स्वअस्तित्व, स्वपहिचान, स्वनिर्णय- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

स्वअस्तित्व, स्वपहिचान, स्वनिर्णय

ज्ञानु अधिकारी

लेखक प्रभा बरालको उपन्यास ‘फिलिङ्गो’ मा नारी अनुभूति, भोगाइ र सङ्घर्षको कथा बुनिएको छ । आजको नेपाली समाज, नेपाली नारीको परिवर्तित सोच र जीवनशैली लेखिएको छ । नारीका पक्षमा आवश्यकताभन्दा बढी सहानुभूति र करुणा खन्याएर लेखिएका भावनाप्रधान उपन्यासविपरीत नारी दया र सहानुभूतिकी पात्र होइन, ऊ आफैं सक्षम र सबल हुन्छे भन्ने यथार्थ प्रस्तुत गरिएको छ । पुराना सोच र मान्यताका फ्रेममा उभ्याइएका नारीपात्रको प्रयोगले आजका नारीका यथार्थलाई प्रतिविम्बन गर्न सक्दैन भन्छ उपन्यासले ।

उपन्यासकारहरू अक्सर आख्यानमा नारीलाई नै केन्द्रमा राखेर किन लेख्छन् ? यस विषयमा समयक्रममा डिस्कोर्स हुँदै गर्ला, तर केन्द्र बनाइएकी नारीलाई उपन्यासमा कसरी प्रस्तुत गरियो भन्ने विषयले नै महत्त्व राख्छ । बीसको दशकमा बीपीले इन्द्रमाया, चालीसको दशकमा प्रेमा शाहले मम्मी र वानीरा गिरीले ‘निर्बन्ध’ की म पात्रका माध्यमबाट नारीको स्वअस्तित्व चेत, स्वतन्त्रता प्रेम र विद्रोही रूप प्रस्तुत गरिसकेका थिए । तर, यस अवधिका अधिकांश उपन्यासमा भने नारीलाई ठगिएका, हेपिएका, लुटिएका, दुःख पाएका, कसैको आश्रयमा रहेका कारुणिक पात्रकै रूपमा चित्रण गरिएका छन् । नारी विषयमै लेखिए पनि धेरैजस्ता उपन्यासमा आदर्श पात्र वा पाठकको मनमा सहानुभूति जगाउने पात्रका रूपमा नारीलाई प्रयोग गरिएको पाइन्छ । यस उपन्यासमा भने परम्परागत सोच र लेखनभन्दा पृथक् भएर नारीलाई प्रस्तुत गरिएको छ । र, उपन्यासको महत्त्वपूर्ण प्राप्ति यही हो ।

मुख्य पात्र सीमान्तीको जीवनका दस वर्षको अवधिमा आएका उतारचढाव र उसले गरेका सङ्घर्ष नै यस उपन्यासको मुख्य विषयवस्तु हो । उपन्यासलाई सामान्य रूपमा सर्सर्ती पढ्दा पाठकले त्यहाँ सीमान्तीको सङ्घर्ष र जापानी परिवेशको चित्रण मात्रै देख्छन्, तर उपन्यासमा अन्य थुप्रै यस्ता सूक्ष्म यथार्थ छन्, जसले आजका सचेत नेपाली नारीको विश्वदृष्टिलाई देखाएको छ । उपन्यासको प्रारम्भमै निर्भय अर्थात् श्रीमान्को डिपेन्डेड भिसामा सीमान्ती जब जापान पुग्छे, पुगेको भोलिपल्ट बिहान उसले प्रकट गरेको ‘दुई दिनको जहाजको यात्रा, थाकेर थिलोथिलो भएको जीउ । बेस्सरी माया गरेँ भन्ठाने होलान् उनले । सायद अधिकांश जोडीले गर्ने माया पनि यस्तै होला । संसार यसरी नै चलेको होला । यही क्षणको प्रतीक्षामा उनले कयौं रात गुजारेका थिए । मैले पनि यसलाई माया नै ठानिदिएँ’ जस्ता अभिव्यक्तिले दाम्पत्य जीवनमा पुरुषको स्वेच्छाचारी प्रवृत्ति देखाएको छ । मीठो स्पर्श, भावनात्मक संवाद खोजेकी सीमान्ती पहिलो दिनमै यसबाट वञ्चित हुँदा खिन्न भएको र निर्भयको आक्रामक व्यवहारलाई माया ठानिदिन बाध्य भएको प्रस्तुत गरिएको छ । यसबाट उपन्यासले अधिकांशतः नारी पुरुषबाट आत्मीय र सम्मानित प्रेम चाहन्छन् भन्ने देखाइएको छ ।

उपन्यासमा देखाइएको अर्को महत्त्वपूर्ण सन्दर्भ नारीहरूको आर्थिक पक्ष हो । कुनै पनि नेपाली नारी आफूले विवाह गरेर आएको घरपरिवार र सम्बन्ध भत्काउन चाहँदैनन् । उनीहरू सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउन हरेक प्रकारले प्रयास गरिरहन्छन् र अति भएपछि मात्रै विरोध वा विद्रोहमा उत्रन्छन् भन्ने यथार्थलाई उपन्यासमा सीमान्तीकै माध्यमबाट देखाइएको छ । उपन्यासमा निर्भयको हेपाहा प्रवृत्ति र जापानी प्रेमिकासँग उसको सम्बन्धमाथि सीमान्तीले विद्रोह गरेकी छ । ऊ भन्छे– ‘म टुक्रिन चाहन्नँ, म फुट्न चाहन्नँ । मलाई आकाशमा स्वच्छन्द उड्न देऊ । मलाई मै बनेर बाँच्न सक्ने विश्वासको धर्ती देऊ, जहाँ मेरै स्वभावमा बाँच्न सकूँ ।’ र, अन्त्यमा सीमान्तीले आफ्नो बाँकी जीवनको गन्तव्यबारे आफैँले निर्णय लिएकी छे । यो नै यस उपन्यासको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो । बच्चा जन्माउने वा नजन्माउने, निर्भयसँग बस्ने वा नबस्ने, जापानमा नै बस्ने वा नेपाल फर्कने, माइत जाने वा बाहिरै डेरा गरी बस्ने, कुन विषय पढ्ने, जीवनको गन्तव्य केलाई बनाउनेजस्ता यावत् विषयमा सीमान्तीले एक्लै निर्णय गरेकी छे र ती निर्णयहरूमा ऊ अत्यन्तै सन्तुष्ट छे । नारीका लागि परम्परित मूल्यमान्यताले तोकिदिएको जस्तो साँघुरो छैन आजको संसार भन्ने यथार्थ उपन्यासले भन्छ ।

उपन्यासका अजिला म्याम, नीलम म्याम र सीमान्तीजस्ता पात्र आजका चेतनशील नारी हुन् र उनीहरूको उपस्थितिले के देखाउँछ भने अब यी नारीहरूले बिस्तारै समाजको नेतृत्व गर्नेछन् । उनीहरूको काम र प्रोत्साहनबाट अब अरू सीमान्तीहरूको निर्माण हुनेछ । अब यो कहिल्यै नरोकिने यात्रा हो । र, यो यात्रामा चाहेर, नचाहेर एक दिन पितृसत्ताले झुक्नैपर्छ भन्छ उपन्यास ।

लेखकको नियात्राकार व्यक्तित्वको प्रभाव उपन्यासमा प्रशस्तै छ । अधिकांश ठाउँमा पाठकले आख्यान नभई नियात्रा नै पढिरहेको अनुभूति गर्छन् । ‘आँखा आँखामा नाच्छ हिरोसिमा’, ‘गुडियाको गाउँ’ जस्ता परिच्छेद पढ्दा यस्तो अनुभूति हुन्छ । उपन्यासमा सीमान्तीको जीवन सङ्घर्ष देखाउनुभन्दा पनि उसमा जागृत स्वपहिचान, स्वाभिमान र स्वतन्त्र जीवनप्रतिको सचेततालाई देखाउन खोजिएको छ । जापानी परिवेशका कतिपय प्रसङ्गको पुनरावृत्ति हुनु, समसामयिक सन्दर्भ नआउनु, कलात्मकताको अपेक्षा रहनु र अन्त्यमा निर्भयप्रति सीमान्तीमा देखिएको भावुकता यस उपन्यासका सीमा हुन् । उपन्यास पढिसक्दा भने एउटा प्रश्नले लखेटिरहन्छ– आज पनि एक्लो केटीलाई बहालमा बस्न एउटा कोठा त नपत्याउने यो बैगुनी सहरमा सीमान्तीले जस्तै सरल बाटो हिँडेर सहज रूपमै नेपालका कति महिला लक्ष्य प्राप्तिमा पुग्लान् ?

महिलालाई समर्पण गरी महिलामाथि लेखिएको यस उपन्यासको लेखक, प्रकाशक, सम्पादक, कलाकार सबैमा महिलाको उपस्थिति देखिएको छ । साहित्यको बहुआयामिक क्षेत्रमा सक्षम र सबल भएर यो स्थानसम्म आइपुग्न नारी साहित्यकारलाई झन्डै एक शताब्दी समय पर्खनुपरेको यथार्थ इतिहासले बताउँछ । समग्रमा नारीको आत्मविश्वास र स्वनिर्णयले प्राप्त गरेको सफलताको कथा बोकेको फिलिङ्गो नेपाली साहित्यको पठनीय कृति हो ।

प्रकाशित : जेष्ठ २८, २०७९ ०९:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जब महेन्द्रले पाँच–पाँच बिघा जमिन बक्सिए...

राजा महेन्द्रको जन्मोत्सवमा फोटो छपाउन म कलकत्ता गएँ । छपाएर ल्याएपछि फोटो दरबार पुग्यो । फोटोमा राजाको एउटा दाँत कालो देखियो अर्थात् भाँचिएजस्तो । राजाले भने, ‘मेरो सुनको दाँत त कालो पो आएछ ।’
दुर्गाप्रसाद श्रेष्ठ

यो घटना ०१९ सालतिरको हो । ‘गोरखापत्र’ मा राजा महेन्द्रको एउटा कविता छापियो– मवीवि शाहको नाउँबाट– ‘रारा की अप्सरा’ ! रारा दहको नैसर्गिक सौन्दर्यको वर्णन गर्दै लेखिएको थियो कविता । उपमा–अलंकारले भरपूर । मलाई पछि थाहा भयो– मवीवि शाह नेपालका राजा रहेछन्– महेन्द्रवीरविक्रम शाहदेव !

म बनारसमा एमए पढ्दापढ्दै आफ्नी शिष्याको बिहामा आएको थिएँ र पछि ‘प्रगति’ का सम्पादक नारायणप्रसाद बाँस्कोटाको कृपाले सरकारी जागिरदार भएँ । प्रेस (मुद्रणस्थल, छापाखाना) सम्बन्धी ज्ञान भएकाले ‘गोरखापत्र’ छापाखानामा खटाइएँ । गोरखापत्र छापाखाना वस्तुतः गोरखापत्र अखबार छाप्ने हेतुले स्थापना गरिएको रहेछ ।

‘ह्यान्ड कम्पोजिङ’ द्वारा लेख–समाचार ‘कम्पोज’ (विन्यास ?) गरिन्थ्यो र ह्यान्ड–फेड ‘गिद्धे प्रेस’ मा अखबार छापिन्थ्यो । मेसिनको नाउँ त ‘इगल’ (अंग्रेजीमा नाउँ) थियो, तर स्थानीय भाषामा ‘गिद्ध’ बाट ‘गिद्धे’ प्रचलित भयो । पछि ‘कोलम्बो प्लान’ अन्तर्गत बेलायतबाट एक जना ‘एडभाइजर’ आए । उनको सिफारिसअनुसार, ‘लाइनोटाइप’ मेसिन आएपछि ‘ह्यान्ड कम्पोजिङ’ बन्द भयो । अखबार र अन्य सामग्री छाप्न स्वचालित मुद्रण मेसिन पनि आयो । सूचना प्रविधिको विकासमा यो पहिलो कदम थियो । त्यसपछि एएफपीका सल्लाहकारहरूसँग सम्झौता भएपछि ‘टेलिप्रिन्टर’ पनि जडान भयो, त्यसपछि राष्ट्रिय संवाद समितिले समाचार सम्प्रेषणको दिशामा आधुनिक प्रविधि अपनायो ।

‘प्रगति’ का सम्पादक नारायण बाँस्कोटालाई प्रचार विभागमा डाइरेक्टर बनाएपछि त्यसको आमूल परिवर्तन भयो र पछि ‘सूचना–प्रसार मन्त्रालय’ खडा भएपछि त्यो सूचना विभागमा परिवर्तन भयो ।

प्रचार विभागमार्फत ‘पञ्चायती व्यवस्था’ को फिल्मी शैलीमा प्रचार गर्न नेपालको पहिलो चलचित्र ‘आमा’ को निर्माण गरियो । ‘आमा’ मा काम गर्ने कलाकार र गायकहरू सबै सरकारी जागिरदार थिए– शिवशंकर, भुवन थापा, वसुन्धरा भुसाल, इन्द्रलाल, भैरवबहादुर थापा आदि । अनि उत्तम नेपाली र म पनि । गायकहरू थिए– खनारायणगोपाल, तारादेवी आदि । हीरासिंहलाई राजा महेन्द्रले भारत भ्रमणका बेला बम्बईमा भेटेर ‘तिमी नेपालमा काम गर्छौ ?’ भनी सोधेर ‘आमा’ बनाउने जिम्मेवारी दिइएको रहेछ । मेरो बुबा काशीबहादुर श्रेष्ठलाई ‘गोरखापत्र’ को सम्पादकमा नियुक्त गर्न महेन्द्रबाट बोलाइएको रहेछ । बुबालाई जागिर खान मन लागेन र बिन्ती गर्नुभएछ, ‘सरकार, मेरो पत्रिका ‘उदय’ लाई केही आर्थिक मदत बक्से त्यसैमार्फत सेवा गर्नेछु ।’

‘उदय’ लाई प्रचार विभागबाट विज्ञापन दिने आदेश भएपछि ‘अरू केही चाहिन्छ ?’ भनी राजाले सोधे । त्यसपछि बुबाले भन्नुभयो, ‘सरकार, मेरो छोरा दुर्गाप्रसादको नेपाली कथासंग्रह छाप्न आर्थिक मद्दत पाऊँ ।’ तुरुन्तै १२ सय भारु बकस भएछ । यसप्रकार मेरो कथासंग्रह ‘सम्झनाको बादल’ प्रकाशित भयो । पछि यो मराठी र तेलेगु भाषामा पनि प्रकाशित भयो ।

यो चाहिँ २०२८ सालको घटना हो । रौतहटमा हिन्दु–मुसलमान दंगा भएछ । त्यसको शान्ति–सुव्यवस्थाका लागि रामनारायण श्रेष्ठ अञ्चलाधीशको अध्यक्षतामा गृह मन्त्रालयको एउटा टोली खटाइयो । समाचार सम्प्रेषणका लागि मलाई पनि खटाइयो । साथै सेनाको एक टुकडी पनि खटाइएको थियो । सेनाको अधिकृतका साथ म पनि जिपमा बसेर गस्ती गर्न गाउँगाउँ जान्थेँ ।

हामी बस्न चौरमा फुसको झुपडी बनाइएको थियो । खाटहरूको व्यवस्था पनि थियो । नजिकै इनारको पानीले बिहान नुहाउँथ्यौं । रामनारायण श्रेष्ठले बरखी बार्नुभएको रहेछ र बिहानै उठेर नुहाएर तर्पण दिनुहुँदो रहेछ । करिब एक महिनापछि सबै साम्य भएपछि निरीक्षण गर्न राजाको सवारी भयो । हाम्रो टोलीका सबैले एक लाइनमा उभिएर सरकारको स्वागत गर्‍यौं । रामनारायणले सबैको परिचय गराउनुभयो । परिचय पाएपछि राजाले सोधे, ‘तिमी काशीबहादुरको छोरा होइन ?’

‘हो सरकार,’ मैले भनेँ । जाने बेलामा राजाले रामनारायणसँग कुराकानी गरे । त्यहाँबाट राजा ‘दियालो बंगला’ मा बस्ने गरी चितवन हिँडे ।

‘दुर्गाजी, टोलीका सबैलाई सरकारबाट ‘चन्द्रनिगाहपुरमा पाँच–पाँच बिघा जमिन व्यवस्था गरिदिनू’ भन्ने हुकुम भयो । ल, बधाई छ ।’

म सबेलाबजार, धनुषामा जन्मेको ! सुनेर खुसी लाग्यो । तर, अफसोस ! त्यही राति राजालाई हृदयाघात भएपछि नहुने घटना भयो । हाम्रो सपना चकनाचूर भयो । एक पटक राजाको जन्मोत्सवका पोस्टर छपाउन म कलकत्ता गएँ । सानो साइजको फोटोबाट ठूलो आकार (२०”–३०”) को पोस्टर छपाउनुपर्ने । कलकत्ताबाट छपाएर ल्याइयो र नमुना दरबार पठाइयो । फोटोमा राजाको मुहारमा एउटा दाँत कालो देखियो अर्थात् भाँचिएजस्तो । अब सबैले मेरो जागिर जाने भयो भने । सचिव सुन्दरप्रसाद शाह पनि रिसाए र त्यो पोस्टरको नमुना लिएर दरबार पठाए । संवाद सचिव रेणुलाल सिंहलाई पोस्टर दिएँ । उनले सरसर्ती हेरेपछि राजालाई देखाउन भनी लिएर गए । एक छिनपछि उनी फर्केर आउनुभयो ।

म भित्रभित्रै डराइरहेको थिएँ । तर, संवाद सचिवसँग सोध्ने आँट आएन । रेणुलालले एक छिनपछि भने, ‘ठीक छ भनी बक्स्यो । तर, ‘मेरो सुनको दाँत त कालो पो आएछ’ भनिबक्स्यो ।’मैले अफिस फर्केर रेणुलालको सन्देश सुनाएँ । ‘दुर्गाजीको जागिर जाने भो’ भनी आस गरी बसेका सबै खिस्स भए । देश–विदेशका प्रतिभालाई कदर गर्ने राजा महेन्द्रको बानी ‘काबिल–ए–तारिफ’ हो । ‘आमा’ फिल्मको निर्माण गर्ने कुरा उठ्दा राजाबाट प्रेमप्रकाश मल्ललाई पनि गीत गाउने मौका दिनू भन्ने हुकुम भएछ । प्रेमप्रकाश मल्लले राजाको नेपालगन्ज सवारीका बेला क्याम्पमा गीत गाएर सुनाउँदा आवाज मन परेर उनलाई मौका दिनू भनेका रहेछन् । उर्दूमा यस्तोलाई ‘कद्रदँ’ अर्थात् ‘कदर गर्न जान्ने मान्छे’ भन्छन् । राजा महेन्द्र यस्तै थिए ।

तर, अफसोस कलकत्ता पुगेर मल्लजीलाई ‘डेंगु’ ले समातेछ र एक हप्ता होटलको कोठैमा बस्नुपर्‍यो । उनले स्वर्णिम मौका गुमाए । ‘आमा’ फिल्म बनेर आएपछि ‘जयनेपाल सिनेमाघर’ मा ‘प्रिमियम शो’ भयो । राजा र राजपरिवारका साथै उच्चपदस्थ व्यक्तिविशेषले पनि ‘आमा’ हेरेपछि जयनेपालमै त्यसको नियमित प्रदर्शन भयो ।

‘आमा’ मा काम गर्ने सबैलाई राजाबाट दुई–दुई हजार पुरस्कार दिनू भन्ने हुकुम भयो । त्यो बेला सुनको भाउ दुई सय रुपैयाँ तोला थियो । अहिले कति भयो त ? खैर ।

यो मैले राजा महेन्द्रको गुणगान गाएको होइन । देशको नेतृत्व गर्ने मान्छे कस्तो हुनुपर्छ, त्यसको उदाहरण पेस गरेको । कसैले अन्यथा लिन्छ भने के गर्न सकिन्छ ?

प्रकाशित : जेष्ठ २८, २०७९ ०९:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×