एच–पपको कर्कश लहर- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

एच–पपको कर्कश लहर

भारतमा बढ्दो ‘इस्लामोफोबिया’ का पछाडि हिन्दु दक्षिणपन्थी कलाकारले बनाउने घृणामिश्रित गीतको ठूलो भूमिका छ । यी गायक–गायिकाको सञ्जाल ठूलै भइसकेको छ ।
अब मान्छे उचाल्न नेता चाहिँदैन । भक्तिभाव जगाउने गीत बनाए पुग्छ, गेरु वस्त्र लगाएर हिंसा भड्काउने कलाकार तैनाथ गरे पुग्छ ।
सजना बराल

एच–पप अर्थात् ‘हिन्दुत्व–पप’ (खासमा भजन) । यसलाई ‘भारतीय संगीतको नयाँ विधा’ भन्ने कि के ? किनभने विधा जसरी नै, तर डरलाग्दो किसिमले स्थापित हुँदै आएको छ । यसअन्तर्गतका गीतहरू विशेषतः मुसलमान समुदायद्वेषी हुन्छन् । सो समुदायप्रति घृणा फैलाउने, उनीहरूको ठाडो अपमान गर्ने र देशै छोडेर पाकिस्तान जाओ भन्नेसम्मका शब्द तथा आशय समेटिएका हुन्छन् गीतमा । हिन्दु धर्म र अहिलेको सत्ताधारी दल तथा यसका नेता/कार्यकर्ताहरूको भने गीतमा अपार महिमा गाइन्छ ।

एच–पप विधाका गीतहरूको भिडियो युट्युब, टिकटक, फेसबुकहरूमा जताततै राखिएका छन् । तिनमा लाखौं भ्युज छन् । ह्वाट्स एप समूहमा हुरहुरी फवार्ड हुन्छन् । गायक–गायिकाहरूले मासिक लाखौं भारतीय रुपैयाँ आम्दानी गर्छन् । स्टेज कार्यक्रमका लागि तिनको देश दौडाहा चल्छ । सुन्तला रङ वा गेरु वस्त्र भिरेर ती नाच्दै गाउँछन्, ‘इनसान नही हो सालो, हो तुम कसाई/बहुत हो चुका हिन्दु–मुस्लिम भाइ–भाइ ।’ यसको अर्थ– तिमीहरू ‘मान्छे होइनौ, कसाई हौ/हिन्दु र मुसलमानलाई दाजु–भाइ भनेको धेरै भयो अब ।’

अन्य केही गीतका बोल र शब्दहरू यस्ता छन् :

– अगर हिन्दुस्तान मे रेहना होगा, तो वन्दे मातरम केहना होगा... (भारतमा बस्नु छ भने मातृभूमिको गुणगान गाउनुपर्छ) ।

– जो नाबोले जय श्रीराम, फिर तो उसको कब्रिस्तान... (जसले जय श्रीराम भन्दैन, उसलाई चिहानघारीमा पुर्‍याउनुपर्छ) ।

– तलवारे लेहेराओ और घर से बाहर आओ, लभ–जिहाद फैलानेवालोका द इन्ड कर डालो... (तरबार बोकर घरबाहिर आऊ, लभ–जिहाद फैलाउनेलाई मारिदेऊ) ।

– हिन्दुका हे हिन्दुस्तान, मुस्लिम जाओ पाकिस्तान... (भारत हिन्दुहरूको हो, मुसलमानहरू पाकिस्तान जाऊ) ।

(नोट : यी शब्दहरू जस्ताको तस्तै लेखेर हामीले घृणामिश्रित गीतको प्रचार गर्न वा सम्बन्धित समुदायलाई थप पीडा दिन खोजेका होइनौं ।)

घृणाभावले भरिएको समकालीन भारतीय राजनीतिबाट प्रभावित निश्चित सम्प्रदायद्वेषी यस्ता ‘भजन’ हरू भारतको आम संस्कृतिको नयाँ हिस्सा बनेका छन् । यो असाध्यै चिन्ताको विषय हो, छिमेकीका नाताले हाम्रा लागि पनि । उग्र हिन्दुवादीहरूले आयोजना गर्ने र्‍याली तथा सभाहरूमा यी गीत मुसलमान समुदायविरुद्ध गाउने गरिएको छ । हिन्दुहरूका चाडपर्वमा समेत मुसलमानविरोधी गीत बजाएर नाच्ने/गाउने गरिन्छ । यसले गर्दा हिन्दु र मुसलमानबीच बेलाबखत झडप हुने गरेका छन् । त्यसमा धेरै क्षति मुसलमानकै हुन्छ ।

गत चैत २७ गते (राम नवमीका दिन) मध्यप्रदेशको खरगोन सहरमा मुसलमानविरोधी गीत लाउडस्पिकरमा घन्काउँदै उग्र हिन्दुहरूको एउटा टोली मुसलमान बस्ती हुँदै ‘शोभायात्रा’ मा निस्किएको थियो । हातमा तरबार र लठ्ठी बोकेर मुसलमानविरोधी गीतमा नाच्दै हिँडेका उग्र हिन्दुवादी र अपमानित महसुस गरेका टोलका मुसलमानले एकअर्कालाई ढुंगा हान्न थाले । पत्थरबाजी सुरु भएपछि माहोल असाध्यै तनावग्रस्त बन्यो ।

खरगोनको मस्जिद, मुसलमानका घर, पसल र सवारीसाधनमा आगो लगाइयो । प्रहरी र आन्दोलनकारी घाइते भए । एक व्यक्तिको मृत्युसमेत भयो । सहरमा कर्फ्यु जारी गरियो । रातारात दर्जनौं मुसलमान परिवार त्यस ठाउँबाट विस्थापित भए । ‘एकै दिनमा हाम्रो जिन्दगी तहसनहस भयो,’ मस्जिदका एक अधिकारी, हिदयतुल्लाह मन्सुरीले ‘लस एन्जलस टाइम्स’ सँग भनेका छन् ।

भारतमा बढ्दो इस्लामोफोबिया (मुस्लिमविरुद्ध पूर्वाग्रह) का पछाडि हिन्दु दक्षिणपन्थी कलाकारहरूले बनाउने घृणामिश्रित, हिंसा प्रोत्साहन गर्ने गीत (हेट सङ) र तिनका म्युजिक भिडियोको पनि ठूलो भूमिका छ । यस्ता गीतसंगीत निर्माण गर्ने कलाकारको पनि सञ्जाल ठूलै भइसकेको छ । चुनाव, अधिवेशन, सभा–समारोहजस्ता राजनीतिक कार्यक्रमका बेला होस् वा विभेदकारी कानुनहरू ल्याइँदा होस् वा प्रतिपक्ष तथा सर्वसाधारणले विरोध जनाएका बेला होस्, यी कलाकारहरू फटाफट भजन शैलीका सत्तासमर्थक गीत रिलिज गरिहाल्छन् ।

केही दिनअघि भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) की तत्कालीन प्रवक्ता नुपुर शर्मा र निष्कासित नेता नवीनकुमार जिन्दलले पैगम्बर मोहम्मदबारे विवादास्पद टिप्पणी गरेका थिए । तिनको भिडियो भाइरल बनेपछि मुस्लिम देशहरूले विरोध गरे । तिनमा कतार, इरान, कुवेत, इन्डोनेसिया, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, ओमन, बहराइन, अफगानिस्तान, पाकिस्तान गरी करिब १५ वटा देश सामेल थिए । अलकायदाले भारतमा आत्मघाती हमला गर्ने चेतावनीसमेत दियो ।

बाध्यतावश भाजपाले नुपुर र नवीनजस्ता उच्चपदस्थ नेतालाई पहिलो पटक पार्टीको सबै पदबाट हटायो । कतार, यूएई, साउदी अबरजस्ता देशले विरोध नगरेका भए भाजपाले नुपुर र नवीनविरुद्ध पक्कै कुनै कदम चाल्ने थिएन । यी देशसँग भारत तेललगायत सामग्री आयातमा निर्भर छ । तसर्थ सम्बन्ध जोगाउन भए पनि मोदीले पार्टी प्रवक्ता नुपुरलाई पदबाट हटाएको भारतीय राजनीतिक विश्लेषकरू बताउँछन् । यसअघि यस्ता घटनामा पार्टीले कुनै कदम चाल्ने वा वास्ता गर्ने गरेको थिएन । मुस्लिम देशहरूले पनि भारतको आन्तरिक मामिला ठानेर प्रतिक्रिया जनाउने गरेका थिएनन् । आपत्तिजनक टिप्पणी गरेर नुपुर र नवीन निष्कासित भइरहँदा गायक प्रेम कृष्णवंशीले ‘खेल तुम्हारे बढे निराले, हम्ने भी बढी खेलेँ हे, नुपुर नवीन नहीँ अकेले, संग महादेव के चेले हे...’ गीत तयार पारेर म्युजिक भिडियोसहित युट्युबमा राखे । त्यसको अघिल्लो दिन (५ जुन) मा उनले उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथको जन्मदिनमा ‘ह्याप्पी बड्डे टु यु, जियो हजारों साल आप महाराज...’ बोलको गीत रिलिज गरेका थिए । युट्युबमा रहेको यसको भिडियोमा ‘शुभकामना र आई लभ यु योगी बाबा’ जस्ता कमेन्ट आएका छन् ।

भारतको ‘क्विन्ट मिडिया’ ले सन् २०१९ मा बनाएको एक भिडियो रिपोर्टअनुसार, कृष्णवंशी महिनामा ५ देखि ७ वटा यस्ता गीतहरू सार्वजनिक गर्छन् । उनी पहिले भोजपुरी गीत गाउँथे । कम्प्युटर साइन्स इन्जिनियरसमेत रहेका उनी हिजोआज हिन्दु समुदाय र धार्मिक कार्यक्रममा हिन्दुवादी गीत गाउँछन् ।

अर्की उग्र हिन्दुवादी गायिका छिन् लक्ष्मी दुबे । पहिले–पहिले हिन्दु–मुस्लिम भ्रातृत्वसम्बन्धी गीत गाउने उनी सन् २०१४ मा नरेन्द्र मोदी प्रधानमन्त्री बनेपश्चात् मुस्लिमविरोधी गीत गाउन थालिन् । ‘म कुनै पार्टीसँग आबद्ध छैन, तर हिन्दुका लागि गरेको सबै कुराका लागि म मोदीलाई धन्यवाद दिन्छु,’ उनले अल जजिरासँग भनेकी छन्, ‘म मुसलमानविरुद्ध गीत गाउँदिनँ । भारतको नुन खाएर पाकिस्तानलाई समर्थन गर्नेका विरुद्ध गाउँछु ।’ दुबेको युट्युब च्यानलमा करिब ३ लाख फलोअर छन् । कुल १ सय २० वटा भिडियो अपलोड गरिएको छ । करिब ३ करोड भ्युज छ । उनी आफ्ना गीतले हिन्दु समुदायमा सचेतना फैलाउने बताउँछिन् । ‘हुडी र ट्राउजर लगाउने किशोरकिशोरीहरू अचेल गेरु वस्त्र लगाउँछन्,’ उनी भन्छिन्, ‘हिन्दुवादका लागि उनीहरू त्याग गर्न तयार छन् । म सबै हिन्दुलाई जम्मा गरेर ठूलो सैन्य दल निर्माण गर्न चाहन्छु ।’

उग्र राष्ट्रवादी र हिन्दुवादी गीत बनाएर चर्चित बनेका अन्य कलाकार हुन्, सन्दीप आचार्य, सञ्जय राना, सञ्जय फैजाबादी, पवन वर्मालगायत । उनीहरू हिन्दु राष्ट्रवादलाई प्रश्रय दिन्छन् । पाकिस्तान र चीनविरुद्ध गाउँछन् । विवादित भूमि कश्मीरसम्बन्धी आफ्नो गीतमा सञ्जय लय हाल्छन्, ‘कश्मीर हे जान हमारी नाकर नियत खोटी, पाकिस्तानमे आकर पिटुँ आजाएगी पटी... ।’

भारतमा २० करोडभन्दा धेरै मुस्लिम जनसंख्या छ । करिब साढे १ अर्ब जनसंख्यामध्ये १४ प्रतिशत मुस्लिम छन् । इन्डोनेसिया र पाकिस्तानपछि मुस्लिमको जनघनत्व धेरै भएको तेस्रो ठूलो देश हो भारत । तर, दुबेजस्ता कलाकार भारतलाई हिन्दु राज्य घोषणा गर्नुपर्ने बताउँछन् । उनीहरूका गीतले देशभर मुस्लिमविरोधी भावना फैलाउन प्रस्टै मद्दत गरिरहेका छन् । मन्सुरीले ‘लस एन्जलस टाइम्स’ सँग भनेका छन्, ‘यस्ता गीत रोक्न कसैले वास्ता गरेको छैन ।’

खरगोनमा मुस्लिमविरोधी गीत कसले बजाउन सुरु गर्‍यो, प्रहरीले अझै पत्ता लगाउन सकेको छैन । उग्र मुसलमानविरोधी शब्द समेटिएका हिन्दुवादी भक्ती गीतहरू सामाजिक सञ्जालभरि छरपस्टै छन् । मुस्लिमहरूको परिकार, लवाइ, अन्तरजातीय विवाह सबैप्रति गीतमार्फत आलोचना र घृणा व्यक्त गरिन्छ । यसबारे प्रहरी, न्यायालय, नेता, सांसद कोही बोलेका छैनन् । केही विज्ञले भने घृणा फैलाउने यस्ता रचनामाथि कानुनै बनाएर यथाशीघ्र लागू गर्नुपर्ने बेला आएको बताएका छन् ।

केही समयअघि काठमाडौं आएका भारतका वरिष्ठ पत्रकार रवीश कुमारले भारतको आईटी सेलबारे डरलाग्दो विवरण सुनाएका थिए । उनका अनुसार, त्यहाँ राजनीतिक दलका आ–आफ्ना आईटी फार्महरू छन् । केन्द्रीय सत्तामा रहेको भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) ले सबैभन्दा धेरै आईटी सेल खडा गरेको छ । र, लाखौंलाई रोजगारी दिएको छ । यिनै आईटी सेलले पार्टीको प्रचार, विपक्षीको आलोचना र मुस्लिमजस्ता सीमान्तकृत समुदायविरुद्ध घृणा फैलाउन ‘कलाकार’ उत्पादन गर्छन् ।

रवीशले भनेका थिए, ‘बजारमा प्रवेश गर्दा उनीहरू सुरुमा समाजलाई लोकतान्त्रिक बनाउन आएका हौं भन्छन् । त्यसपछि कन्टेन्ट क्रिएटर, मिम क्रिएटरको रूपमा मानिसहरूलाई रोजगारी र आकर्षक तलब दिन्छन् । कर्पोरेट कार्यालय ठानेर मानिसहरू र असल पत्रकारसमेत तिनकोमा जागिर खान जान्छन् । र, अन्त्यमा ट्रोल आर्मीमा परिणत हुन्छन् । भारतमा यस्तो भएको छ, नेपालमा नहोला भन्न सकिन्न ।’ जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयका प्रोफेसर ब्रह्म प्रकाशका अनुसार, घृणा भरिएका गीतले भारतको धार्मिक हिंसाको शैली परिवर्तन गरिदिएको छ । उनी भन्छन्, ‘अब मान्छे उचाल्न नेता चाहिँदैन । भक्तिभाव जगाउने गीत बनाए पुग्छ, गेरु वस्त्र लगाएर हिंसा भड्काउने कलाकार तैनाथ गरे पुग्छ ।’

भारतमा आईटी सेल यति शक्तिशाली भइसकेको छ, डिजिटल स्पेसमा एउटा गीत बन्द भए सेलले तुरुन्तै अर्को अपलोड गरिहाल्छ । एउटा प्लाटफर्ममा गीत हटाए अर्कोमा आउँछ । यस्ता कम्पनी स्थापित हुन समय नलाग्ने र एक पटक स्थापित भएपछि हटाउन मुस्किल पर्ने पत्रकार रवीश कुमारको भनाइ थियो । ‘यी रातारात खडा हुन्छन्,’ उनी भन्थे, ‘खडा हुनै नदिन तपाईंहरू बेलैमा सतर्क हुनुहोस् ।’

भारतमा जे हुन्छ, ढिलो–चाँडो हामीकहाँ पनि त्यो दोहोरिने गरेको छ । छिमेकमा उपद्रो हुँदा त्यसको प्रभाव हामीलाई पर्ने गरेकै छ । राम्रो के छ भने हामीकहाँ अहिलेसम्म संगठित रूपमा आईटी सेलहरू खडा भइसकेका छैनन् । रवीशका अनुसार, बजारै सानो देखेर पनि तिनले आँखा नलगाएका हुन सक्छन् । तर, ‘स्कोप’ देखेमा तिनले जातीय, धार्मिक, साम्प्रदायिक विभाजन ल्याउन कति पनि समय लगाउँदैनन् । समाज बिथोल्न तिनले गीत–संगीत, फिल्म, मिम, भाषण, कविता, उपन्यास हरेक विधाको उपयोग गर्छन् । त्यो सबै हुन नदिन हामीले भारतबाट पाठ सिक्नुपर्छ । होइन भने हामीकहाँ पनि गीत–संगीतका उग्रवादी नयाँ विधाहरू थपिनेछन् । र, त्यसअन्तर्गतका रचना समाज र समुदायका लागि असाध्यै कर्कश साबित हुनेछन् ।

(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)

प्रकाशित : असार ४, २०७९ ०९:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सीमाहरू भत्काउँदै ‘रेत समाधि’ 

गीतांजलि श्रीको उपन्यास ‘रेत समाधि’ ले बुकर पुरस्कार पाउनु हिन्दीलगायत अन्य दक्षिण एसियाली भाषाका साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारको ढोका खुल्नु हो । यो नेपाली साहित्यको अन्तर्राष्ट्रियकरणका लागि समेत दबाब र सम्भावना दुवै हो ।
भारत–पाकिस्तान सम्बन्धसँगै उपन्यासले बढ्दो सहरीकरण र रसायनको प्रयोगले पर्यावरणमा पारेको असरलाई पनि बहसमा ल्याएको छ । 
उपेन्द्रराज पाण्डेय

हिन्दीलाई राष्ट्रभाषा बनाइनुपर्छ भन्ने विषय पछिल्लो समय भारतमा राजनीतिक बहसको केन्द्रमै छ । नरेन्द्र मोदी नेतृत्वको भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) सरकारले हिन्दी भाषाको प्रवर्द्धन गर्ने भन्दै यस बहसलाई अघि सारेको छ । भारतमा करिब ४४ प्रतिशत मानिस हिन्दीलाई मातृभाषाका रूपमा प्रयोग गर्छन् भने १२० भन्दा बढी प्रमुख भाषा प्रचलनमा छन् ।

हिन्दीलाई राष्ट्रभाषा बनाउँदा संघीय संरचना र भाषिक विविधता नै लोप हुन्छ भन्ने एकथरीको मत छ । तर, हिन्दीलाई राजनीतिक एजेन्डाका रूपमा प्रयोग गर्ने भाजपा नेतृत्व भने मूल रूपमा हिन्दीमा लेखिएको उपन्यासले अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार पाउँदा समेत चुप बस्यो । प्रसंग हो, यस वर्ष (२०२२) को अन्तर्राष्ट्रिय बुकर पुरस्कारको । यस पुरस्कार पाउने पहिलो हिन्दी लेखक हुन्– गीतांजलि श्री र उपन्यास हो– ‘रेत समाधि’ । उक्त उपन्यासलाई डेजी रकवेलले ‘टुम अफ स्यान्ड’ शीर्षकमा अंग्रेजीमा अनुवाद गरेकी हुन् । सुखद पक्ष के भने ५० हजार पाउन्ड राशिको यो पुरस्कार लेखक र अनुवादक दुवैलाई आधा–आधा बाँडिन्छ ।

‘रेत समाधि’ पुरस्कृत भएपछि भारतीय केन्द्रीय सहरी विकासमन्त्री हरदीपसिंह पुरीले बधाईमार्फत औपचारिकता प्रकट गरे । तर, प्रधानमन्त्री मोदीलगायत शीर्ष नेता मौन बसे । त्यसो त भारतीय प्रधानमन्त्रीले लेखकलाई बधाई दिनैपर्छ भन्ने होइन । तर, आफूलाई मन पर्ने र आफ्ना एजेन्डाको प्रचार गर्ने फिल्मलाई राज्य–राज्यमा कर छुट दिनेहरू गीतांजलिले बुकर पाउँदा मौन रहनुलाई जायज मान्न सकिँदैन । ‘रेत समाधि’ ले बुकर पाएसँगै लेखक भने हिन्दी साहित्यको लोकप्रियता बढ्नुका साथै यसप्रति विश्वका पाठकको रुचि पैदा हुने बताउँछिन् । हिन्दीलाई केन्द्रमा ल्याउन गम्भीरतापूर्वक सतत एवं संगठित प्रयासको आवश्यकता रहेको उनको बुझाइ छ । साथै यस प्रकारको साहित्यको स्तरीय अनुवादको पनि खाँचो रहेको उनको राय छ । भन्छिन्, ‘यो केवल हिन्दीमा मात्रै होइन, सबै दक्षिण एसियाली भाषामा पनि लागू हुन्छ ।’ भारतमा हिन्दीमाथि अंग्रेजी हावी भइरहेको भन्ने सवालमा उनी भने भाषाहरूमा एकअर्कालाई समृद्ध बनाउने क्षमता हुने विचार व्यक्त गर्छिन् । ‘मलाई लाग्छ हिन्दी वा अंग्रेजीमध्ये एक चयन गर्ने भन्ने प्रश्न हुनु हुँदैन । द्विभाषी, त्रिभाषी वा बहुभाषी हुनुमा के समस्या छ ?,’ उनको प्रश्न छ ।

‘रेत समाधि’ ले बुकर पाएसँगै फेरि एकपटक भाषा–बहस छेडिएको छ । पूर्वऔपनिवेशिक राष्ट्रका केही लेखक आफ्नै मूल भाषामा साहित्य लेखिनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन् । यस मान्यताका प्रखर अभियन्ता हुन्– केन्याका प्रख्यात लेखक न्गुगी वा थियोंगो । अंग्रेजीमै लेखेर विश्वप्रसिद्ध भइसकेपछि उनी मातृभाषामा फर्किएका थिए । ‘डिकोलोनाइजिङ द माइन्ड : द पोलिटिक्स अफ ल्याङ्ग्वेज इन अफ्रिकन लिटरेचर’ निबन्धपछि उनी गिकुयु भाषामा फर्किएका थिए । अफ्रिकाको साहित्य युरोपेली वा अमेरिकी ‘स्टान्डर्ड इंग्लिस’ भाषामा लेखिन सकिँदैन भन्ने उनको मत हो । कुनै भाषिक समुदायको पहिचान सोही भाषाले मात्रै स्थापित हुन्छ भन्ने मान्यता उनको हो । पछिल्लो समय भारतमा मात्रै होइन, उत्तरऔपनिवेशिक लेखनको बहसमा भाषा चयन केन्द्रीय विषय बनेको छ ।

सन् २०२२ को अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार विजेता पुस्तक ‘रेत समाधि’ को अनुवादक डेजी रकवेल र लेखक गीताजंलि श्री । तस्बिर : बुकर इन्टरनेसनल

‘रेत समाधि’ को पहिलो वाक्य छ, ‘एक कहानी अपने आप को कहेगी ।’ काव्यिक र सुन्दर शिल्प–शैलीले भरिपूर्ण उपन्यासको कथावाचक कथा आफैं हो । ‘महिला र सीमा साथ भए आफ से आफ कथा बन्छ । महिलामाथि मात्रै पनि,’ सुरुमै उपन्यासले आफ्नो विषयवस्तु बताउँछ । उपन्यास विशेषगरी दुई महिला पात्रको वरिपरि घुम्छ । अन्य महिला र केही पुरुष पात्र पनि आउने र जाने गरिरहन्छन् । उपन्यासमा कथा नहुने कुरै भएन, तर कथामा भन्दा कथनमा पाठक रमाउँछन् ।

तीन दशकयता लेखनमा सक्रिय गीतांजलिको पहिलो उपन्यास ‘माई’ हो । सन् १९९० यता उनका ‘फिर हमारा सहर उस बरस’, ‘तिरोहित’, ‘खाली जगह’ लगायत किताब प्रकाशित छन् । पितृसत्तासँग जुधिरहेका महिला, साम्प्रदायिक दंगाबाट ग्रस्त समाज, बढ्दो हिंसा उनका किताबका केन्द्रीय विषयवस्तु बन्ने गरेका छन् । चर्चित लेखक कृष्णा सोबतीको लेखनबाट आफू प्रेरित भएको मान्छिन् गीतांजलि । उनै सोबती ‘रेत समाधि’ आख्यानमा एक नयाँ विन्यास रहेको उल्लेख गर्दै भन्छिन्, ‘मानवीय समाधिको प्रेरणाबाट यो विश्वलाई उनले आफ्नै ढंगले दोहोर्‍याएकी छन्, जुन कुरा सजगतापूर्ण हिसाबले पाठकसामु आउँछ ।’

उपन्यासलाई ‘पीठ’, ‘धूप’ र ‘हद–सरहद’ गरी तीन खण्डमा बाँडिएको छ । पहिलो खण्डमा ८० वर्षकी हजुरआमा (माँ), उनका छोरा, बुहारी, छोरी र नातिहरूबीचको ‘पारिवारिक कलह’ प्रस्तुत छ, तर ‘मनोरञ्जनात्मक शैलीमा । एकातिर ओछ्यानबाटै उठ्दै नउठ्ने जिद्दी कस्छिन् ‘माँ’, अर्कोतिर उनको स्याहारसुसारमा सबैभन्दा बढी आफू लागेको परिवारको सदस्यका आ–आफ्ना दाबी छ, सासू–बुहारीको नोकझोंक । विदेशी साथीहरूसँग छोरीको हिमचिम आदि विषय पहिलो खण्डमा समेटिएको छ ।

चंगा, शून्य, दशमलव, चिया आदि पूर्वबाटै सुरु भए पनि त्यसको केन्द्र पश्चिम बनेको उपन्यासमा उल्लेख छ । ‘विदेशीसामु आफ्नो मुलुक, आफ्नो संस्कृति, सबै हारेको छ,... किनकि दुनियाँ उनीहरूको भइसकेको छ । उनीहरू नै बनाइरहेका छन्, उनीहरू नै बिगारिरहेका छन् । किनकि केन्द्र उनीहरू हुन् र केन्द्रबाट मूलकथा तय हुन्छ, बाँकी बाँकी हो ।’ लामो समयसम्म दक्षिण एसियामा खुम्चिएको हिन्दी भाषाले लेखक गीतांजलिमार्फत विश्वको ध्यान तान्नुमा पनि उही पश्चिमी केन्द्र (अंग्रेजी रूपान्तरण र पुरस्कार प्रदानमार्फत) कै भूमिका रह्यो ।

उपन्यासको दोस्रो खण्ड सुरु हुन्छ छोरीको घरबाट । माँ छोराको घरबाट अविवाहित छोरीको घर जान्छिन् । छोरी अविवाहित छिन् आफ्नै इच्छाले, जीवनशैली स्वच्छन्द ! यसैबीच माँ एकाएक गायब हुन्छिन् । पछि बिरामी–बिरामी र झन्झन् सुक्दै गएकी अवस्थामा भेटिन्छिन् । यसबीच रोजी तेस्रोलिंगी (महिलाको भेषमा) देखिन्छिन् । पछि उनै रजा टेलरमास्टर (पुरुष भेषमा) का रूपमा देखिन्छन् । रोजी र माँबीच ‘अपरिभाषित’ तर घनिष्ठ सम्बन्ध थियो । रोजीको आगमनले नै ‘माँ’ को जीवनमा उत्साह र उमंग थपिएको थियो । माँ छोरीजस्तै, छोरी माँजस्तै बन्दै गइरहेका थिए । रोजीको संवादले लैंगिक अल्पसंख्यक समुदायप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण पनि उजागर गर्छ । अहिले पनि विश्वका विभिन्न मुलुकमा उनीहरू पहिचानको संघर्षमा छन् । यसैबीच अकस्मात् रोजीको मृत्यु हुन्छ । रोजीको अभावले माँ दुःखी बन्छिन् र चिन्तामा डुब्छिन् । उपन्यासमा रोजीले बोलेको यो संवाद मार्मिक छ, ‘हमारी गिनती न मुस्लमिन किरस्तान में न हिन्दु में न आदमी औंरत में, हमारा नाम नहीं लेना, हमे पहचानना नहीं ।’ आफूहरू हुनु र नहुनुको अर्थ समाजलाई नरहेको भन्दै उनी गुनासो गर्छिन्, ‘...हम कितने निकृष्ट अदृश्य परिशिष्ट । न मेरे लिए फिल्म, न साहित्य, न कला न कपडे । जो आप उतार दें, उस उतरन में हम उतर लें । अपनी कहीं गिनती नहीं ।’

उपन्यासको अन्तिम खण्ड सुरु हुन्छ भारत—पाकिस्तान सीमाबाट । उपन्यासले धेरै सीमा नाघेको छ । उपन्यास र कथानकका परम्परागत सीमाहरू तोडिएका छन् । व्यञ्जना र लक्षणाको माध्यमबाट एउटा खुला संसारमा पाठकलाई प्रवेश गराउन सफल भएकी छन् उपन्यासकार । रोजीको मृत्युपछि माँ पाकिस्तान जान जिद्दी कस्छिन् । छोरीसँगै उनी बाघा बोर्डरमा भारत–पाकिस्तानका सेनाको परेड नजारा गर्दै पाकिस्तान प्रवेश गर्छिन् । आमा–छोरीको पाकिस्तान प्रवेशसँगै उपन्यासकार पाठकलाई सन् १९४७ को विभाजनमा पुर्‍याउँछिन् । विभाजनका बेला भएका हत्या–हिंसाका घटनासँगै आमा–छोरीको यात्रा जारी रहन्छ । वास्तवमा माँ विभाजनपछि भारततिर आएकी हुन्छिन् । लाहोर हुँदै पाकिस्तानको खैबर पख्तुनुख्वासम्म पुग्छन् आमा–छोरी । भिसा नभएकैले खैबरमा उनीहरू समातिन्छन् । खैबरमा ‘एक पटक छिरेपछि हावा पनि निस्कन सक्दैन’ भनिन्छ । कैदमै रहेका बेला माँले पाकिस्तानी प्रहरीसँग भारत–पाकिस्तान विभाजन तथा सीमाबारे गहकिलो विचार राख्छिन् । ‘न बडे न छोटे ये कहते हैं कि बँटवारे हमने मिल के किय हैं औंर बँटवारे नहीं होने चाहिए,’ उनी भन्छिन् । कसैले पाकिस्तानी सुरक्षाकर्मीको कान फुकिदिएको थियो सायद, माँलाई गोली हानी मारिन्छ । भिसा नभएका कारण आफैं जन्मे–हुर्किएको ठाउँमा उनी मारिन्छिन् ।

भारत–पाकिस्तान विभाजनका क्रममा भएको हिंसामा झन्डै दस लाख नागरिकको मृत्यु भएको थियो भने डेढ करोडभन्दा बढी बेघर । सआदत हसन मन्टोका ‘टोबा टेक सिंह’, ‘ठण्डा घोस्त’, ‘काली सलवार’ र ‘खोल दो’ जस्ता कथा पनि विभाजनका बहुआयामिक पीडा र दर्दनाक हिंसात्मक घटनाका साक्षी हुन् । धर्मका आधारमा देशको विभाजन हुने भएपछि पाकिस्तानमा भएका हिन्दु भारत र भारतमा भएका मुसलमान उता जान बाध्य पारिए । सदियौंदेखिको थातथलो छाडेर लाखौं बेघर भए । कराँची पाकिस्तानको पहिलो राजधानी थियो, जहाँ ४७.६० प्रतिशत हिन्दु थिए । स्वतन्त्र भारतको राजधानी दिल्लीमा समेत एकतिहाइ जनसंख्या मुस्लिम समुदायको थियो । केही वर्षमा कराँचीबाट सबै हिन्दुहरू भागेर भारत आए भने दिल्लीबाट करिब २ लाख मुस्लिम लखेटिए । विभाजनको तीतो सत्यलाई स्विकारेर अघि बढ्न नसकेकै कारण भारत र पाकिस्तानबीच सन् १९४७ पछि तीन पटक युद्ध भइसकेको छ । अहिले पनि दुई देशबीच सीमामा तनाव छ नै । दुवैतर्फ सीमा विवादलाई चुनावी मुद्दा बनाइन्छ राहत इन्दौरीकै शायराना अन्दाजमा, ‘सरहदों पर बहुत तनाव है क्या, कुछ पता तो करो चुनाव है क्या ।’

सीमाका नाममा मानवीयता हराउँदै गएको छ । ‘रेत समाधि’ कै माँ भन्छिन्, ‘सरहद निकालने के लिए नहीं होती, दोनो तरफको और उजालनेकी लिए होती हैं ।’ असल छिमेकीका रूपमा दुई देश रहन सकून् भन्ने उपन्यासको निहितार्थ छ । भारत–पाकिस्तान सम्बन्धसँगै उपन्यासले बढ्दो सहरीकरण र रसायनको प्रयोगले पर्यावरणमा पारेको असरलाई पनि बहसमा ल्याएको छ । लैंगिक मुद्दालगायत थुप्रै विषयलाई सुन्दर ढंगले पस्किएको छ ।

नाइजेरियाली लेखक चिनुवा अचेबे ‘भाषाको सर्वव्यापकता’ मा जोड गर्थे । उनी भन्थे, ‘मलाई लाग्छ, मेरा अफ्रिकन अनुभव अंग्रेजी भाषामै भन्न सक्छु ।’ औपनिवेशिक कालदेखि नै पश्चिमाहरूले आफ्ना कथा सुनाउँदै आएका हुन् आफ्नै भाषामा । अब सुनाउने पालो पूर्वेलीहरूको हुन सक्छ । त्यसैले आफ्ना कथा सुनाउने बेला हो यो, माध्यम भाषा जुनसुकै होस् । विश्वमञ्चमा पुग्नका लागि जति धेरै भाषामा हुन सक्छ अनुवाद हुनैपर्छ । मूल रूपमा जुन भाषामा लेखिए पनि स्तरीय अनुवाद हुन सके साहित्यको विश्वमञ्चमा पुग्न सकिन्छ । ‘रेत समाधि’ ले हिन्दीलगायत अन्य दक्षिण एसियाली भाषामा लेखिएका साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारको ढोका खोलिदिएको छ । यसर्थ बुकर पुरस्कार हाम्रो सीमाछेवै आइपुग्नु नेपाली साहित्यको अन्तर्राष्ट्रियकरणका लागि समेत दबाब र सम्भावना दुवै हुन सक्छ ।

प्रकाशित : असार ४, २०७९ ०९:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×