्न भ्याउँदा नभ्याउँदै मलाई खोकी आइहाल्यो । एक मिनेटसम्मै खोकीले सतायो । केहीबेरलाई सास फेर्नै पनि गाह्रो भयो । पसिनाले शरीर फेरि निथ्रुक्क भयो । कतिबेला घरभित्र पस्न पाउँला र आरामले आफ्नो ओछ्यानमा उत्तानो पछारिएर ढुक्कको साँस फेरुँला भन्ने तीव्र अत्यासले सताउनु सतायो ।

ढोकापारि पूरै निस्तब्धता छायो । विर्माका चुरा बज्दै बजेनन् । भित्र कुनै सर्‍याकसुरुक भएन । प्रश्न–उत्तर सबै बन्द भइसकेका थिए । मैले नै सोधेँ, ‘विर्मा, छटाई ढोका खोल्ने । कै खोल्ली नै ढोका एत्ना बेरसम्म ? मेरो हण पिड भया छ । गरम गरम पन भया छ ।’

‘ए तमलाई जोरो पन आयाको छ ? तसो भए पक्कै कोरोना हो तमलाई ।’

विर्माको यो वाक्यले मलाई पूरै स्तब्ध बनायो । मध्यरातको अँध्यारो मेरो मनभित्र प्रवेश गरेको थियो । म एउटा अजिबको चकमन्नमा रुमल्लिएँ । कानमा असंख्य झ्याउँकिरी कराएको आभास भयो ।

‘नाइ नाइ मु अब ढोका खोल्लैन । नगरपालिकाले क्वारेन्टिन बनायाको छ । भारतबाटी आउने सबैलाई क्वारेन्टिन नबसीकन घर नजानू भन्याको छ । तमीलाई कसैले भनेको नाइ ? कि भागीकन आयाका हौ ? तमी भागीकनै आयाजसा छौ । आभ छटै खुसीराम दाइलाई फोन गरीकन क्वारेन्टिनमै जाओ । खान्याबस्या सबै उतै दिन्या गर्‍याको छ । चौध दिन त्यइँ बस्नू । त्यैपछि कोर्ना नभयाको कागज ल्यै मात्र घर आउनू ।’

विर्माले निकै रूखो स्वरमा आदेश दिई । उसको यस्तो आवाज यसअघि कहिल्यै सुनेको थिइनँ । उसको आवाजमा त संगीतकै मीठास थियो, मादकता थियो । आज यति कठोर कसरी भयो ?

मेरा लागि यो रात प्रगाढ अँध्यारोको राजमार्गजस्तै भयो । यो राजमार्गमा म हिँडिरहेको छु कि स्थिर छु, मलाई नै थाहा भएन । किनभने हिँडाइले मलाई यति थकाइसकेको थियो कि मभित्र अब अरू हिँड्ने आकांक्षा नै शेष नभएजस्तो भएको थियो ।

कोरोना हो कि होइन म कसरी जानूँ ? त्यति दिमाख मेरो काँ छ र ? म त एक सामान्य मजदुर न हुँ । श्रम गर्न छ वर्षअघि घरमा भर्खर जन्मिएकी छोरी र जहान छाडेर भारतको दिल्ली पुगेको थिएँ । जाने बेला मोहन्याल बाबासित प्रार्थना गरेको थिएँ, ‘हे मोहन्याल बाबा, मेरो जहान परिवारको रक्षा गर ।’

समाजले रक्षा गर्ला भन्ने विश्वास थिएन । गरिब छरछिमेकीले रक्षा गर्लान् भन्ने झन् के विश्वास हुन्थ्यो । मेरा लागि यो ठाउँमा मोहन्याल बाबा जति विश्वासिलो कोही थिएनन् । उनै मेरो आफन्त, उनै मेरा देवता ।

विशाल थियो दिल्ली । तर, दिल्लीको दिल म गरिब नेपालीका लागि कहिल्यै विशाल हुन सकेन । दिल्लीले सबैभन्दा पहिला मेरो नाम खोस्यो र मलाई बहादुर बनाइदियो । जब पहिलोपल्ट मलाई कसैले बहादुर भनेर बोलायो, म भित्रभित्रै हाँसेँ र सोचेँ, ‘बहादुर भैदिएको भए आफ्नै गाउँको खेतबारीमा खेती गर्थें हुँला । आफ्नै गाउँमा धमारी गाएर रमाउँथे हुँला । आफ्नैका बिहेबारीमा देउडा गाउँथेँ हुँला ।’

विर्माको कुरा सुनेर मेरा पैतालाहरू जमिनमा गाडिएजस्ता भए । आफ्नै घर र आँगन यसरी बिरानो बनिदिन्छ भन्ने मैले चिताएकै थिइनँ । सोचेको थिएँ, मेरो आवाज सुन्नेबित्तिकै उसले खुसी भएर ढोका खोल्छे र हुत्तिएर मलाई अँगाल्छे । मेरै मुटुको ढुकढुकीसँग उसको मुटुको गति साट्छे । तर, त्यस्तो केही भएन । मेरै घरको ढोका मेरा लागि खुलेन । मलाई लाग्यो, विर्माले भनेको कोरोनाको किरो मेरो रगतमा सल्बलाइरहेको छ र त्यसले मेरो जीवनबाट वास्ना र स्वाद खोस्दै छ ।

ढोकानिर फेरि चुरा बज्यो । तर, त्यो आवाज फेरि अलिक पछाडि फर्कियो । फेरि एक छिन चुरा बजेन । फेरि बज्यो र चुरासँगै आवाज आयो, ‘हेलो, पुलिस हौ के, यहाँ मेरा पोइ दिल्लीबाट आयाका छन् । बेस्मारी खोक्दा छन् । घरभित्र आउँछु भन्याका छन् । मुइले ढोका खोल्याकी छैन । तमी आईकन क्वारेन्टिन पुगाउनु पडो ।’


...

स्कुलको पुरानो कोठामा भारतबाट आउनेहरूलाई क्वारेन्टिन गरेर राखिएको छ । तीन दिन भइसक्यो म यहाँ आएको । मलाई भेट्न विर्मा आएकी छैन । मेरो दिन उदासीमा बितिरहेछ र रात पनि ।

सँगै बसेका साथीहरूलाई हेर्छु । उनीहरूको आँखामा अत्यासबाहेक केही देख्दिनँ । मानौं एउटा अज्ञात भाइरसले चाँडै उनीहरूको फोक्सोमा पसेर उनीहरूको घाँटी अँठ्याउँदै छ । मेरो खाटसँगै सुतिरहेको एक जना केटा छिनछिनमा आत्तिँदै उठ्छ र कराउँछ, ‘आयो, आयो ।’

मैले सोधेँ, ‘को आयो ?’

‘हिजो बाहिर रूखमा झुन्डिएर आत्महत्या गर्ने कमल जिउँदो भएर आयो । झिमिक्क निदायो कि सपनामा आएर मलाई पनि सँगै आइज भन्छ । यो कोरोनाले त के गर्छ थाहा छैन, त्यो भूत भएको कमलले चाहिँ मलाई लान्छजस्तो छ ।’

भाइरस र भूत ! क्वारेन्टिनमा यी दुईको आतंक छ र त्यो आतंकले हामी सबैको अस्तित्वमा जरो गाडेर बसेको छ । हामी सबै हरेस खाएजस्ता भएका छौं । सबैको अनुहार सोहोरिएको छ र पहेँलिएको छ । मानौं हामी सबै जन्डिसले ग्रसित भएका छौं ।

कोठाको बत्ती मधुरो छ । त्यही मधुरो बत्तीको धिमे उज्यालो हेरेर रात बिताउँछु । कताकता त्यही उज्यालोमा झ्यालतिर छोरी र विर्माको छाया सल्बलाएजस्तो आभास भइरहन्छ । त्यही छाया हेर्दाहेर्दै कतिखेर निदाउँछु थाहै पाउँदिनँ ।

सपनामा कमल आयो, जसले हिजो बिहान आँपको रूखमा झुन्डिएर आत्महत्या गरेको थियो ।

अस्ति म क्वारेन्टिन आएकै दिन उसले आफ्नो सपना सुनाएको थियो– जहानलाई लिएर बडिमालिका दर्शन गर्न जाने । बडिमालिकाको आशीर्वाद लिएर बाँकी जीवन देशमै बिताउने । यहीँ श्रम गर्ने, यहीँ पसिना बगाउने । अस्ति नै त हो, ऊ भविष्यको सुखद कल्पनाले मुग्ध भएको थियो र हामी सबैलाई समातेर देउडा नचाएको पनि । ऊसँगै हामी सबैले बिस्तारैबिस्तारै पैताला चाल्दै देउडा गाएर आफ्नो दुःखकष्टलाई बिर्सने प्रयास गरेका थियौं । तर, जसले हामीलाई खुसी हुनुपर्छ भनेर देउडा नचायो, बिहानै उसैले आत्महत्या गर्‍यो । उसैले सहन सकेन क्वारेन्टिनभित्रको अत्यास, अनिश्चय र एक्लोपन ।

एउटा अज्ञात खुसीले मेरो मन मुग्ध हुन्छ । मेरो ओठमा मुस्कान पलाउँछ । क्वारेन्टिनमा सबै अत्यास र चिन्ता ओढेर सुतिसकेका छन् या सुतेको अभिनय गरिरहेका छन् । म आफ्नो कोठाबाट निस्कन्छु । फेरि आफ्नो घरतिर हेर्छु । पर देखिएको मेरो घरभित्रको उज्यालोमा सल्बलाइरहेका छायाहरूतिर हेर्न थाल्छु । छाया सजीव भएर मनिर आउँछ । विर्मा र छोरीका छायाहरूले मेरो हात समात्छन् । म उनीहरूसँगै पैताला चलाउँछु । चकमन्न छ । तर, मन केही उज्यालिएको छ । अचानक पैतालानिर केही चिसो कुरा लटपटिएको आभास हुन्छ, हेर्छु । मेरो खुट्टामा कालो डोरी बेरिएको छ । हठात् च्वास्स गर्छ र त्यो डोरी फुत्किएर भाग्छ ।

मलाई साँपले डस्यो भन्ने थाहा पाइहालेँ । चिच्याउन खोजेँ । सकिनँ । एकनासले खोकी लाग्यो । जिउमा आगो लागेजस्तै भयो । शरीरबाट पसिनाको नदी बग्यो । म सम्हालिन सकिनँ ।

जमिनमा ढलें ।

...

राति नै स्वास्थ्यकर्मीहरूले मेरो लाश खाल्टोमा गाड्दै थिए । क्वारेन्टिनमा कोही रोइरहेका थिएनन् । वातावरणमा गाढा अँध्यारो र उस्तै गाढा मौनता व्याप्त थियो ।

त्यही अँध्याारोमा मैले देखें, म आफ्नै लास नजिक विर्मा र छोरीको हात समातेर देउडा गाउँदै छु । एउटा मीठो र मादक लयमा चलायमान छन् हाम्रा पैताला ।

चकमन्न अँध्यारो भए पनि मलाई लाग्यो फेरि उज्यालो भयो । एक छिनपछि कसैले त्यही उज्यालोमाथि माटो खन्याइदियो । तर, पनि अँध्यारो भएन ।

प्रकाशित : असार ४, २०७९ ०९:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सीमाहरू भत्काउँदै ‘रेत समाधि’ 

गीतांजलि श्रीको उपन्यास ‘रेत समाधि’ ले बुकर पुरस्कार पाउनु हिन्दीलगायत अन्य दक्षिण एसियाली भाषाका साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारको ढोका खुल्नु हो । यो नेपाली साहित्यको अन्तर्राष्ट्रियकरणका लागि समेत दबाब र सम्भावना दुवै हो ।
भारत–पाकिस्तान सम्बन्धसँगै उपन्यासले बढ्दो सहरीकरण र रसायनको प्रयोगले पर्यावरणमा पारेको असरलाई पनि बहसमा ल्याएको छ । 
उपेन्द्रराज पाण्डेय

हिन्दीलाई राष्ट्रभाषा बनाइनुपर्छ भन्ने विषय पछिल्लो समय भारतमा राजनीतिक बहसको केन्द्रमै छ । नरेन्द्र मोदी नेतृत्वको भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) सरकारले हिन्दी भाषाको प्रवर्द्धन गर्ने भन्दै यस बहसलाई अघि सारेको छ । भारतमा करिब ४४ प्रतिशत मानिस हिन्दीलाई मातृभाषाका रूपमा प्रयोग गर्छन् भने १२० भन्दा बढी प्रमुख भाषा प्रचलनमा छन् ।

हिन्दीलाई राष्ट्रभाषा बनाउँदा संघीय संरचना र भाषिक विविधता नै लोप हुन्छ भन्ने एकथरीको मत छ । तर, हिन्दीलाई राजनीतिक एजेन्डाका रूपमा प्रयोग गर्ने भाजपा नेतृत्व भने मूल रूपमा हिन्दीमा लेखिएको उपन्यासले अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार पाउँदा समेत चुप बस्यो । प्रसंग हो, यस वर्ष (२०२२) को अन्तर्राष्ट्रिय बुकर पुरस्कारको । यस पुरस्कार पाउने पहिलो हिन्दी लेखक हुन्– गीतांजलि श्री र उपन्यास हो– ‘रेत समाधि’ । उक्त उपन्यासलाई डेजी रकवेलले ‘टुम अफ स्यान्ड’ शीर्षकमा अंग्रेजीमा अनुवाद गरेकी हुन् । सुखद पक्ष के भने ५० हजार पाउन्ड राशिको यो पुरस्कार लेखक र अनुवादक दुवैलाई आधा–आधा बाँडिन्छ ।

‘रेत समाधि’ पुरस्कृत भएपछि भारतीय केन्द्रीय सहरी विकासमन्त्री हरदीपसिंह पुरीले बधाईमार्फत औपचारिकता प्रकट गरे । तर, प्रधानमन्त्री मोदीलगायत शीर्ष नेता मौन बसे । त्यसो त भारतीय प्रधानमन्त्रीले लेखकलाई बधाई दिनैपर्छ भन्ने होइन । तर, आफूलाई मन पर्ने र आफ्ना एजेन्डाको प्रचार गर्ने फिल्मलाई राज्य–राज्यमा कर छुट दिनेहरू गीतांजलिले बुकर पाउँदा मौन रहनुलाई जायज मान्न सकिँदैन । ‘रेत समाधि’ ले बुकर पाएसँगै लेखक भने हिन्दी साहित्यको लोकप्रियता बढ्नुका साथै यसप्रति विश्वका पाठकको रुचि पैदा हुने बताउँछिन् । हिन्दीलाई केन्द्रमा ल्याउन गम्भीरतापूर्वक सतत एवं संगठित प्रयासको आवश्यकता रहेको उनको बुझाइ छ । साथै यस प्रकारको साहित्यको स्तरीय अनुवादको पनि खाँचो रहेको उनको राय छ । भन्छिन्, ‘यो केवल हिन्दीमा मात्रै होइन, सबै दक्षिण एसियाली भाषामा पनि लागू हुन्छ ।’ भारतमा हिन्दीमाथि अंग्रेजी हावी भइरहेको भन्ने सवालमा उनी भने भाषाहरूमा एकअर्कालाई समृद्ध बनाउने क्षमता हुने विचार व्यक्त गर्छिन् । ‘मलाई लाग्छ हिन्दी वा अंग्रेजीमध्ये एक चयन गर्ने भन्ने प्रश्न हुनु हुँदैन । द्विभाषी, त्रिभाषी वा बहुभाषी हुनुमा के समस्या छ ?,’ उनको प्रश्न छ ।

‘रेत समाधि’ ले बुकर पाएसँगै फेरि एकपटक भाषा–बहस छेडिएको छ । पूर्वऔपनिवेशिक राष्ट्रका केही लेखक आफ्नै मूल भाषामा साहित्य लेखिनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन् । यस मान्यताका प्रखर अभियन्ता हुन्– केन्याका प्रख्यात लेखक न्गुगी वा थियोंगो । अंग्रेजीमै लेखेर विश्वप्रसिद्ध भइसकेपछि उनी मातृभाषामा फर्किएका थिए । ‘डिकोलोनाइजिङ द माइन्ड : द पोलिटिक्स अफ ल्याङ्ग्वेज इन अफ्रिकन लिटरेचर’ निबन्धपछि उनी गिकुयु भाषामा फर्किएका थिए । अफ्रिकाको साहित्य युरोपेली वा अमेरिकी ‘स्टान्डर्ड इंग्लिस’ भाषामा लेखिन सकिँदैन भन्ने उनको मत हो । कुनै भाषिक समुदायको पहिचान सोही भाषाले मात्रै स्थापित हुन्छ भन्ने मान्यता उनको हो । पछिल्लो समय भारतमा मात्रै होइन, उत्तरऔपनिवेशिक लेखनको बहसमा भाषा चयन केन्द्रीय विषय बनेको छ ।

सन् २०२२ को अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार विजेता पुस्तक ‘रेत समाधि’ को अनुवादक डेजी रकवेल र लेखक गीताजंलि श्री । तस्बिर : बुकर इन्टरनेसनल

‘रेत समाधि’ को पहिलो वाक्य छ, ‘एक कहानी अपने आप को कहेगी ।’ काव्यिक र सुन्दर शिल्प–शैलीले भरिपूर्ण उपन्यासको कथावाचक कथा आफैं हो । ‘महिला र सीमा साथ भए आफ से आफ कथा बन्छ । महिलामाथि मात्रै पनि,’ सुरुमै उपन्यासले आफ्नो विषयवस्तु बताउँछ । उपन्यास विशेषगरी दुई महिला पात्रको वरिपरि घुम्छ । अन्य महिला र केही पुरुष पात्र पनि आउने र जाने गरिरहन्छन् । उपन्यासमा कथा नहुने कुरै भएन, तर कथामा भन्दा कथनमा पाठक रमाउँछन् ।

तीन दशकयता लेखनमा सक्रिय गीतांजलिको पहिलो उपन्यास ‘माई’ हो । सन् १९९० यता उनका ‘फिर हमारा सहर उस बरस’, ‘तिरोहित’, ‘खाली जगह’ लगायत किताब प्रकाशित छन् । पितृसत्तासँग जुधिरहेका महिला, साम्प्रदायिक दंगाबाट ग्रस्त समाज, बढ्दो हिंसा उनका किताबका केन्द्रीय विषयवस्तु बन्ने गरेका छन् । चर्चित लेखक कृष्णा सोबतीको लेखनबाट आफू प्रेरित भएको मान्छिन् गीतांजलि । उनै सोबती ‘रेत समाधि’ आख्यानमा एक नयाँ विन्यास रहेको उल्लेख गर्दै भन्छिन्, ‘मानवीय समाधिको प्रेरणाबाट यो विश्वलाई उनले आफ्नै ढंगले दोहोर्‍याएकी छन्, जुन कुरा सजगतापूर्ण हिसाबले पाठकसामु आउँछ ।’

उपन्यासलाई ‘पीठ’, ‘धूप’ र ‘हद–सरहद’ गरी तीन खण्डमा बाँडिएको छ । पहिलो खण्डमा ८० वर्षकी हजुरआमा (माँ), उनका छोरा, बुहारी, छोरी र नातिहरूबीचको ‘पारिवारिक कलह’ प्रस्तुत छ, तर ‘मनोरञ्जनात्मक शैलीमा । एकातिर ओछ्यानबाटै उठ्दै नउठ्ने जिद्दी कस्छिन् ‘माँ’, अर्कोतिर उनको स्याहारसुसारमा सबैभन्दा बढी आफू लागेको परिवारको सदस्यका आ–आफ्ना दाबी छ, सासू–बुहारीको नोकझोंक । विदेशी साथीहरूसँग छोरीको हिमचिम आदि विषय पहिलो खण्डमा समेटिएको छ ।

चंगा, शून्य, दशमलव, चिया आदि पूर्वबाटै सुरु भए पनि त्यसको केन्द्र पश्चिम बनेको उपन्यासमा उल्लेख छ । ‘विदेशीसामु आफ्नो मुलुक, आफ्नो संस्कृति, सबै हारेको छ,... किनकि दुनियाँ उनीहरूको भइसकेको छ । उनीहरू नै बनाइरहेका छन्, उनीहरू नै बिगारिरहेका छन् । किनकि केन्द्र उनीहरू हुन् र केन्द्रबाट मूलकथा तय हुन्छ, बाँकी बाँकी हो ।’ लामो समयसम्म दक्षिण एसियामा खुम्चिएको हिन्दी भाषाले लेखक गीतांजलिमार्फत विश्वको ध्यान तान्नुमा पनि उही पश्चिमी केन्द्र (अंग्रेजी रूपान्तरण र पुरस्कार प्रदानमार्फत) कै भूमिका रह्यो ।

उपन्यासको दोस्रो खण्ड सुरु हुन्छ छोरीको घरबाट । माँ छोराको घरबाट अविवाहित छोरीको घर जान्छिन् । छोरी अविवाहित छिन् आफ्नै इच्छाले, जीवनशैली स्वच्छन्द ! यसैबीच माँ एकाएक गायब हुन्छिन् । पछि बिरामी–बिरामी र झन्झन् सुक्दै गएकी अवस्थामा भेटिन्छिन् । यसबीच रोजी तेस्रोलिंगी (महिलाको भेषमा) देखिन्छिन् । पछि उनै रजा टेलरमास्टर (पुरुष भेषमा) का रूपमा देखिन्छन् । रोजी र माँबीच ‘अपरिभाषित’ तर घनिष्ठ सम्बन्ध थियो । रोजीको आगमनले नै ‘माँ’ को जीवनमा उत्साह र उमंग थपिएको थियो । माँ छोरीजस्तै, छोरी माँजस्तै बन्दै गइरहेका थिए । रोजीको संवादले लैंगिक अल्पसंख्यक समुदायप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण पनि उजागर गर्छ । अहिले पनि विश्वका विभिन्न मुलुकमा उनीहरू पहिचानको संघर्षमा छन् । यसैबीच अकस्मात् रोजीको मृत्यु हुन्छ । रोजीको अभावले माँ दुःखी बन्छिन् र चिन्तामा डुब्छिन् । उपन्यासमा रोजीले बोलेको यो संवाद मार्मिक छ, ‘हमारी गिनती न मुस्लमिन किरस्तान में न हिन्दु में न आदमी औंरत में, हमारा नाम नहीं लेना, हमे पहचानना नहीं ।’ आफूहरू हुनु र नहुनुको अर्थ समाजलाई नरहेको भन्दै उनी गुनासो गर्छिन्, ‘...हम कितने निकृष्ट अदृश्य परिशिष्ट । न मेरे लिए फिल्म, न साहित्य, न कला न कपडे । जो आप उतार दें, उस उतरन में हम उतर लें । अपनी कहीं गिनती नहीं ।’

उपन्यासको अन्तिम खण्ड सुरु हुन्छ भारत—पाकिस्तान सीमाबाट । उपन्यासले धेरै सीमा नाघेको छ । उपन्यास र कथानकका परम्परागत सीमाहरू तोडिएका छन् । व्यञ्जना र लक्षणाको माध्यमबाट एउटा खुला संसारमा पाठकलाई प्रवेश गराउन सफल भएकी छन् उपन्यासकार । रोजीको मृत्युपछि माँ पाकिस्तान जान जिद्दी कस्छिन् । छोरीसँगै उनी बाघा बोर्डरमा भारत–पाकिस्तानका सेनाको परेड नजारा गर्दै पाकिस्तान प्रवेश गर्छिन् । आमा–छोरीको पाकिस्तान प्रवेशसँगै उपन्यासकार पाठकलाई सन् १९४७ को विभाजनमा पुर्‍याउँछिन् । विभाजनका बेला भएका हत्या–हिंसाका घटनासँगै आमा–छोरीको यात्रा जारी रहन्छ । वास्तवमा माँ विभाजनपछि भारततिर आएकी हुन्छिन् । लाहोर हुँदै पाकिस्तानको खैबर पख्तुनुख्वासम्म पुग्छन् आमा–छोरी । भिसा नभएकैले खैबरमा उनीहरू समातिन्छन् । खैबरमा ‘एक पटक छिरेपछि हावा पनि निस्कन सक्दैन’ भनिन्छ । कैदमै रहेका बेला माँले पाकिस्तानी प्रहरीसँग भारत–पाकिस्तान विभाजन तथा सीमाबारे गहकिलो विचार राख्छिन् । ‘न बडे न छोटे ये कहते हैं कि बँटवारे हमने मिल के किय हैं औंर बँटवारे नहीं होने चाहिए,’ उनी भन्छिन् । कसैले पाकिस्तानी सुरक्षाकर्मीको कान फुकिदिएको थियो सायद, माँलाई गोली हानी मारिन्छ । भिसा नभएका कारण आफैं जन्मे–हुर्किएको ठाउँमा उनी मारिन्छिन् ।

भारत–पाकिस्तान विभाजनका क्रममा भएको हिंसामा झन्डै दस लाख नागरिकको मृत्यु भएको थियो भने डेढ करोडभन्दा बढी बेघर । सआदत हसन मन्टोका ‘टोबा टेक सिंह’, ‘ठण्डा घोस्त’, ‘काली सलवार’ र ‘खोल दो’ जस्ता कथा पनि विभाजनका बहुआयामिक पीडा र दर्दनाक हिंसात्मक घटनाका साक्षी हुन् । धर्मका आधारमा देशको विभाजन हुने भएपछि पाकिस्तानमा भएका हिन्दु भारत र भारतमा भएका मुसलमान उता जान बाध्य पारिए । सदियौंदेखिको थातथलो छाडेर लाखौं बेघर भए । कराँची पाकिस्तानको पहिलो राजधानी थियो, जहाँ ४७.६० प्रतिशत हिन्दु थिए । स्वतन्त्र भारतको राजधानी दिल्लीमा समेत एकतिहाइ जनसंख्या मुस्लिम समुदायको थियो । केही वर्षमा कराँचीबाट सबै हिन्दुहरू भागेर भारत आए भने दिल्लीबाट करिब २ लाख मुस्लिम लखेटिए । विभाजनको तीतो सत्यलाई स्विकारेर अघि बढ्न नसकेकै कारण भारत र पाकिस्तानबीच सन् १९४७ पछि तीन पटक युद्ध भइसकेको छ । अहिले पनि दुई देशबीच सीमामा तनाव छ नै । दुवैतर्फ सीमा विवादलाई चुनावी मुद्दा बनाइन्छ राहत इन्दौरीकै शायराना अन्दाजमा, ‘सरहदों पर बहुत तनाव है क्या, कुछ पता तो करो चुनाव है क्या ।’

सीमाका नाममा मानवीयता हराउँदै गएको छ । ‘रेत समाधि’ कै माँ भन्छिन्, ‘सरहद निकालने के लिए नहीं होती, दोनो तरफको और उजालनेकी लिए होती हैं ।’ असल छिमेकीका रूपमा दुई देश रहन सकून् भन्ने उपन्यासको निहितार्थ छ । भारत–पाकिस्तान सम्बन्धसँगै उपन्यासले बढ्दो सहरीकरण र रसायनको प्रयोगले पर्यावरणमा पारेको असरलाई पनि बहसमा ल्याएको छ । लैंगिक मुद्दालगायत थुप्रै विषयलाई सुन्दर ढंगले पस्किएको छ ।

नाइजेरियाली लेखक चिनुवा अचेबे ‘भाषाको सर्वव्यापकता’ मा जोड गर्थे । उनी भन्थे, ‘मलाई लाग्छ, मेरा अफ्रिकन अनुभव अंग्रेजी भाषामै भन्न सक्छु ।’ औपनिवेशिक कालदेखि नै पश्चिमाहरूले आफ्ना कथा सुनाउँदै आएका हुन् आफ्नै भाषामा । अब सुनाउने पालो पूर्वेलीहरूको हुन सक्छ । त्यसैले आफ्ना कथा सुनाउने बेला हो यो, माध्यम भाषा जुनसुकै होस् । विश्वमञ्चमा पुग्नका लागि जति धेरै भाषामा हुन सक्छ अनुवाद हुनैपर्छ । मूल रूपमा जुन भाषामा लेखिए पनि स्तरीय अनुवाद हुन सके साहित्यको विश्वमञ्चमा पुग्न सकिन्छ । ‘रेत समाधि’ ले हिन्दीलगायत अन्य दक्षिण एसियाली भाषामा लेखिएका साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारको ढोका खोलिदिएको छ । यसर्थ बुकर पुरस्कार हाम्रो सीमाछेवै आइपुग्नु नेपाली साहित्यको अन्तर्राष्ट्रियकरणका लागि समेत दबाब र सम्भावना दुवै हुन सक्छ ।

प्रकाशित : असार ४, २०७९ ०९:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×