राउटे संसारसँग साक्षात्कार- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

राउटे संसारसँग साक्षात्कार

अभय श्रेष्ठ

काठमाडौँ — १. 
राउटे समुदायबारे थुप्रै गैरआख्यान लेखिएका छन्, वृत्तचित्रहरू बनेका छन् । तिनले राउटे समाजको आवरणमाथि एकसरो दृष्टि लगाउँछन् । अनन्त वाग्लेको पहिचान पुरस्कार विजेता उपन्यास ‘कदम’ ले भने तिनको अन्तर्यलाई छाम्छ । यसकारण उपन्यासले पाठकलाई तिनको हृदयसँगै साक्षात्कार गराउँछ । पाठक पनि आफ्नो हृदयले नै तिनको आन्तरिक संसारमा प्रवेश गर्दै जान्छ ।

‘कदम’ पठनीय हुनुको मुख्य कारण यही हो । राउटे समाजबारे लिखित सम्भवतः यो पहिलो आख्यान हो, जसलाई मूलतः शैक्षिक र समाजशास्त्रीय महत्त्वको उपन्यास भन्न सकिन्छ । यसमा राउटेको जरा र पहिचान जीवित राखी त्यस समाजको जडताबाट बाहिर निस्केर उन्नत जीवन जिउन सफल एउटा समूहको राउटे युवाको संघर्ष, अनन्त इच्छाशक्ति र सफलताको कथा छ ।

लामो समय पत्रकारिता गरेका वाग्लेको भाषा सरल र सम्प्रेष्य छ । त्यसले गर्दा राउटे जीवनशैली र संस्कृतिका अनौठा शब्दहरूका अर्थ बिस्तारै खुल्दै जान्छन् । गादो, पगरी, कोसी, मदुस, झकालो, गुना, रौतेला, लहरे बैसारी, गुरु बैसारी, गर्रा, ऐरा, राउटीजस्ता शब्द पहिलोपल्ट पढ्दा अपरिचित लाग्छन् । उपन्यास पढ्दै जाँदा गादो भनेको राउटेको शरीर वस्त्र, पगरी टाउकामा बाँध्ने बिँडा, कोसी, मदुस राउटे समुदायले काठबाट बनाउने घरेलु भाँडाकुँडा, झकालो जामा, गुना लंगुर जातको बाँदर, ऐरा सिकार, लहरे, गुरु र गर्रा उनीहरूका प्रसिद्ध लोकनृत्य, राउटी अस्थायी आवास भन्ने सजिलै बुझिन्छ ।

२.

दुल्लुको वासमती चामल, दैलेख पर्‍या भोको
माया भन्या सानो होइन, कोठारीको रोको
सल्यान साङ्कोटबाट कासो आउँदैन
भोको पेट नानीको हाँसो आउँदैन

उपन्यासमा मुखिया चैनबहादुर शाहीले हाल्ने यस्तो सवाईले सिंगै राउटे समाजको व्यथा बोल्छ । उपन्यासको कथावस्तु साधारण छ । बालकैमा बाबु गुमाएको टुहुरो राउटे कदम कल्याल शाही आफ्ना काका रउनाबाट काठका सामान बनाउन सिक्छ । रउनासँगै सामान बेच्न बजार र गाउँतिर जाने क्रममा उसको इच्छा र अनुभव फराकिलो हुँदै जान्छ । गाउँबस्तीका विद्यालय देखेर उसलाई पनि पढ्ने इच्छा जाग्छ । ऊ खलाँसी र पछि गाडीको चालक बन्ने सपना देख्छ । आगोले पोलेपछि समाजसेवी कर्मादेवीको पहलमा उपचार गर्न काठमाडौँ आउँदा इच्छाले पखेटा नै फैलाउँछ । उसको समुदायमा भने पढ्न, जागिर खान, वन छाडेर कतै जानै मनाही छ । उनीहरू ठाउँ फेर्दै वनैवन बसाइ सर्छन्, कन्दमूल, फलफूल जे भेटिन्छ खान्छन्, बाँदरको सिकार गरी मदिरा पिएर बेफिक्री हुँदै, नाच्दै, गाउँदै रौसेलो जीवन जिउँछन् । महिलाका जीवनमा भने उधुमै अन्धविश्वासका तगाराहरू, हीनता बढाउने र व्यक्तित्व खुम्च्याउने प्रचलनहरू छन् ।

कदमलगायत केही केटाहरू मुखियाको आँखा छलीछली जंगलमा पढ्न थाल्छन् । कदम सुर्खेत गएर खलाँसी बन्छ, देश दुनियाँसँग परिचित हुन्छ र पछि कुशल चालक बन्छ । अन्ततः राउटे पर्यटनको अवधारणा साकार पार्ने अभियानअन्तर्गत काठमाडौँमा राउटे रेस्टुराँ खोल्छ ।

३.
पत्रकार सिम्रिक शर्मालाई कदमले सुनाएको संघर्ष गाथा उपन्यासको मूल कथा हो । यस क्रममा अध्यायपिच्छे आउने भूमिकाले भने कथामा गतिरोध पैदा गर्छ । तर, कदमको जीवन संघर्षका क्रममा रोचक मोडहरू पटक–पटक आउँछन् ।

क) गुनाको सिकार

सुत्केरीलाई गुनाको ‘पोषिलो’ मासु ख्वाउन उनीहरू सिकारका लागि जंगल जान्छन् । बाँदर बस्ने मध्यवनमा पुगेपछि बूढापाकाहरू खरानीको ‘लक्ष्मण घेरा’ लगाएर मन्त्र फुक्छन् । गौँडागौँडामा जाल कोचिन्छ । जाल नपुगेको ठाउँमा स्याउला कोचकाच पारिन्छ । सिंगै सिकार टोली सुसेली हाल्दै एकै स्वरमा हाहा हुहु गर्न थालेपछि बाँदरहरू आत्तिँदै रूखबाट झर्छन् र भाग्न खोज्दा जालमा पर्छन् । तिनलाई बन्चरा, लाठी र घोचा लगाएर छिनमै मारिन्छ । बालक बाँदरलाई भने ज्यान माफी दिएर छाडिन्छ । एकपल्ट एउटा बाँदर अग्लो रूखको टुप्पामा अटेरी भएर बसिरहन्छ । ढुंगा, घोचाले झटारो हान्दा पनि डेग चल्दैन । त्यसपछि सिकारीहरू रूखै काट्छन् । रूख ढलेपछि बाँदर पनि नआत्तीकन बिस्तारै रूखसँगै झर्छ र भुइँमा बजारिने बेला फुत्त फाल हालेर गायब हुन्छ ।

ख) काठमाडौंमा प्रधानमन्त्री र नेताहरूसँग भेटघाट

गिरिजाप्रसाद कोइराला अन्तिम पटक प्रधानमन्त्री हुँदा राउटे टोली काठमाडौं आउँछन् । सुकिला–मुकिला प्रचण्ड सबैसित दरो हात मिलाउँछन् र हँसीमजाक गर्छन् । राउटेले दिएको कलात्मक कोसी र मदुसबारे पनि निकै चाख दिएर सोधीखोजी गर्छन् र पार्टीका तर्फबाट दस हजार रुपियाँ सहयोग गर्छन् । प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसादसँग भने उनीहरूको अनुभूति आत्मीय हुँदैन । बालुवाटार कम्पाउन्डमा उनले तिनलाई निकैबेर कुराउँछन् । भेट्दा पनि हाँस्दैनन् । खासै बोल्दैनन् । उपहार दिइएका कोसी र मदुसमा खासै रुचि दिँदैनन् । हेर्दै नहेरी सहयोगीलाई हस्तान्तरण गर्छन् ।

उनीहरूको भक्तपुर यात्रा भने निकै रमाइलो हुन्छ । सबै पर्यटकीय स्थल घुमेपछि नेमकिपाका अध्यक्ष कमरेड रोहितलाई भेट्छन् । पार्टी संगठनका क्रममा उनी जुम्ला, दैलेख, हुम्ला, जाजरकोट सबै पुगेका रहेछन् र राउटेबारे पनि उनलाई राम्रो जानकारी हुन्छ । सबैलाई कालो टोपी लगाइदिएर उनी जुजु धौको सगुन दिन्छन् । अनि आउँदो दसैंलाई भनी तीन बोरा मगमग बास्ना आउने चिउरा उपहार दिन्छन् । राउटेका तर्फबाट उपहार दिइएका कोसी र मदुसबारे निकै चाख दिएर सोधखोज गर्छन् अनि आफ्ना कुरा खुलस्त राख्छन् । अन्त्यमा राउटेलाई नाचगानका लागि भनेर एउटा ठूलो मादल पनि उपहार दिन्छन्, जुन उनको पार्टीको चुनाव चिह्न थियो ।

तत्कालीन एमालेका महासचिव माधवकुमार नेपालले पनि राउटेका बारेमा धेरै चासो देखाउँछन् । दस हजार रुपैयाँ सहयोग पनि गर्छन् । तर, उनले ‘घर बनाएर स्थायी बसोवास गर्नुस् र बालबालिकालाई विद्यालय पठाउनुस्’ भनेको राउटेका मुखियालाई पटक्कै मन पर्दैन ।

उपन्यासमा यस्ता रोचक प्रसंग थुप्रै छन् । झाँक्री बाको वनझाँक्री दरबार यात्रा, मुखिया चैनबहादुरले काठमाडौँ जान लाग्दा नेपालगन्जमा पत्रकारहरूलाई अन्तर्वार्ता दिँदै गाएका सवाई, अन्तर्राष्ट्रिय फिरन्ता सम्मेलनमा चिल सिकारी कजाकको कथा, राजामामा कुसुन्डाको बयान, चालक समुद्र गुरुङले राउटे पर्यटनबारे कदमलाई दिएको सूत्र आदि । तीमध्ये पनि समुद्रको सूत्र राउटे समुदायको पहिचान कायम गर्दै तिनको उत्थान, विकास र आधुनिक युगमा प्रवेश गराउन निकै महत्त्वपूर्ण लाग्छ ।

४.
उपन्यासको कथा वाचनमा समयक्रम खलबलिएको छ । राउटे प्रतिनिधिमण्डल काठमाडौँ आउँदाको समय पहिलो संविधानसभा चुनाव नहुँदैको हो । तर, त्यसअघि नै अन्य समुदायका मान्छेले उनीहरूसँग सेल्फी खिचेको प्रसंग बारम्बार आउँछ । सेलफोनमा सेल्फी प्रविधि आएको केही वर्षअघि मात्र हो । त्यसअघिकै कथामा कर्णाली प्रदेश, उपराष्ट्रपति लालध्वज पुन र उनकी छोरी दमयन्ती पुनका प्रसंगहरू आउँछन् । तर, नेपालको संविधान २०७२ ले बल्ल संघीयताको खाका कोरेको हो । उपन्यासमा कतिपय नेतादेखि कलाकार र लेखकहरू गौरीबहादुर कार्की, पूर्णप्रकाश नेपाल यात्रीजस्ता वास्तविक पात्र आउँछन्, केहीको भने अनुमान लगाउन सकिने गरी काल्पनिक नाम दिइएको छ । उपन्यासको अघिल्ला पृष्ठहरूको भाषा परिष्कृत छ । पछाडि भाषाको स्तर बिस्तारै खुकुलिन्छ । कदमजस्तो भुइँमान्छेले गरेको बयानमा ठाउँठाउँमा आउने अंग्रेजी र संस्कृत मूलका विशिष्ट शब्दहरूले दाँतमा बेसरी ढुंगा लगाउँछन् । कदम एक ठाउँमा भन्छ, ‘राउटे हुनुमा मलाई गर्व छ ।’ राउटेको लोकसंस्कृति, भाषा र पहिचानमा गर्व गर्न सकिन्छ, तर पछौटेपनमा सकिन्न । कुनै दलित जनले मलाई दलित हुनुमा गर्व छ भन्यो भने के होला ? त्यो भनेको उसमाथि गरिने छुवाछुतको व्यवहारमा पनि गर्व गर्नु हो । उसले त दलनबाट मुक्ति खोज्ने हो । राउटेको मामिलामा पनि कुरा यही हो ।

वाग्लेले चरम सीमान्तकृत समुदायको कथा लेखेर जोखिम मोलेका छन् । त्यसले नै यस उपन्यासलाई महत्त्वपूर्ण साहित्यिक दस्तावेज एवं समाजशास्त्रीय सन्दर्भ–सामग्री बन्न सघाएको छ । अन्य समुदायसँग सम्पर्क बढ्दै जाँदा राउटे समुदायले अहिले अँगालेको जीवनशैली लामो समय नटिक्ने पक्का छ । त्यसबाट छलाङ मार्ने युवकलाई नायक बनाएर र समुद्र गुरुङको योजना कार्यान्वयनको सुरुवात गराएर उनले राउटे समुदायले अँगाल्नुपर्ने रोडम्याप प्रस्ट कोरिदिएका छन् । राउटे समुदायको जीवनशैली भविष्यमा कस्तो हुनेछ भन्ने प्रस्ट संकेत पनि हो यो उपन्यास ।

प्रकाशित : जेष्ठ ७, २०७९ ११:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दान्कोले मुटु झिकेर बालेको लालटिन

कालजयी कृति कस्तो हुन्छ भनेर कसैले सोधे झट्ट गोर्कीकै कथा ‘बूढी इजरगिल’ सम्झन्छु ।
अभय श्रेष्ठ

अध्ययन–लेखनको उज्यालो आकाशबाट जब म चियाउँछु– मेरो विगत कक्षाकोठामा कुखुरा बनाइएको विद्यार्थीजस्तै टुक्रुक्क कान समाएर अँध्यारो कुनामा चुपचाप बसिरहेको भेटिन्छ । स्कुले जीवनमा म नेपाली र हिन्दीका सस्ता उपन्यास खुब पढ्थेँ । गुलशन नन्दा, मनोज, वेदप्रकाश, सरला रानु, युधीर थापा, सुवास, वसन्त, दीर्घबाहुका उपन्यासमा डुब्थेँ ।

तिनले मलाई डुबाउँथे मात्रै, उतार्दैनथे । मेरो वरिपरि एक्लोपन, अभाव, निराशा, उदासी र अवसादको अभेद्य कुहिरो मडारिइरहेको हुन्थ्यो । त्यही कुहिरोबीच पनि धेरै उपन्यास पढ्ने र धेरै सिनेमा हेरेर साथी–सर्कलमा कीर्तिमान कायम गर्ने मेरो अनौठो सोख थियो । स्कुलबाट भागेर म भक्तपुरका गल्ली–गल्लीमा देखाइने भिडियोमा सस्ता हिन्दी, चिनियाँ कुङ्फु र अश्लील फिल्म हेर्थें । खार लाग्ने सुकुल भुइँमा अनि झ्याल, आँखीझ्याल र तख्तामा भोजे सुकुल वा काठको फल्याक ओच्छ्याइएका हुन्थे । हिन्दी र चिनियाँ कुङ्फु फिल्ममा किशोर–किशोरी, तरुनी–तन्नेरी जोडीका बगुन्द्र भीड लाग्थ्यो । प्रहरीले बेला–बेला छापा मार्दा धेरैपल्ट भक्तपुरका जोडिएका घरका छानै–छाना, कौसी–कौसी र गल्ली–गल्ली हुँदै भागेर म बचेको थिएँ । तीनपल्ट त पक्राउ नै परेँ । तीनैपल्ट मलाई दरबारमार्गस्थित जिल्ला प्रहरी कार्यालय भक्तपुरको द्वारसम्म सुकुल बोकेर जानुपर्ने सजाय दिइएको थियो ।

सस्तै भए पनि मेरा लागि अवसाद भुलाउने माध्यम थिए ती किताब । तिनले मलाई निरन्तर नयाँ किताब पढ्ने र खोज्ने लत लगाइदिए । त्यसै क्रममा बादल फाटेर उज्यालो घाम देखा परेझैँ मेरो हातमा आइपुगेको थियो, म्याक्सिम गोर्कीको आत्मकथात्मक उपन्यास ‘बालककाल’ । तत्कालीन सोभियत सङ्घबाट समाजवादी विचारको पखेटा फैलाउने अभियानका क्रममा मास्कोस्थित रादुगा प्रकाशनबाट आएको त्यो किताब कति प्रभावशाली थियो भने लगत्तै मैले त्यसका बाँकी दुई भाग ‘मान्छेहरूका माझमा’ र ‘मेरा विश्वविद्यालयहरू’ खोजेर पढेँ । अवसादउन्मुख उदासीबाट मेरो जीवनलाई आशाको उज्यालोतिर फर्काउने महत्त्वपूर्ण मोड थिए गोर्कीका ती किताब । त्यसपछि नै म भाग्यवादीबाट कर्मयोगी र ‘नो बडी’ बाट ‘समबडी’ बन्ने आत्मबलसाथ अघि बढ्न थालेको हुँ ।

...

यथार्थमा, गोर्कीका विपत्तिहरू मेराभन्दा चौखण्डै गहिरा थिए । उनी चार वर्षका हुँदा सिकर्मी पिता म्याक्सिम सेबातेभिचको मृत्यु भयो । उनको आत्मकथात्मक उपन्यासको पहिलो भाग ‘बालककाल’ यहीँबाट सुरु हुन्छ । त्यसपछि गोर्कीको पालन–पोषणको जिम्मा मावली हजुरआमा अकुलिना कासिरिनले लिइन्, जो दया र मानवताकी खानी थिइन् । हजुरआमाको ठीक विपरीत उनका पति भासिली भासिलिभिच कासिरिन अत्यन्त निर्दयी थिए । हजुरआमाको प्रेम, उनले सुनाउने दन्त्यकथा, परी कथा र कविताले गोर्कीको अवसादग्रस्त जीवनलाई सञ्जीवनी बुटी दिए । तिनैले उनलाई सङ्कटकालीन स्थितिसित जुध्न प्रेरणा दिए । यता, निर्दयी हजुरबा भने बेतको छडीले गोर्की र अरू बालबालिकालाई मूर्च्छा परुन्जेल पिट्थे । गोर्की सात वर्षका हुँदा आमा भार्भाराले नापी अध्ययन संस्थानका विद्यार्थी येभ्गेनी भासिलेभिच म्याक्सिमोभसित दोस्रो बिहे गरिन् । सौतेलो पिता अत्यन्त क्रूर थिए । भुइँमा पछारेर गर्भवती भार्भारालाई उनी छातीमा निर्दयतापूर्वक बुट बजार्थे । पछि आलो सुत्केरी पत्नीलाई छाडेर उनी गायब भए ।

हजुरबाको व्यवसाय डुबेपछि करुणामयी हजुरआमालाई सघाउन गोर्कीले छुट्टीमा दिनैभरि र स्कुल छुटेर प्रत्येक दिन हाडका टुक्रा, थोत्रा कपडा, फलामका कबाडी बटुलेर कमाइ गर्न थाले । यसैकारण स्कुले साथीहरू उनलाई झुत्रे, मगन्ते र डाँकु भनेर हैरान पार्थे । कतिपय त ‘शरीर डुङ्डुङ्ती गनाउने यस छाउरासँग हामी बस्दैनौँ’ भनेर शिक्षकलाई उजुरी गर्थे । गोर्की दस वर्षका हुँदा आमा पनि सुकेनासले बितिन् । लगत्तै हजुरबाले उनलाई घर निकाला गरे ।

...

‘सहरको मुख्य सडकको ‘बान्किलो जुत्ता पसल’ मा नोकरी गर्न आइपुगेको छु,’ आत्मकथाको दोस्रो भाग ‘मान्छेहरूको माझमा’ प्रारम्भमै गोर्कीले लेखेका छन् । त्यसपछि चित्रकार भास्या सर्गेयेभको घरमा काम गरे । भास्या गोर्कीलाई चित्रकारिता सिकाउन चाहन्थे । तर, परिवारका अन्य सदस्य अत्यन्त दुष्ट थिए । भास्याकी आमा गोर्कीले चित्र बनाउन लागेको कागजमा तेल र जाँड घोप्ट्याइदिन्थिन् अनि कागज च्यातचुत पारेर टेबुलका सबै सामान हुत्याइदिन्थिन् ।

अलि पछि उनले डोबी भन्ने जहाजमा भाँडा माझ्ने काम गरे । जहाजका मुख्य भान्छे स्मुरी गोर्कीका हाकिम थिए, जसको स्टिलको बाकसमा सानो पुस्तकालय थियो । स्मुरी गोर्कीलाई पढ्न प्रेरणा दिँदै भन्थे, ‘सधैँ मिहिनेत गरेर गतिला किताब पढ । बुझिएन भने सात पटक पढ । फेरि पनि नबुझिए बाह्र पटक पढ ।’ पछि हजुरबाले उनलाई चित्रकार सर्गेयेभको घरमा नोकर राखे । घरका मान्छे बाहिर गएको मौकामा उनी पल्लो घरकी दमिनी दिदीले दिएको किताब पढ्थे । घन्टी बज्नेबित्तिकै किताबलाई चुलोको मुखमा लुकाएर अन्य काम गर्थे । सबै सुतेपछि उनी फेरि पढ्थे । पढ्दापढ्दै किताब हातैमा लिएर निदाउँथे । भोलिपल्ट घरकी बुढीमाउ त्यही किताबले उनको टाउकामा हिर्काउँथिन् । गोर्की १३ वर्षका हुँदा काला आँखा भएकी सुन्दरी विधवा आफ्नी सानी छोरी र आमालाई लिएर त्यस घरको छिँडीमा बस्न थालिन् । तिनले गोर्कीलाई उपहार दिएको तुर्गनेभ, तोल्सतोय, गोगोल र दोस्तोएब्स्कीका किताबलाई उनले पानी बनाए । त्यही घरमा बस्ने निकोलाई एभ्रेइनोभले कजानमा आफ्नी आमाकहाँ जान र विश्वविद्यालयको पूर्वतयारी गर्न सुझाए ।

...

‘अँ म काजान जाँदै छु, विश्वविद्यालय पढ्न भनेर,’ आत्मकथाको तेस्रो भाग ‘मेरा विश्वविद्यालयहरू’ को पहिलो वाक्य गोर्कीले यही लेखेका छन् । तर, निकोलाईले भनेजस्तो जिन्दगी र औपचारिक विश्वविद्यालयको सपना सरल थिएन । साँच्चैको विश्वविद्यालय पढ्ने गोर्कीको चाहना मृगतृष्णा मात्र भयो । तर, उनका हरेक भोगाइ आफैँमा विश्वविद्यालय थिए । यता, माग्दै हिँड्दा एउटा गिर्जाघरअगाडि लडेर उनकी मायालु हजुरआमाको एउटा खुट्टा भाँचियो । एक हप्तापछि त्यो खुट्टा पाकेर फतक्क कुहियो र उनको अत्यन्त दुःखद निधन भयो । कतै राम्ररी खुट्टा

अड्याउने ठाउँ नपाउँदा गोर्कीले १९ वर्षको रहरलाग्दो उमेरमा सन् १८८७ डिसेम्बर १२ का दिन चारवटा गोली भरिएको पेस्तोल किने र आफ्नै छातीमा ठोके । गोलीले उनको फोक्सो छेडियो । तर, अपरेसनपछि उनलाई निको भयो । जस्तै, प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि उनले लेखपढ गर्ने अवसरको चाहिँ यथाशक्य सदुपयोग गरे । अथक सङ्घर्ष र लेखपढ गर्ने आकाङ्क्षा अनि भ्लादिमिर कोरोलेङ्कोजस्ता लेखकको निःस्वार्थ सहयोगले नै अन्ततः उनी विश्वविख्यात लेखक भए ।

...

मानिसहरूको क्रूरता, सङ्घर्ष र जिजीविषा अनि मजदुर वर्गप्रति सहानुभूति र न्यायपूर्ण समाजप्रतिको आशावादिता उनको लेखनका मुख्य स्रोत हुन् । पहिलो कथा ‘मकारचुद्रा’ छापिनेबित्तिकै उनी सबैको नजरमा परे । पाँचपल्ट नोबेल पुरस्कारका लागि मनोनीत भए । पाँचैपल्ट पन्छाइए । तर, नोबेल पुरस्कार पाउने लेखकहरूको भन्दा उनका प्रतिष्ठा, उचाइ र लोकप्रियता धेरै माथि पुग्यो । सन् १९०७ मा प्रकाशित ‘आमा’ उनको सबैभन्दा प्रसिद्ध उपन्यास हो । सन् १९०५ को असफल क्रान्तिको पृष्ठभूमिमा क्रान्तिकारी छोरो पाभेल भ्लासोभ र उसका साथीहरूलाई मातृवत प्रेम गर्दागर्दै आमा पेलागेया निलोभ्ना आफैं क्रान्तिकारी हुँदै जान्छिन् । आमाको चरित्रको स्वाभाविक विकासले नै यस कृतिलाई विश्वसनीय र विश्वविख्यात बनाएको हो । यसमा क्रान्तिकारी युवा प्योत्र पेत्रोभिचलाई पाभेल र आन्ना किरिलोभ्ना जालोमोभालाई आमाका रूपमा गोर्कीले जीवन्त उभ्याएका छन् ।

महान् रुसी लेखकद्वय आन्तोन चेखब र लियो तोल्सतोयका दृष्टिमा पनि उनी महान् लेखक थिए । सन् १९०२ फेब्रुअरी २६ मा गोर्कीलाई रुसी विज्ञान प्रतिष्ठानको सदस्यमा मनोनीत गरियो । जार सत्ताविरुद्ध क्रान्तिमा सामेल भएका र बारम्बार पक्राउ परिसकेका गोर्कीप्रति प्रतिष्ठानको सदाशय सत्तासीनहरूलाई पचेन । अन्ततः निकोलास जारको ठाडो आदेशमा उनको मनोनयन खारेज गरियो । यसप्रति विरोध जनाउँदै प्रतिष्ठानका तत्कालीन सदस्य आन्तोन चेखब र भ्लादिमिर कोरोलेङ्कोले आफ्नो पदबाट राजीनामा गरे । सन् १९३६ जुन १८ मा निधन हुँदा महान् लेखकका रूपमा मात्र नभई मानवताका पुजारी, नयाँ लेखकका अभिभावक र महान् चिन्तकका रूपमा पनि विश्वभरि उनको सम्मान फैलिसकेको थियो ।

...

गोर्की महान् लेखक मात्र नभई उत्तिकै क्रान्तिकारी पनि थिए । अक्टोबर क्रान्तिमा उनी सक्रिय सहभागी थिए । लेनिनसँग उनको आत्मीय सम्बन्ध थियो । गोर्कीका जीवनी लेखक जर्मन पत्रकार गेरार्ड

ह्याभरम्यानका अनुसार, क्रान्तिपछिको तनावमय दिनमा मानिसहरू मारिँदा उनी लेनिनलाई सचेत गराउँदै चिठी लेख्थे । चिठीको सुनुवाइ नभए उनी निझ्नी नोभ्गोरोदबाट दुई दिनसम्म रेल चढेर मास्को आइपुग्थे र मानवताको क्षय भएकामा लेनिनसँग चर्को गुनासो गर्थे । लेनिन बेस्सरी बम्किन्थे, ‘तपाईं के चाहनुहुन्छ ? यो अनियन्त्रित होहल्लायुक्त समयमा मानवतावाद कसरी सम्भव छ ?’ जति रिसाए पनि गोर्कीका अनुरोधहरूलाई लेनिनले कहिल्यै लत्याएनन् । गोर्कीले आफ्ना आग्रहपूर्ण निवेदनहरूमार्फत धेरैको ज्यान जोगाए ।

...

गोर्कीको सबैभन्दा प्रसिद्धमध्ये एउटा कथा हो– ‘बूढी इजरगिल’ । खगेन्द्र संग्रौलाले अनुवाद गरेको यस कथामा इजरगिल बूढी आफ्नो सम्झौताहीन जीवन्त भोगाइका अनेक आयाम सुनाउँछे । कथाको अन्त्यमा उसले सुनाउने दन्त्यकथाजस्तो लाग्ने उपकथाको अमर पात्र छ– दान्को । शत्रुद्वारा लेखेटिएका गाउँलेहरू घनघोर जङ्गलमा पुगेपछि फर्केर शत्रुसँग आत्मसमर्पण गर्ने मुडमा पुग्छन् । तिनलाई साहस र प्रेरणा दिन दान्को नामक युवक अघि सर्छ । यात्राका क्रममा अन्धकारले केही नदेखिने हुन्छ । ठूलो आँधी चल्छ । रुखमाथि चट्याङ पर्न थाल्छ । यस विपत्तिको दोष उनीहरू दान्कोकै शिरमाथि थोपर्छन् र उसलाई घेरा हालेर मार्न खोज्छन् । बैगुनी गाउँलेलाई उद्धार गर्न प्रतिबद्ध दान्को अब आफ्नै छाती फोड्छ र मुटु बाहिर निकालेर उचाल्दै अगाडि बढ्छ । उसको मुटु मेन्टुलजस्तै धपक्क बल्छ । यही उज्यालो पछ्याउँदै गाउँलेहरू छिट्टै जङ्गल पार गर्छन् र टन्टलापुर घाम लागेको अनि वर्षा रोकिएर सफा भएको हरियाली खेतमा पुग्छन् । दान्कोलाई सबैले बिर्सन्छन्, जो छाती फुटी रक्ताम्मे भएर मरिसकेको हुन्छ । उसको मुटु अझै भुइँमा चम्किरहेको हुन्छ । एउटा मूर्ख गाउँलेले त्यसलाई किचीमिची पारेर निभाइदिन्छ ।

कालजयी कृति कस्तो हुन्छ भनेर कसैले सोधे झट्ट यही कथा सम्झन्छु । मानव सभ्यतालाई नै एउटा उचाइ दिने र अनुपम सन्देश फैलाउने यो कथा पढ्दा ‘बैगुनी दुनियाँलाई गुनले मार्छु’ भन्ने प्रेरणा जागिरहन्छ ।

प्रकाशित : चैत्र १९, २०७८ १०:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×