मेरो एकल गायन, मेरो एकल श्रोता- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मेरो एकल गायन, मेरो एकल श्रोता

रामेश श्रेष्ठ

काठमाडौँ — बानेश्वर जाने उकालोको देब्रेतिर उपेक्षित रूपमा रहेको एउटा सानो ढिस्के डाँडो... ! उजाड... नीरस... लावारिस... ! के उदेक भयो कुन्नि, एक्कासि युवायुवतीहरूको चहलपहल देखिन थाल्यो त्यहाँ ! रमाइलो थियो वातावरण ! नाटकघरहरू तयार हुँदै थिए- एउटा अलि ठूलो, अर्को अलि सानो, अझै अलि पर अन्य कार्यक्रमहरूका लागि मजाको एउटा अर्को हल पनि ।

ल एउटा रमाइलो गाउँ नै तयार भयो ! कतै कविता गोष्ठी, कतै नाटक, कतै सांगीतिक कार्यक्रम । उत्सुक दर्शक, कलाकारहरूको रमाइलो उपस्थिति ! होडिङबोर्ड, फ्लेक्स, पोस्टर र अन्य रंगीन कलाकृतिहरूद्वारा सजाइएको गुल्जार र रंगीन वातावरण ! सुनीलको सपनाको साकार रूप गुरुकुल डाँडो । तल सडकमा टेम्पो, माइक्रोबसका ड्राइभर र खलाँसीहरू गाडी रोकेर यात्रुहरूतिर हेर्दै कराउँथे, ‘कोइ छ गुरुकुलमा झर्ने... ?’

नाटकहरू हेर्न साथीहरूसँग म बरोबर गुरुकुल डाँडा पुगिरहन्थेँ । एक दिन नाटक सुरु हुन लागेको थियो, गुरुकुलका सञ्चालक सुनील पोखरेल मनिर आएर भन्नुभो, ‘दाइ, आउने फागुपूर्णे गुरुकुलमा तपाईंको अनौपचारिक गीति कार्यक्रम गर्ने ।’ म जिल्ल पर्दै थिएँ, सुनीलले एक सासमा अरू थप्नुभो, ‘नाइँ भन्न पाउनुहुन्न दाइ, त्यो दिन तपाईंले नपत्याएका विशिष्ट श्रोताहरू आफ्ना अगाडि पाउनुहुनेछ । गीतको फर्माइस गर्नेचैं एक्लो म मात्र हुनेछु । तपाईंले मेरो छनोटका गीतहरू गाउने बस्... ।’

लौ त्यो दिन आयो । दुईतीन दिनदेखि सचेत अनि सतर्क थिएँ म, मेरा विशिष्ट श्रोताहरूलाई गीत सुनाउन । को होलान् त ती विशिष्ट ! म मनमनै सोच्थेँ अनि सुनीलको अरू भनाइ सम्झन्थेँ, ‘नामचैं भन्दिनँ, तपाईं आफैं सोच्नुहोला को होलान् ती ! तर, कार्यक्रममा गाइने गीतचैं सबै कवितात्मक, कलात्मक मात्र हुनुपर्छ । आम मान्छेहरू सोच्छन् तपाईं क्रान्तिकारी गायक हो, तर म त्यो मात्र मान्दिनँ । तपाईंका ती भावपूर्ण गीतहरूलाई सम्मान गर्छु म ।’

नयाँबजारको डेराबाट गुरुकुलतिर लाग्छु, पैदलैपैदल । रङ, अबिर, पिच्कारी, प्लास्टिकका पाउचहरू बोक्दै धुस्रेफुस्रे केटाकेटीहरू महसुरिएर सडकमा निस्किसकेका हुन्छन् । जोगिँदै, बच्दै गुरुकुल पुग्छु । आरोहण नाट्य समूहका एक हूल कलाकर्मीहरू देख्नेबित्तिकै होहल्ला गर्दै मलाई छोप्न आइपुग्छन्, ‘ओहो दाइ, हजुर त चोक्खै ! हुन्न हुन्न हुन्न !’ आरोहणका एक रंगकर्मी भाइले गालामा अबिर दल्दिहाल्छन् । ‘दाजु म पनि हजुरको निधारमा अबिरको एउटा सानो टीका लाइदिऊँ है...,’ लरबरिएको स्वरमा अर्को मूर्ति आइपुग्छ । तिनका अनुहारतिर हेर्छु-

लट्ठिएका राता आँखाहरू, लरबरिएको स्वर, बटारिएका परेला, कसैकसैको मुखबाट त दूधजस्तो सेतो के हो बगिरहेको ! नमज्जा मान्दै थिएँ, मेरो अनुहारको भाव पढेर एक जना बैनी नजिकै आएर अर्कै पारामा बिस्तारै होस पुर्‍याएर बोल्न थाल्छिन्, ‘दाजु, हामीलाई गाली नगर्नू है । आज फागुपूर्णे, शिवका भक्तभक्तिनी भएका छौं । वर्षमा एक दिन त यस्तो हुन पनि पाउनुपर्छ नि हगि दाजु... ?’ अलिपरबाट सिसाको गिलासमा सेतो झोल भरेर अलिअलि चुहाउँदै, पोखाउँदै, लडखडाउँदै मलाई ताक्दै कोही आइरहेको देख्छु । ‘लौ यसले त मलाई घोट्टा पिलाएरै छोड्छ कि क्या हो !’ होसियार हुँदै भित्रतिर लस्किन्छु । हलभित्र रित्ता कुर्चीहरू र खाली मञ्च देख्दा मन झल्याँस्स हुन्छ, ‘ओहो म त यहाँ गीत गाउन पो आएको त !’

अब सुनीललाई कहाँ खोज्नु लौ यस्तो लथालिंगे वातावरणमा ! हैरान हुन्छु । बाहिर जाऊँ होली आतंक, भित्रको हालत यस्तो ! ‘कि म झुक्किएँ ? आज हैन कि क्या हो ?’ कानमा सुनीलको आवाज प्रस्टै गुन्जिन्छ, ‘फागुपूर्णेको दिन ।’ एक जना भाइ फुत्त भित्र पस्छन,् सोध्छु, ‘भाइ, सुनील कहाँ हुनुहुन्छ ?’ ‘यतै हुनुहुन्थ्यो, खै कता जानुभो । तपाईं आए हार्मोनियम लग्दिनू भन्नुभाथ्यो ।’ ऊसँग पल्लो घर पुगेर हार्मोनियम बोकेर ल्याउँछु । मौन हार्मोनियम बाजा, श्रोताविहीन हल अनि चुपचाप टोलाइरहेको म प्रस्तोता... ! कताबाट हो फुत्त सुनील आइपुग्नुभयो । ‘दाइ, सबै बिस्तारै आउँछन् । सबै आएपछि सुरु गर्नुहोला, म पनि आउँछु अहिले एक्कै छिनमा ।’

आधा घण्टा, एक घण्टा बित्न लागिसक्यो...! अहँ कोही हलभित्र पस्दैनन् त ! हल खाली भए पनि मेरो मनभित्रचैं एउटा खपिनसक्नुको खुलदुली मच्चेको छ छ...‘मैले गीत सुनाउने मेरा विशिष्ट श्रोताहरू को होलान् त हँ ? मेरा चिनेका नचिनेका ती आदरणीयहरू... !!!’

करिब एक घण्टा बित्न लाग्दा बिस्तारै वरिपरि हेर्दै एक जना श्रोता भित्र पस्नुहुन्छ । श्रद्धापूर्वक नमस्कार गर्छु । ‘खै त अरू कोई छैनन्, म त ढिला भयो भन्दै आएको त अरू झन् ढिला रहेछन् ।’ भित्र त्यति अँध्यारो छैन, ठिक्कको उज्यालो छ । भुइँमा चकटीहरू छन्, किन हो उहाँ त्यहीँ बस्न मन पराउनुभयो । म पनि कुर्चीमा बसिनँ, उहाँछेउको चकटीमा हार्मोनियम लिएर बसेँ । निकै लामो प्रतीक्षापछि पनि कोही आएनन्, आउने छाँट पनि देखिएन ।

अब म गीत गाउने सुरसारमा लागेँ । उहाँ मेरो आदरणीय एक्लो श्रोता, वातावरण सहज बनाउन मिठासपूर्ण तरिकाले कुराकानी गर्न थाल्छु :

‘दाइ मेरो गीत सुन्न आउनुभो, तर दाइले मलाई त्यति चिन्नुहुन्छ र ?’

‘चिन्छु,’ खरो स्वरमा छोटो उत्तर ।

‘तर, दाइलाई हाम्रो कार्यक्रमहरूमा मैले कहिल्यै देखेजस्तो लाग्दैन । हाम्रो गीतहरू सुन्नुभाको छ र ?’

‘नेपाल भाषाको कार्यक्रमहरूमा रामकृष्ण दुवालसँग तपाईंले गाएको सुनेको छु,’ त्यस्तै ठाडो उत्तर ।

‘दाइलाई हाम्रो, मेरो कुन गीतको सम्झना छ होला त ?’ उत्सुक भएर सोध्छु ।

‘गाँ गाँम दनावा’ र दुर्गालालको ‘झी गरिबया गरिब हे पासा’ भन्ने गीत ।’

‘दाइ म पनि नेवार त नेवारै हुँ, तर पहाडे नेवार । मैले गाउँदा भाषा त्यति शुद्ध र प्रस्ट होला कि नहोला, जे होस् आज त्यै नेवारी गीतबाट कार्यक्रम सुरु गर्छु ।

‘झी गरिबया गरिब हे पासा हवैतिनी झिगु न ला आशा...’

निकै घोरिएर एकचित्तसँग दाइले गीत सुन्नुभयो । केही प्रतिक्रिया दिनुभएन । मान्छेहरू भन्थे,

‘उहाँ त्यस्तो मान्छे हो, जो दुई घण्टासम्म एक शब्द नबोली बस्न सक्नुहुन्छ ।’ केही छिन हार्मोनियममा लयहरू खेलाएपछि मैले महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाज्यूको गीत गाएँ :

‘सुनको दिन एक उदाउँछ रे...’

फेरि केही चालचुल छैन । सुनील भाइ नभए पनि अब उहाँले मन पराउने एउटा गीत गाउने विचार गरेँ र भावुक हुँदै गाउन सुरु गरेँ :

‘कोसीछेउ उभ्भेको सिमल जत्ति नि बाँच्दिनँ म

त्यै सिमल काटी बनेको डुंगा जत्ति नि बाँच्दिनँ म...

एक दिन म मरुँला, संसारमा नरहुँला

मेरो सिमलकाठको डुंगा पनि मक्किएर जाला

तर युगयुगसम्म यो नदी, यो आकाश रहिरहला

नदी तार्ने बूढो माझीको काम यो संसारमा रहिरहला

ओहो... जीवन भन्नु के हो र, बाँच्दा गरिने काम न हो

अघिअघिका पूर्खाहरू, पछि आउने सन्ततिहरू

यी दुवैको बीचको बहना लिएको म

एकदम बूढो भैसकेँ, सेतै सेतै भैसकेँ

त्यै सिमल काटी बनेको डुंगा जत्ति नि बाँच्दिन म

कोसीछेउ उभ्भेको सिमल जत्ति नि बाँच्दिनँ म...’

बडो भावुक भएर गीत सुन्नुभयो दाइले । कता कता हराएजस्तो पनि देखिनुभयो ।

‘जीवन भन्नु के हो र, बाँच्दा गरिने काम न हो’ भन्ने हरफ गाउँदा निधारमा हात राख्दै सोचिलो मुद्रामा बस्नुभएको दाइले एकपल्ट पुलुक्क मलाई हेर्नुभयो ।

बाहिर होलीको होहल्ला मत्थर भैसकेजस्तो लाग्थ्यो । शिवघोट्टा लगाएका भाइबैनीहरू पनि नशाको प्रभावबाट ढिला हुँदै लाखापाखा लागे कि झैं भान हुन्थ्यो ! एउटा गीत गाएपछि मैले पनि बिदा लिने विचार गरेँ । ‘दाइ, यो प्रश्नगीत हो गौतमबुद्धसँग । यो गीतको बारे मैले केही भन्नै पर्दैन, दाइ आफैं धेरै जानिफकार हुनुहुन्छ । तर, दाइ यो गीत सुनेपछि यसले मलाई अर्कैखाले प्रभाव पार्‍यो । नेपाल भाषामा भएकाले यसको अर्थ म राम्ररी बुझ्दिनथेँ । रामकृष्ण दुवालजीले शब्दशब्दसहित सम्पूर्ण गीतको भावार्थ राम्ररी बुझाउँदै यो बौद्धमार्गीहरूको अति प्यारो गीत भएको बताउनुभयो । मलाई लाग्छ, बौद्धधर्ममार्गीहरू यो गीत आफ्नै सोच र बुझाइबाट गाउँछन् होला । तर, जब मैले यो गीत सुनेँ, सिकेँ आफ्नै सोच, आफ्नै अर्थ र बुझाइ ।’ त्यसपछि गाउन थालेँ :

‘झ्यालनं फय् वया मतजक सित यो माँ

झ्या तिगु गय् योमा झ्या तिगु गय्...’

आदरणीय पाठकहरू, यहाँहरूसमक्ष म नेपाली भाषामा गीतको अर्थ राख्न चाहन्छु– ‘झ्यालबाट बतास पसेर निभाउन मात्र खोज्छ – बत्तीलाई कसरी जोगाऊँ आमा, बत्तीलाई कसरी जोगाऊँ ? बत्तीस लक्षणले धपक्क बलेको हाम्रो मानवचोला चहकिलो बत्तीजस्तै सुन्दर र आकर्षक छ, तर झ्यालबाट पस्ने बतासले हरपल यो जीवनबत्ती निभाउन मात्र खोजिरहन्छ, यसलाई कसरी जोगाऊँ आमा म ? ज्ञानरूपी रत्नहरूले जगमग–जगमग चम्किरहने हाम्रो मानव जीवन अमूल्य र अपारको छ । तर, हावाको झोंक्का झ्यालको खापा उघारेर कोठाभित्र पस्दै यो जीवनज्योति निभाउन मात्र खोज्छ आमा कसरी जोगाऊँ म, कसरी जोगाऊँ ! ज्ञानी मान्छेहरू भन्छन्– बत्ती निभ्न नदिन झ्यालको खापामा चुकुल लाउने जुक्ति त छ नि ! तर, त्यो ज्ञान ममा छैन आमा, कसरी यो बत्तीलाई निभ्न नदिई जोगाइराखूँ म !!’

गीत सुनिसकेपछि दाइ केही बोल्न खोज्नुभएजस्तो लाग्यो, तर बोल्नुभएन । म उहाँको चेहरामा अनेकखाले भावहरूको उतारचढाव मिहिनसँग हेरिरहेको थिएँ । हलुका स्वरमा विनम्रतापूर्वक मैले गीतबारे आफ्नो धारणा उहाँलाई सुनाउन थालेँ, ‘दाइ, म सानैदेखि राजनीतिक वातावरणमा हुर्किएँ । राजनीतिक क्षेत्रमा पूर्ण समर्पित मेरो ठूलो दाइ भनिरहनुहुन्थ्यो– नीतिहरूमा श्रेष्ठनीति राजनीति । बुझ्नेहरूले बुझे पनि, नबुझ्नेहरूले नबुझे पनि राजनीतिबाटै देशका हरेक गतिविधिहरू सञ्चालन भइरहेका हुन्छन् । राजनीतिक प्रभाव देशका हरेक मानवजीवनमा परिरहेको हुन्छ । सात सालको क्रान्तिमा पूर्ण रूपमा होमिनुभएको दाइ प्राय: भनिरहनुहुन्थ्यो– क्रान्तिमा साथ दिन हामी जनतालाई भन्ने गर्थ्यौं– राणाशासन समाप्त पारेर, सात सालको महान् क्रान्ति हामी कांग्रेसी शक्तिबाट सफल भएपछि देशमा प्रजातन्त्रको उज्यालो दियो जगमग–जगमग बल्न थाल्छ । न्याय, समानताको उज्यालोले देश स्वर्णिम युगमा प्रवेश गर्छ । नभन्दै जनताको शक्ति र साथ पाएपछि क्रान्ति सफल त भयो, प्रजातन्त्र पनि आयो, तर प्रजातान्त्रिक दियो चहकिलो भएर बल्न सकेन । फेरि बिस्तारै फर्कन थाल्यो उही पुरानै रीतिथिति, उही सामन्ती प्रणाली । कांग्रेस पसेका राणाकालीन ठालुहरूबाट उस्तै अत्याचारी गतिविधि ! फेरि पनि जनता समय–समयमा राजनीतिक परिवर्तनका लागि उठे, तर कुनै परिवर्तनले दियोमा तेल थपेन, बत्तीको इता उकासेन, अँध्यारो हटाउन सकेन, उज्यालो छर्न सकेन । नेपाली जीवनलाई सुखी र खुसी तुल्याउने लक्षणहरू केही देख्न सकिएन । गीतमा भनेजस्तो बत्ती त बल्यो, तर उज्यालो दिन सकेन ।’ मैले मेरो दाइको भनाइ राखेपछि उहाँसँग प्रश्न राखेँ, ‘किन दाइ, देशको हितमा चहकिलो बत्ती बल्न नदिने दूषित र विकृत शक्तिहरूलाई रोक्ने, हटाउने कुनै जुक्ति व्यवस्था हुँदैन ? धोका, विश्वासघात, बेइमानीहरूका षड्यन्त्रकारी गतिविधिहरू रोक्ने समाधानको कुनै चुकुल हुँदैन राजनीतिमा ?’

केही समयको मौनतापछि निकै भावुक र गम्भीर बन्दै दाइले मसिनो स्वरमा अड्की अड्कीे भन्नुभयो, ‘रामेशजी, यो गीत मैले जीवनमा धेरै पटक सुनेको छु, तर यसलाई आज अर्कै कोणबाट हेर्ने दृष्टि जुन तपाईंले सुनाउनुभयो त्यसले मलाई छोयो । घरमा पुगेर म फेरि एक पटक यो विषयमा गम्भीर ढंगबाट चिन्तन–मनन, विचार गर्छु ।’ दाइ उठ्नुभयो । म पनि उठेँ । दाइलाई गुरुकुल आँगनको ढोकासम्म पुर्‍याएर फर्किएँ । त्यो दिन मेरा लागि अनौठो र अविस्मरणीय थियो । गीति कार्यक्रमको प्रस्तोता म एक्लै र मेरो कार्यक्रम सुन्ने श्रोता पनि नितान्त एक्लै !! रित्तो हलभित्र नयाँ अनुभूतिमा डुब्दै, हराउँदै धेरैबेर एक्लै बसिरहेँ... ! मनले सोचिरहेथ्यो– बोलाएको ठाउँमा हिँडेरै लुरुलुरु आइपुग्नुहुने अनि कार्यक्रम सकिएपछि पनि हिँडेरै लुरुलुरु घरतिर जानुहुने सत्यमोहन जोशी दाइ सायद यतिबेला डिल्लीबजार छिचोलेर बागबजारतिर पुग्नुभयो होला... !

प्रकाशित : जेष्ठ ७, २०७९ १२:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सङ्गीतका एक भर्च्युओसोको सम्झना

अग्रज सङ्गीत–शिल्पी, नेपाली सङ्गीत प्रवीणमध्ये एक गोपाल योञ्जन (२६ अगस्ट १९४३–२० मे १९९७) लाई उनको स्मृति दिवसमा एक कविमार्फत हामीले सम्झिन चाहेका छौं ।
विप्लव प्रतीक

काठमाडौँ — बाल्यकाल छुट्दै थियो आयुको कन्तुरबाट र किशोरवयतर्फ लम्किँदै थिएँ म । तिनताक रात बडो अँध्यारो हुन्थ्यो, अहिले अलि फिक्का भएजस्तो लाग्छ अँध्यारो । त्यस्तो चुक घोप्टिएको रातमा रेडियो नेपालको रात्रिकालीन सेवामा बज्ने आधुनिक गीतहरूको कार्यक्रम सुन्नुको मजा नै बेग्लै हुन्थ्यो । 


अचेल जताततै आवाज छ । म ती दिनको कुरा गर्दै छु, जतिखेर कम थियो कोलाहल । र, म ती दिनको कुरा गर्दै छ,ु जतिखेर रेडियो कमै घरमा हुन्थ्यो । अहिलेजस्तो असङ्ख्य एफएम होइन रेडियो नेपालबाट मात्रै प्रसारण हुन्थे गीतहरू । त्यो पनि बिहान केही घण्टा, दिउँसो केही घण्टा र साँझदेखि रात नपरुन्जेल केही घण्टा । र, जोसँग रेडियो हुन्थ्यो तिनीहरू प्रसारणको अन्तिम घडीसम्म सकेसम्म ठूलो स्वरमा रेडियो बजाइरहन्थे । अहिले त्यस्तो बानी राम्रो मानिँदैन, तर त्यतिखेर त्यसबाट छिमेकीको शान्ति खलबलिन्छ भन्ने न बजाउनेको मनमा हुन्थ्यो, न अर्को छिमेकीलाई शान्ति खलबलिएको आभास हुन्थ्यो ।

र, मेरा लागि भने त्यो घन्काई मानौं वरदान नै थियो । आफ्नो घरको फुच्चे पानासोनिक रेडियोबाट सुनिने पातलो स्वरभन्दा रातको चकमन्नलाई चिर्दै आउने मर्फी रेडियोको आवाजमा ज्यादा गमक हुन्थ्यो र त्यो हृदयको गहिराइसम्म पुग्थ्यो । त्यही कालखण्डमा मैले एक रात एउटा गीत सुनेँ । गीत थियो– ‘सारा दिन अरूलाई बाडेँ, सायद यी रात मेरा ।’ त्यो गीत मेरो बालमनले बुझ्यो/बुझेन के थाहा ? मेरो बालमनमा त्यो गीतको अर्थ कसरी खुल्यो होला ? पक्कै पनि त्यो गीतको गाम्भीर्य त बुझेन होला मनले । कसरी मेरो हृदयस्पर्श गर्‍यो कुन्नि त्यो गीतले ? जो मेरो मन पर्ने नेपाली गीतहरूमध्ये सधैं एक बन्यो । दाइ गोपाल योञ्जनसँग मेरो परिचय यही गीतबाट भयो । हुर्किँदै गएँ, सुन्दै गएँ, नयाँ नयाँ लेयरहरू खुल्दै गयो त्यस गीतको । र, नजिकको साइनो गाँसिदै गयो उहाँका अरू गीतहरूसँग, र जीवनलाई बुझ्न सिकाउँदै गए उहाँका गीतहरूले ।

गोपाल योञ्जनका कृतिलाई विश्लेषण गर्नु फूललाई पराग दिनु हो या फूललाई मानिसले सुगन्ध दिन खोज्नुजस्तै हो । उहाँका गीत मात्र मनोरञ्जन होइनन्, जीवनलाई हेर्ने ढङ्ग, प्रेमलाई महसुस गर्ने मन र जीवनयात्रालाई दिन सकिने सार्थक मोडहरूको खोजी हो । गीतमा काव्यरस भएन भने त्यो मृत शब्दहरूको थुप्रो मात्र हुन्छ । र, उहाँका गीतहरू नै छैनन्, जसमा त्यो रस नहोस् । रस त रस भयो, तर सुस्तरी त्यसमा लेखकको दर्शन नथाहापाउँदो तरिकाले गीतमा मिसाइदिनु अर्को कला हो । उहाँका गीतमा त्यस्ता उदाहरणहरू एक खोज्यो, अनेक भेटिन्छ । उदाहरणका लागि– ‘केही चोटले ज्ञानी हुन्छ, धेरै चोटले बानी हुन्छ ।’ पढ्दा सरल छ, तर यसभित्रका लेयरहरू मान्छेका अनुभवपिच्छे र संवेदनअनुसार विभिन्न हुन पुग्दछ । अर्को एउटा गीतको हरफ छ– ‘मेरो गीत भन्ने अधिकार छैन, गीतको पो म हुँ, मेरो गीत होइन ।’ काव्यप्रेमीलाई यस हरफले सोचको सागरमा डुबाइदिन सक्छ ।

सङ्गीतले गीतलाई आकार दिनुपर्छ, गीतले भन्न खोजेको कुरालाई सङ्गीतले अझ स्पष्ट गराइदिनुपर्छ । उहाँमा यो शील्प यथेष्ट थियो, जुन भाग्यमानी कलाकारको तकदिरमा मात्र हुन्छ । उहाँको तकदिरमा अर्को रमाइलो कुरा पनि छ– त्यो के भने नेपाली आधुनिक गीतको इतिहासमा उहाँ एउटा यस्तो दुर्लभ सङ्गीतकार पनि हुनुहुन्थ्यो, जसले बनाएका सबै गीतहरू लोकप्रिय भएका छन् । एउटा कवि वा कलाकारको मन निर्मल, ‘फोकस्ड’ र संसारको हितका निम्ति समर्पित हुनुपर्छ । उहाँका गीतहरू सुन्दा यही कुरा स्वस्फूर्त महसुस हुन्छ । कति गम्भीर छन् उहाँका प्रेमगीतहरू, सुन्नेहरूलाई नै थाहा छ कि तिनमा सस्तो भावुकता भेटिँदैन । गम्भीर छन् उहाँका देशप्रेम झल्किने गीतहरू र उहाँका स्पिरिचुअल (भजन होइन) गीतहरू । तिनमा धर्म होइन हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम र इसाई दर्शनहरू सरलीकृत भएका छन् । पलिटिकल्ली करेक्ट भएर लेख्नुपर्ने बेला अहिले होला, ऊहाँको बेला त्यो थिएन, तर पनि उहाँका गीतहरू दोषरहित थिए । उहाँका गीतहरू सुन्दा लाग्छ, उहाँ बडो संवेदनशील हुनुहुन्थ्यो र आफ्ना हरेक गीतको आफैं समीक्षा गर्नुहुन्थ्यो– श्रोतासमक्ष पुग्नुअघि । उहाँले रोम्यान्टिक, जीवनदर्शनका गीतहरू मात्र लेख्नुभएन, उत्तिकै सबल बालगीत पनि लेख्नुभयो । ती गीतहरू सेन्ट जेभियर्स र सेन्ट मेरिज पढ्ने त्यसकालका विद्यार्थीहरूले मात्रै सुन्न पाए । कारण, ती गीत रेकर्ड त भए, तर एकाधबाहेक उबेलाको रेडियोसम्म पुगेनन् ।

नेपाली आधुनिक गीतहरूमा दु:खका गीत या भनूँ गम्भीर गीतहरू ज्यादा छन् भनेर गुनासो गर्ने पनि छन् । गोपाल योञ्जनका गीतहरूमा पनि यही कुरा लागू होला । तर, हामीले हेर्‍यौं भने संसारभरि नै रमाइला गीतहरू कम छन् गम्भीर गीतका तुलनामा । भनिएको छ नि– सबभन्दा मधुर गीत तिनै हुन्, जसमा विषादपूर्ण भावहरू हुन्छन् । वास्तवमा यदि कुनै सोचमा चुर्लुम्म डुब्ने कोसिस गर्‍यौं भने गम्भीर गीतमै खुसी फेला पर्छ । उहाँका गीतहरू सुन्दा तिनले र तिनमा भएका जुन दृष्टिकोणले जिन्दगी, प्रेम र सम्बन्धलाई हेर्न सिकाउँछ, त्यसले श्रोतालाई दर्शनको नौलो नेटोपारि पनि पुर्‍याउँछ । उहाँका गीतहरूले जीवन, प्रेम र सम्बन्धलाई बुझ्न सघाउँछ । र, ती गीतहरूले उदासीको सागरमा डुबाउँदैनन्, तिनले त आनन्दको आकाशमा कावा ख्वाउन लैजान्छन् । बुझाइको नवीन साम्राज्यमा पुर्‍याउँछन् र नौला डाइमेन्सनहरू देखाउँछन् तिनले । ती गीतहरू सुनेर अनेकन् श्रोताका चित्त शान्त हुन्छन्, र ज्युने नयाँ तरिकाको किरण सुन्नेहरूको सोचाकाशमा उदाउँछ ।

अनुप्रास मिलाउँदैमा गीत बन्दैन । भाव चाहिन्छ र मुख्य कुरा गीतमा काव्य हुनुपर्छ । संसारभरिका चर्चित गीतहरू सुन्दा यही नै लाग्दछ । गोपाल योञ्जनका गीतहरू पनि काव्यले भरिएका छन् । उहाँ आत्मरतिका लागि गीत बनाउनुहुन्नथ्यो या भनूँ लहडमा काम गर्नुहुन्नथ्यो । उहाँका गीत सुन्दा हरेक गीत उहाँका निम्ति यौटा ‘मिसन’ थियो । र, विविध विषयमा गीतहरू बनाउने उहाँको रुचि थियो । ‘मेरो गीत म उभिएको धूलोले सुनोस’ (रचना : नगेन्द्र थापा), ‘मलाई जिन्दगी यो लाग्दछ’ (रचना : ईश्वर बल्लभ), ‘शिखर भने कहाँ’, ‘लिई गला नदीको’, ‘चौतारीमा बसेर रुन पाऊँ’, ‘मेरो गीत मेरै प्रतिविम्ब होइन’, ‘मेरो पाउमा आज’, ‘दर्पण छाया हेरीहेरी’ र ‘मखमली चोलो’ जस्ता गीतहरूको सूची धेरै लामो छ, उहाँका गीत र सङ्गीतमा विविधता खोज्दै जाँदा । मलाई भने अक्सर उहाँको एउटा गीत याद आउँछ– ‘मन भाँच्ने कुरा, मन राख्ने कुरा ।’ त्यतिबेला नौलो कल्पनाशीलतामा बनेको यस गीतमा धुन, एरेन्जमेन्ट र गायकीको हृदयस्पर्शी सम्मिश्रण भेटिन्छ ।

नारायणगोपाल आफैंमा श्रेष्ठ कलाकार हुनुहुन्थ्यो । आवाज मात्रै उहाँको गुण थिएन, प्रचुर काव्यचेत र सङ्गीतको गम्भीर ज्ञान पनि थियो उहाँसँग । उहाँ आफैं पनि सङ्गीत गर्न सक्षम हुनुहुन्थ्यो । गोपाल योञ्जनसँग भेट हुनुअघि उहाँ आफैंले पनि सङ्गीत नगरेको होइन । तर, दुवैबीच मीतको साइनो लागेपछि जुन आपसी सहकार्य भयो त्यो वास्तवमै नेपाली आधुनिक सङ्गीतका लागि वरदान साबित हुन पुग्यो । उहाँले नारायणगोपाललाई जति गीत दिनुभयो, ती सबै सुनमा सुगन्ध बने । त्यो सङ्गमबाट जति पनि गीतहरूको नेपाली

सङ्गीत भण्डारमा अभिलेख भयो, ती कालान्तरसम्म नेपाली श्रोताहरूको हृदयमा गुन्जिरहनेछ । र, मेरो सम्झनामा रहेका दुईवटा त्यस्ता गीतहरू छन्, जुन गोपाल योञ्जनका तर्फबाट नारायणगोपाललाई अमूल्य मीत कोसेली हुन्– चलचित्र ‘कान्छी’ मा ‘हिमालसरी म अग्लिरहेछु’ र ‘बदलिँदो आकाश’ मा ‘जन्मनुपर्छ हरेक मानिस’ । यी दुई त्यस्ता गीत हुन्, जसमा नारायणगोपालको माधुर्य र रेन्ज दुवै उजागर हुन्छन् । गोपाल योञ्जन आफैंमा कुशल गायक हुनुहुन्थ्यो, तर उहाँले लोकप्रिय हुन सक्ने सम्भावना भएका गीतहरू आफैंले गाउने लोभ गर्नुभएन । आफ्ना मीतज्यूलाई मात्र होइन, माणिकरत्न र ध्रुव केसीजस्ता गायकलाई पनि उहाँले हृदयस्पर्शी गीत दिनुभयो । नयाँ कलाकारहरूले बडो सङ्घर्ष गर्नुपर्ने तथ्य थाहै छ । उहाँले त्यस्ता कलाकारहरूको बाटो सधैं सहज गरिदिनुभयो । सुशीला कंसाकार, इन्दिरा मास्के र विमला राई, किरण प्रधान, उदितनारायण झा र प्रकाश श्रेष्ठजस्ता गायकगायिकाहरूलाई उहाँले गाउने अवसर दिनु त्यसैको उदाहरण हो ।

पुरानो कुरा हो । म गीत लेख्न खोज्थेँ, भावहरू भागिदिन्थे, शब्दहरू शून्यमा बिलाउँथे । गोपाल योञ्जनका गीतहरू याद आउँथे । मैले सोचेको गीत त उहाँले पहिल्यै लेखिसक्नुभएको हुन्थ्यो । अनि, म गीत लेख्ने मुड त्यागिदिन्थेँ । केही वर्षपछि मभित्र पनि कुनै कुरालाई हेर्ने नयाँ कोण जन्मियो । उही प्रेम हो, उही मिलन र विछोड हो, उही सफर हो जिन्दगीको, तर महसुस फरक हो भन्ने मलाई लाग्न थाल्यो र म फेरि गीत लेख्न थालेँ । तर, यो कुरा मैले उहाँका गीतहरू सुन्दासुन्दै गुन्गुनाउँदै सिकेको हुँ । एक दिन कवि दाइ दुर्गालालसँग गोपाल योञ्जनका गीतबारे चर्चा चल्यो । मैले आफूलाई कण्ठ भएका सबै गीतहरू दुर्गा दाइलाई सुनाइदिएँ । एकपछि अर्को गीत बडो स्वाद मानीमानी सुन्नुभयो दाइले । कहिले जिब्रो टोक्नुहुन्थ्यो, कहिले ओहो भनेर ओठ गोलोगोलो पार्नुहुन्थ्यो र कहिले घत लागेर मुन्टो हल्लाउनुहुन्थ्यो । जब मैले ‘मेरो गीत मेरै प्रतिविम्ब होइन, जो फुटिजाने हैन, जो टुटिजाने हैन, आकाशजस्तो अमर गीत मेरा, मजस्तो दुई दिनको पाहुना हैन’ भन्ने गीत सुनाएँ दुर्गा दाइले मलाई रोक्नुभयो । त्यो गीतमा जुन भाव थियो, त्यसको नशा सायद उत्रिन दिन मन लागेन उहाँलाई । कोठामा केहीबेर सन्नाटा छायो । एक छिनपछि खाटबाट खुट्टा भुइँमा झारेर बसिरहनुभएका उहाँले निहुरिएको सोचमग्न मुहार उठाउनुभयो, मतिर पुलुक्क हेर्नुभयो र भन्नुभयो, ‘धात्थें च्वय स:म्ह हला ?’ (साँच्चिकै लेख्न जानेका हगि ?)

किशोरवयदेखि नै मेरो सङ्गत कलाकारहरूसँग भयो । साथी थिए, मञ्जु सिंह उर्फ डायमन्ड सिंह । गाउँथे रेडियोमा । उनैमार्फत ओमविक्रम, सुवर्ण लिम्बू, देव राना, अरुण थापा, मदन परियार आदि भेटिए । सिनेमा क्षेत्रमा लागेपछि दाइ प्रकाश गुरुङ र दीप श्रेष्ठ भेटिए । नारायणगोपालसँग अन्तरङ्ग सम्बन्ध बन्यो, दाइ अम्बर गुरुङसँग गहिरो मित्रता भयो । तर, गोपाल योञ्जनसँग ? अहँ, उहाँसँग मेरो सत्सङ्ग हुन पाएन । कलाको व्यापार हुने चलन नआइसकेको बेला नेपाली सङ्गीतलाई एउटा उपल्लो मोडमा पुर्‍याउँछु भन्ने आकांक्षा भएका मानिससँग मेरो एकपल्ट क्षणिक भेट भयो, त्यो पनि नारायणगोपालको अन्त्येष्टिको दिनमा । संक्षिप्त भेट, तर अर्थपूर्ण र स्मरणीय । कसरी मधुरो स्वरमा बोल्नुभयो, कसरी अम्बर गुरुङ, दीप श्रेष्ठ र मलाई आफ्नो कमलादीस्थित अफिसमा लैजानुभयो र स्वागत गर्नुभयो त्यो मेरो सम्झनामा कुँदिएर रहनेछ । उहाँ पृथक् हुनुहुन्थ्यो र भद्रमानव हुनुहुन्थ्यो– उहाँसँगको पहिलो भेटको प्रभाव मलाई यसरी नै परेको छ । जसले उहाँलाई भेट्न पाएनन्, तिनका लागि उहाँका गीतहरू काफी छन्, उहाँ कुन स्वभाव र चित्तका मानिस हुनुहुन्थ्यो भन्ने कुरा बुझाउन ।

गोपाल योञ्जनले कहिल्यै पुरानो नहुने र नसिद्धिने अनेकौं उपहार काव्यसहितको गीतहरूमार्फत हामीलाई दिएर जानुभएको छ । वर्षौंदेखि वर्षौंसम्म उहाँका गीत सुनिरहँदा लाग्छ, ती गीतहरूका खुल्न बाँकी नयाँ पक्ष निकै छन् । उहाँका भावहरूको नयाँनयाँ लेयरहरू एकपछि अर्को खोतल्न र त्यसलाई बुझ्न खोज्यो भने सम्भवत: त्यो एउटा आनन्ददायी समय हुनेछ । सङ्गीत गर्ने मान्छे एउटा कुशल शब्दशिल्पी कसरी बन्नुभयो कुन्नि ? यदि उहाँमा त्यो गुण नहुँदो हो त नेपाली श्रोताहरूले त्यस कालखण्डलाई कस्ता गीतमार्फत अनुभूत गर्थे कुन्नि ? र, गोपाल योञ्जन जिउँदै हुँदा कतिले उहाँलाई एवं उहाँका कृतिलाई चिने, अहिले कतिले चिनेका छन् कुन्नि ? तर, नेपाली समाज रहुन्जेल उहाँका कृतिलाई चिन्ने, आस्वाद लिने र उहाँका विचारहरूले सिञ्चित भइरहने मनहरूको कमी हुनेछैन ।

प्रकाशित : जेष्ठ ७, २०७९ ११:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×