मान्छेलाई जंगल पठाउने कविता- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मान्छेलाई जंगल पठाउने कविता

पृथ्वीको दुस्मन को हो ? जवाफ ‘तङसिङ’ मा छ । कवि राजा पुनियानीले खोजी निकालेको भाषामा लालित्य त छँदै छ, प्राकृतिक–सांस्कृतिक भाष्य पनि छ ।
मनोज बोगटी

हुन त यो क्लिसे भइसक्यो, तरै पनि विश्वमा अझै बहस हुन्छ– विचारधाराले साहित्य जन्माउँछ कि साहित्यले विचारधारा ? यो बहस यसकारण हुन्छ किनभने लेखनको टाउकोमा दुवैथरीको अनुहार छ ।

चल्तीका विचारधारामा साहित्य लेख्ने हो कि साहित्य लेखेर विचारधारा जन्माउने हो ? यो बहसको अन्त्य छैन । कवि राजा पुनियानीको इको कवितासंग्रह ‘तङसिङ’ बजारमा आएसँगै यो बहस पनि सतहमा छ । विश्वभरि अहिले इको एक्टिभिस्टहरू एउटै बहसमा छन्– क्लाइमेट चेन्ज कि क्लाइमेट क्राइसिस ? पृथ्वीमा घाउचोट पार्ने कि त्यो घाउचोटबाट निस्किरहेको रगत बुच्याउने ?

स्पष्ट छ, राजाले पनि चल्तीको डिस्कोर्स कवितामा हुलेका छन् । साहित्यमा पर्यावरणलाई गम्भीर लिने लेखकहरू छन्/छैनन् मलाई थाहा छैन, तर यो साहित्यमा अछुत विषय त हो नै । राजा पुनियानीको तङसिङले विज्ञानको अनुशासनमा पर्ने ‘पर्यावरण’ साहित्यको अनुशासन पनि हो भनेर दाबी गरेको छ । केही वर्षअघि फुच्ची ग्रेटा थनवर्गले विश्व थर्काइन् । विश्वभरका नेताहरूलाई ताकेर भनिन्, ‘इको सिस्टम कोल्याप्स हुँदै छ । विश्व ठूलो नरसंहारको नजिक छ । तिमीहरू पैसा र आन्तरिक आर्थिक वृद्धिको कथा मात्र सुनाइरहेका छौ । किन पृथ्वीको सुर्ता छैन तिमीहरूलाई ?’ केही वर्षपछि राजा पुनियानी सुनाइरहेछन्– पृथ्वीलाई प्लास्टिकको झोलामा हालेर कता जाँदै छौ तिमी ? थनवर्ग र पुनियानीको सुर्ताको कथ्य एकै हुन्, कथानक फरक हो । जलवायु परिवर्तन, प्रकृति दोहन वैज्ञानिक र एक्टिभिस्ट वृत्तमा चलिरहेको वैश्विक ‘हट टपिक’ हो । कवि राजा पुनियानीले त्यसलाई कवितामार्फत बहसमा ल्याउने दुस्साहस गरेका छन् । तङसिङ आजको समयको प्रमुख संकटमाथि बहस गरिरहेको महत्त्वपूर्ण काव्य–किताब हो ।

...

हाम्रोतिर खुबै चलेको र मानेको इन्द्रबहादुर राईको रहस्यवाद, आध्यात्म र आधुनिक भौतिकीबीचको सम्बन्ध खोज्नमा गरिएको यत्न जुन छ ‘लीला लेखन’, त्यो चिनियाँ ‘ताओवाद’ को नेपालीकरण मात्र हो भनेर थाहा पाउन फ्रिट्जफ काप्राको ‘द ताओ अफ फिजिक्स’ लगायत केही पुस्तक पढे भइहाल्यो । यद्यपि काप्रा र इबराका समय आ–आफ्नै सांस्कृतिक, राजनीतिक, भौतिक, वैचारिक द्वन्द्वले बनेको छ । त्यसकारण ‘कथ्य’ एकै भए पनि ‘कथानक’ अलग छ । ग्रेटा थनवर्ग र राजा पुनियानीको समय के एकै सांस्कृतिक, आर्थिक, वैचारिक, राजनीतिक द्वन्द्वले बनेको छैन त ?

विश्वमा चलिरहेको इको डिस्कोर्स नेपाली कवितामा किन नआउने त ? अर्थात् राजा पुनियानीको यत्न नयाँ छैन । नयाँ छ भने नेपाली कवितामा ‘इको’ कसरी ल्याउने, त्यसको यत्न मात्र छ । अचेल बजारमा थरीथरीका विचारहरू सर्वत्र उपलब्ध छन् । तपाईं तीमध्ये एउटा उठाउनुस् र लाग्नुस् ‘प्रोजेक्ट’ मा । किनभने साहित्य अब ‘प्रोजेक्टवर्क’ बनिसक्यो । तङसिङ क्लाइमेट क्राइसिसमाथि गरिएको पोयटिक डिस्कोर्स हो । त्यो डिस्कोर्सको प्रोजेक्ट हो ।

आखिर कविता स्वतःस्फूर्त लेखिने विषय हो कि वैचारिक मन्थनपछि काव्यिक भाषा खिपेर गरिने उत्पादन हो ? यो बहस पनि नयाँ भने छैन । तङसिङको विमोचन कार्यक्रममा जाँदै गर्दा बाटोमा पर्‍यो टिस्टा । छालहरू फाल्दै बग्ने टिस्टा जमेको पोखरी बनेको थियो । पोखरीमा जस्तो त्यहाँ केही तरंगहरू थिए । उत्तारचढाव छैन भने जीवन त जीवन बन्दैन, नदीको त गहनै छालहरूको उत्तरचढाव हो । मानिस अँध्यारामा छन्, त्यसैले बिजुली चाहियो । मानिसलाई उज्यालो पार्न टिस्टाले आफूलाई बलि चढाउनुपर्ने हो त ? जमेको टिस्टा र टिस्टाको पानी छेकेर बसेको ड्याम हेर्दै गर्दा हरकोहीले सोच्लान्– अब नदीहरूको छालमा बजार पस्यो । जहाँ बजार पस्यो, त्यसले प्रकृति डस्यो ।

संवेदनशील कवि राजा पुनियानीलाई बजार, मानिस, नदी र बिजुलीबीचको सम्बन्ध थाहा नहोला त ? पर्यावरण संकटलाई अभियान पारेर एक कवि सडक ओर्लेलान्/नओर्लेलान्, तर कवि राजा कवितामा ओर्लनु स्वाभाविक हो ।

...

कन्नड कवि अरिफ राजाको एउटा कविता छ– चे ग्वेभारा । हस्तमैथुन गर्न ऊसित आधुनिक कुनै टुल्स छैन, उसित आफ्ना हात छन् । तर, अन्डरवेयर लगाएको छ–चे ग्वेभारा–मार्का । चेलाई तल्तिर सुल्काएर ऊ हस्तमैथुन गरिरहेछ । अर्थात् बजारले चे–विचारलाई स्खलित गरिरहेछ ।

बजारले चे ग्वेभारासमेतलाई ‘अन्डरवेयर’ बनाइसकेको समयमा तपाईंका लागि बजारले विचार ‘इम्पोर्ट’ र ‘इम्पोज’ गर्नु नौलो विषय रहेन । तपाईंलाई त्यसमध्ये आफूलाई मन परेको विचारको ‘कन्ज्युमर’ बन्ने छुट छ । भारतमा पनि अचेल यस्ता ‘फेसनेबल एक्टिभिज्म’ पर्याप्त छ, जसलाई आलोचकहरू ‘फेसनेबल यथार्थवादी’ हरूको झुन्ड भन्छन् । कवि राजा पुनियानी त्यही फेसनेबल यथार्थवादी लहरका सदस्य हुन् ? तङसिङ नपढी कसरी थाहा पाउने ? राजाको तङसिङ ‘डेब्यु’ ले बहस बजार खोज्ला । तङसिङ अहिले बजारमै छ ।

...

मैले झारखण्डका कवि जेसिन्ता केरकेट्टालाई सोधें, ‘कविता वैश्विक दृष्टिकोणको ‘ड्रोनिक जुम इन’ तिर छ, तिमी आदिवासी चेतदेखि बाहिर किन निस्किँदैनौ ?’ पहिले त कवि हाँसिन् । त्यसपछि भनिन्, ‘किनभने म आदिवासी हुँ । त्यही वैश्विक पर्दामा म कहाँ छु ? त्यो म आफैंले खोज्ने हो । आदिवासी चेत मेरो यथार्थ हो, स्वैरकल्पना होइन ।’

उत्तरले मलाई धेरै ठुन्का पार्‍यो । जेसिन्ताको जवाफले मै हुँ भन्ने कविहरूलाई आफ्नो ‘औकात’ त देखाउँछ नै, कवि कर्मको लोकेसन पनि देखाउँछ । भ्रममा नपरे हुन्छ ग्लोबल भन्ने थोक हुँदैन । हरेक लोकल नै ग्लोबल हो । हरेक थोपा नै समुद्र हो होइन, त्यसबारे तपाईं आफैं चिन्तन गर्नुहोला । सोइपरी मैले कवि राजा पुनियानीलाई पनि सोधें, ‘हामी त यस्सै पनि प्रकृतिको पूजा गर्ने समुदाय हौं, तिमीलाई पृथ्वी मर्छ भन्ने सुर्ता किन लागेको ?’ राजा भन्छन्, ‘किनभने म मानिस हुँ ।’

यसको मतलब साफ छ– राजा पुनियानीको कवितासंग्रह तङसिङ ‘इको क्राइसिस’ माथि बहस गर्ने काव्यिक औजार हो । हरेक युद्धले ‘क्राइसिस’ जन्माउँछ । कि त क्राइसिसले युद्ध जन्माउँछ । जे नै भए पनि युद्ध संहारक हुन्छ । हरेक संहारले विचारका प्रकृति फेर्छ । तङसिङचाहिँ पर्यावरण र मानिसबीच चलेको युद्ध हो । यो युद्धले, जुन संहार मच्याइरहेको छ, त्यसैको ‘कन्टेक्स्ट’ माथिको ‘टेस्क्ट’ हो–तङसिङ । आदिवासी र जंगल भनेको पानी र माछाजस्तो हो, राजाको काइदा हो– लिम्बू जनजातीय मुन्धुमी लय कवितामा राख्नु । तङसिङ नामैले पाठकलाई आग्रह गरेको छ, प्रकृतिको नजिक जाऊ, सम्बन्धको नजिक जाऊ, गएर हेर, प्रकृति र सम्बन्धबीचको सम्बन्धविच्छेद ।

ग्रहहरू करोडौं छन् असंख्य सौर्यमण्डलमा । करोडौं ग्रहमध्ये एउटै पृथ्वीमा मात्र प्रकृति छ, त्यसैको दोहनमा छन् मानिस । कवि राजाले ‘किनभने म मानिस हुँ’ भनेर दिएको जवाफमा त्यही प्रकृतिमाथिको मानिसको ‘उत्तरदायित्व’ छ । तङसिङको एक्टिभिज्म भनेकै मानिसमा त्यही उत्तरदायित्वको खोज हो । पृथ्वीको दुस्मन को हो ? त्यही खोज्न तङसिङ पढ्ने हो । पाठकको सहज आस्वादनको निम्ति राजाले खोजी निकालेको भाषामा लालित्य त छँदै छ, प्राकृतिक–सांस्कृतिक भाष्य पनि छ । यति हुँदाहुँदै लछेप्रै चटकहरू पनि छन् ।

कविता पढ्दा लाग्छ, कविले बरु निबन्ध लेखे हुन्थ्यो । किनभने राजाले क्लाइमेट क्राइसिसमाथि किताबमा, अखबारमा, गुगलमा पढेको, भेटेको जति सूचना, जानकारी, बहसको किस्सा, डेटा, पर्याभियन्ताहरूको ‘वर्क’ जम्मैको सन्दर्भसंग्रह बनाएका छन्– तङसिङलाई । त्यसले ‘इको पोयट्री’ लाई नै विषय पारेर लेखेको ‘पहिलो’ किताब हो भनेर चिनाउने यत्न राजाको कवितीय ‘माइन्डसेट’ हो कि भन्ने सन्देह गराउँछ । कविता लेख्न जान्नेलाई नै कवि भनिने हो । यसको अर्थ सीधा छ, कविता लेख्न ‘कवितीय चेत’ त हुनै पर्‍यो । तर, त्यो ‘कवितीय चेत’ को ‘सेन्सर’ स्वतःस्फूर्त चल्छ कि कनेपछि ? तङसिङ पढ्दै गर्दा यो प्रश्न स्वतःस्फूर्त उत्पन्न हुन्छ ।

आख्यान–कविताका नाममा धेरै कविले प्रयोग गरेकै छन्, राजाले त्यसको सिको तङसिङमा पनि गरेका छन् । केही उरन्ठ्उेला प्रयोगसँगै अन्टसन्ट किस्सा, बीचबीचमा कविता राखेर बाहिर बाँधिएका भूमिका, देखाइका पण्डित्याइँलाई सहन सक्नेहरूका लागि तङसिङ नरिवल पनि हो, जट्टा र खबटा उप्केपछि खास फलमा पुर्‍याउँछ । लामालामा कविताले बीचबीचमा आस्वादनमा ‘इरर’ गरे पनि छोटाछोटा कविताले आस्वादनको चरमोत्कर्षमा पुर्‍याउँछ । प्रकृति दोहनका सन्दर्भमा समय चेत, विषय चेत र प्रकृति चेतसहित मानिसका संवेदनामाथि प्रहार गर्न चाहिने कविताको भाषामा कवि बोलेकै छन् । तर, पछिल्तिरका पानाहरूमा जुन ‘इको विमर्श’ मा ६ जना लेखकको भूमिका र ११ जना लेखकको शुभकामना सन्देश पढ्दा लाग्छ, राजा आफ्ना बचाउका लागि सेना खडा गरिरहेका छन् । तङसिङको इको कवितामा कति ‘इको’ छ, त्यो कविताले नै भन्ने हो, विमर्शले होइन ।

प्रकाशित : जेष्ठ २८, २०७९ ०९:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मनबहादुर मुखियालाई भानुपाला नाट्य रत्न पुरस्कार

मनोज बोगटी

दार्जिलिङ — मञ्च थियो कालेबुङ रामकृष्ण रङ्गमञ्च । नाम रामकृष्ण रङ्गमञ्च भए पनि पहिलोपल्ट असली मानेमा रङ्गमञ्च बनेको थियो । मञ्चको बीचमा उभिएका थिए-मनबहादुर मुखिया । दर्शकदीर्घामा ललित गोले, चुन्निलाल घिमिरे, देवराज शेर्पा, मोहन-पुकार, मेनुका प्रधान, कमला लेप्चा, जीवन गुरुङ, पी. अर्जुनलगायतका दार्जिलिङका जानेमाने नाट्यकर्मीहरू थिए । 

कालेबुङका विधायक रुदेन लेप्चाले उनलाई सल ओडाए, हातमा मायाको चिनो थमाए । उनलाई सम्मान प्रदान गर्दै गर्दा कार्यक्रमका उद्घोषक सुरजमणि प्रधानले भने‚ ‘नाट्य क्षेत्रका मिथ बनिसकेका मनबहादुर मुखियालाई पहिलो भानुपाला नाट्य रत्न पुरस्कार प्रदान गर्न पाउनु दार्जिलिङको अहोभाग्य हो ।’

भानुपाला नाट्य वेलफेयर एसोसिएसनले कालेबुङमा ‘नाटकवाला’ नामक दुईदिने नाट्य उत्सव गरेको थियो । त्यस्तै मेसोमा एसोसिएसनले मुखियालाई पहिलो भानुपाला नाट्य रत्न पुरस्कार दिइरहेको थियो ।

‘अनि देउराली रुन्छ मञ्चन गरेको अर्धशताब्दी पुग्यो । जुन माटोमा म नाटकवाला बनेको थिएँ, त्यही माटोमा उभिएर यो सम्मान ग्रहण गरिरहेको छु,’ मुखियाले भने, ‘यो मलाई दिएको पुरस्कार होइन; यो हामी सबै नाटकवालाहरूलाई दिएको सम्मान हो ।’

आफू काठमाडौं बसे पनि उनको मन दार्जिलिङकै चियाबगान, पहाड, कन्दरातिर डुलिबस्ने उनले बताए । ‘काठमाडौंले त नाटकलाई दर्शकको पहिलो छनोट बनाइसकेको छ,’ उनले सुनाए, ‘अब दार्जिलिङले पनि पुरानो गरिमा फर्काउन उस्तै मेहनत गर्नैपर्छ ।’

उत्सवमा सिलगढीका कलाकारहरूले राजु शासङ्करको लेखन/निर्देशन रहेको ‘समय अनि बाध्यता’, पार्थो चौधुरीको लेखन/निर्देशन रहेको ‘आखरी इनाम’, रणजीत सिंहको लेखन/निर्देशन रहेको ‘ममता’, अरुण प्रकाश राईको लेखन/निर्देशन रहेको ‘कुर्सी राजाको खेल’‚ अमजद प्रवेज र घिमिरे युवराजको लेखन/निर्देशन रहेको ‘हिउँको पृथ्वी यात्रा’ नाटक मञ्चन गरिएको थियो ।

त्यस्तै मेसोमा सिक्किम, कालेबुङ र काठमाडौंका नाट्यकर्मी मनबहादुर मुखिया, घिमिरे युवराज, चुन्निलाल घिमिरे, ललित गोले अनि अरुण प्रकाश राई ‘खै नाटक’ शीर्षकको बहसमा समेत सहभागी बनेका थिए ।


प्रकाशित : जेष्ठ १५, २०७९ १४:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×