भोजपुरको धूलोमा शब्दको इन्द्रेणी- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भोजपुरको धूलोमा शब्दको इन्द्रेणी

एक व्यक्तिको लगनशीलता र अनुसन्धानको महायात्रा हो यो ग्रन्थ 
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — कवि विप्लव ढकाल बिहानै एउटा मोटो किताब लिएर मेरो आँगनमा आइपुगे । तिनले हातमा बोकेको बृहत् ग्रन्थको रहस्य नखुलिन्जेल मैले अनेकौं कल्पना गरें । ‘भोजपुरको वाङ्मय’ भन्ने शीर्षक देखें । अनि सोचें, त्यो बृहत् ग्रन्थ एक जिल्ला परिचय होला । पछि थाहा भयो ८०६ पृष्ठको त्यो बृहत् ग्रन्थ विप्लवको दशकौं लामो एकल अध्ययन र अनुसन्धानको परिणाम रहेछ ।

त्यस्तो ग्रन्थ अमुक संस्थाहरूले निकाल्छन् । सोचें, भोजपुरजस्तो विविध संस्कृति, भाषा र जातजाति भएको जिल्लाको अध्ययनमा कोहीे लगानी गर्नेहरू भेटिन सक्छन् । यी कविले पनि केही प्रोजेक्ट लिएछन् र यो काम गरेछन् भन्ने लाग्यो । तर, तिनले कुरा गर्न थालेपछि मेरो उत्सुकता झन् गहिरियो । कविले त्यो ग्रन्थ मायाले बोकेका थिए । त्यो किताब ओल्टाइपल्टाइ गर्दै किताबबारे मलाई परिचय दिँदा तिनका औंलाहरू प्रफुल्ल मन र आह्लाद बोकेर सल्बलाइरहेका थिए । कुनै प्रोजेक्टको काममा यस्तो स्नेहको कल्पना गर्न सकिँदैन । अनि सोचें, यो कुनै अर्को शैलीको महाकाव्य होला । यी कविले प्रकारान्तरले अर्को महाकाव्य लेखे कि त ! लाग्यो, अहिले लगभग महाकाव्य हराइसकेको युगमा यी युवक कविलाई कस्तो सिर्जना गर्ने धुन चलेछ !

मेरा शृङ्खला नमिलाई राखेका किताबहरूमा फ्रान्सेली कवि चाल्स बोदलेयर र स्टेफन मलार्मे, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, एलेन गिन्स्वर्ग र अज्ञेयका कविताका किताब देखिए । अज्ञेयले भारतमा विभाजनका बेला हिन्दु–मुसलमानको दङ्गालाई मात्रै वर्णन गरिबस्ने काव्यलाई परपीडनको खुसी (‘स्याडिस्टिक ग्ली’) भनेको कुरा साहित्य एकादमीको समकालीन साहित्य सम्मेलन प्रकाशन १९७५ को लेखमा भर्खरै पढेको थिएँ । सोचें, कवि विप्लव ढकालले यत्रो कर्म एक्लै गरेर आत्मपीडनको बाटो त लिएका होइनन् ? थाहा हुँदै गयो उनले भोजपुर जिल्लाको समग्र अध्ययन गरेका रहेछन् । यो ग्रन्थ एक जना कविकै सपनाको रूपक रहेछ । सामाजिक, सांस्कृतिक, साहित्यिक, लोकजीवनजनिन, कलात्मक अनि आर्थिक अवस्थाका विषयको चित्रण भएको यो किताब एक महाकाव्यिक प्रयास रहेछ । मलाई लाग्यो, एक जना व्यक्तिको लगनशीलता र अनुसन्धान भएकाले यो एउटा महायात्रा हो, ‘ओडिसी’ हो । यसमा काव्यिक सामर्थ्य छ । कुनै संस्थाले गरेको भए यो एउटा राम्रो निर्वैयक्तिक अनुसन्धान हुने थियो । तर, एक जना कविको प्रयास भएकाले यो महाकाव्यिक संचेतनाले गरिएको काम हो ।

कवि विप्लव लेख्छन्, ‘स्कुलमा अन्तिम बेन्चमा बसेको आफ्नै कलिलो छाया फर्केर आउँछ र प्रश्न गर्छ– तिमीले गोठाले जाँदा, खेतालो जाँदा, मेलापर्वमा जाँदा सानो कपीमा टिपोट गरेका सुदूर जङ्गलका शब्दहरूप्रति न्याय गर्‍यौ त ?’, ‘यी प्रश्नहरू मेरा लागि कुनै विश्वविद्यालयका प्रश्नभन्दा कठिन छन् । उत्तरहरू खोज्दै जाँदा आधा जिन्दगी बितेछ ।’ तिनले काव्यिक मर्म बोकेका वाक्यहरू यसरी लेखेका छन्, अगाडि– ‘घाँस–दाउराको भारी बोकेका, शरीरभरि धूलो र हिलो लागेका, नाङ्गा कुर्कुच्चाबाट रगत बगिरहेका, च्यातिएको मैलो लुगाभित्र... सुकिला दुःखहरू छोपेका, निधारबाट तर्तरी पसिना चुहाइरहेका पात्रपात्राहरू आउँछन् । ती सोध्छन्– मैले कुल्चिएको धूलामा शब्दको इन्द्रेणी छोपिएको छ कि ?’ ढकालको खोजको एउटा आधार भोजपुरका साहित्यकारहरूको खोजी हो भन्ने प्रस्ट हुन्छ । यो कुरालाई उनले यसरी राखेका छन्, ‘भोजपुरका साहित्यकारहरू लाखापाखा लागिसके । ...खोजें । चौबाटोमा उभिएर सोधें– यो राजधानीमा भोजपुरका शब्दशिल्पीहरू कहाँ बस्छन् ?’

जिल्लाका कवि–लेखकहरू राजधानी आएर खोज्ने काल्पनिकी र अठोट मेरा निम्ति एउटा नौलो विषय हो । मैले तेह्रथुम छाडेर काठमाडौं आउँदा मेरो जिल्लाका साहित्यकारहरू खोजेको थिइनँ । मलाई उनीहरूलाई भेटेर केही गरुँला भन्ने थिएन । म त यहाँ केही कहिल्यै नदेखेका कुरा खोज्न आएको थिएँ । त्यस्तो खोजीका क्रममा मैले अनेकौं पात्र भेटें । त्यसमा पनि हिप्पी नामधारी युवायुवती भेटेको र तिनका विचार र तिनका जीवनदर्शन र केही शैलीले प्रभावित भएको थिएँ । धरान, मोरङ र तेह्रथुमतिर वामपन्थी राजनीतिका सपना जगाउने कुराले उचालिएको थिएँ । तर, अरूबाट अनुशासित र नियन्त्रित हुने चाहना नभएकाले म अराजकतावादी विचारले प्रभावित थिएँ । यसको अर्थ मेरो कुनै बाटो थिएन काठमाडौं आउँदा । म सबै कुरा रित्तिएको मन, पश्चिमी दर्शनमा भनिने ‘ट्यावुलारस’ वा रित्तो स्लेट लिएर यहाँ आएको थिएँ । त्यस मनलाई तिनै अपरिचित नरनारीहरू अनि नेपाल मण्डलको संस्कृति र कलाले बिस्तारै भर्न थालें । मैले आमाले दिनुभएको शिक्षाको संस्कार र लिम्बू काव्यिक लोकसंस्कृतिको प्रभाव बोकेको थिएँ । यहाँ मैले जिल्लाका खोज्नुपर्ने कुरा खासै केही थिएनन् । विप्लव भाइका यी आत्मस्वीकृतिमूलक वाक्यहरू पढेर रोमाञ्चित भएँ । यो किताब उद्घाटनका दिन कवि भूपाल राई भाइले भनेजस्तो यो फराकिलो दृष्टिले बनिएको भोजपुर जिल्लाको किताब नेपाल राज्यको सही चित्रको ‘मिनिएचर’ हो ।

विप्लव निष्कर्षमा भन्छन्, ‘तिनै सपनाहरू जोगाएर लगभग साढे तीन दशकपछि यो पुरानो झोला बिसाएको छु । भोजपुरको नासो फिर्ता गरेको छु ।’ कसलाई फिर्ता गरे थाहा भएन । म यहाँ आइपुगेपछि झन् रोमाञ्चित भएँ अनि ती सरल कवि, मजस्तै पढाएर दुई छाक टार्ने साहित्यिक मानिसको मेरोभन्दा अग्लो कर्मयोजना देखेर चकित भएँ । यो किताब मनले खाएका व्यक्तिहरूलाई दिएर विप्लव भाइले उद्गारहरू बटुलेका छन्, जस्मा सय वर्षलाई पछाडि पारेर सक्रिय रूपमा अगाडि बढिरेहेका सत्यमोहन दाइ पनि छन् । उनले भनेका छन्, ‘यो ग्रन्थ तमसोमा ज्योतिर्गमयको निर्देशिका हो ।’ योजनाभित्र पारेर यस्ता ग्रन्थ निकाल्नुपर्छ भनी योजना बनाउने संस्थाहरूका मानकलाई विप्लव ढकालकी जीवनसाथी डा. पद्मा अर्यालको यो भनाइले विनिर्माण गरिदिएको छ, ‘लामो समयदेखिको अथक परिश्रम र सिर्जनशील पागलपनको प्रत्यक्ष साक्षी र परोक्ष सहयोगी ...गर्व लागेको छ ।’ लामो लेखमा यो किताबले उठाएका र यसले दिएका कुराका छलफल हुनुपर्छ । यहाँ मैले लेखेका केवल विप्लवका कविताको एक पाठकका कुरा हुन् ।

भोजपुरका स्मृतिलोक र ‘डक्युमेन्टेड’ दुवै छन् । इतिहास लेख्ने पद्धति सबैतिर त्यही हो । इतिहासको आधुनिक मात्र होइन, लोकस्मृति पनि हुन्छ । अमेरिकी समीक्षक फ्रेडरिक जेमिसनको सिद्धान्त छ, इतिहासको अवचेतन मन हुन्छ । त्यसको प्रकट हुने बाटो त्यस्तै स्मृति र स्वप्नबाट पनि हुन्छ । यो किसिमको ग्रन्थ लेख्नुको पछिल्तिर त्यही मनको खोजी हुन्छ । एउटा राम्रो कवि जब यसरी काम गर्न थाल्छ ऊ त्यही इतिहासको अवचेतनको प्रभावमाथि काम गरिरहेको हुन्छ । त्यसैले यो ग्रन्थले लिएको परिचित पद्धति छ– भौगोलिक परिचय, लोकवाङ्मय, अभिलेख वाङ्मय, भेटिएका र सहजप्राप्त पत्रपत्रिका, विविध वाङ्मयमा नाटक मञ्च, साहित्यिक आन्दोलन, कविहरू अनि वाङ्मय कर्मीहरू । त्यसपछि मातृभाषाका वाङ्मयकर्मीहरू इत्यादि शीर्षकमा विभाजित यो ग्रन्थले चकित पारेको छ ।

विप्लवले स्कुलको, गाउँले स्मृतिको कुरा गर्दा पोलो फ्रेरको ‘पेडागोजी अफ्दी अप्रेस्ड’ किताब सम्झना हुन्छ । गाउँका स्कुल चउरमा हुन्छन् । मैले पनि तेह्रथुमको साबला गाउँका एकाध चउरका यस्ता स्कुलमा पढेको छु । स्कुल सकिएपछि सबै घर जान्छन् । त्यहाँ कोही रहँदैनन् । उनी जाँदा त्यहाँ केवल रित्ता बाँसका खबटामा दिउँसो बालकले लेखेका अक्षर सुनसानमा हावासँग खेलिरहेका थिए । पलो फ्रेरको त्यही यात्रा पनि छ ‘भोजपुरको वाङ्मय’ मा । समग्रमा यो किताबको अनुसन्धान, लेखन, प्रकाशन, छलफल, स्मृति र क्षेत्रीय वाङमयलाई मोडेलको रूपमा राखे हुन्छ । यो कुशल र सिर्जनशील कविले गरेको प्रयोग हो । र, त्यही अर्थमा यो एक महाकाव्यिक कर्म हो ।

प्रकाशित : वैशाख ३१, २०७९ १२:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

माया मण्डलमा मृत्यु

मृत्यु एकाएक कहाँ–कहाँ टाढा हराउने घटना होइन । जीवनजस्तै मृत्यु घर–परिवेश र परिचित थलोसँग जोडिएको हुन्छ । मृत्यु वा अगोचर हुने यो अवस्थाको लय जीवनबाटै बनिएको हुन्छ ।
अभि सुवेदी

अहिलेको जगतमा मृत्युको विषयमा केही लेख्नु लगभग असम्भव र विसंगत विषय हुन सक्छ भन्ने जान्दाजान्दै पनि यो मृत्यु–निबन्ध लेख्ने संजोग परेको छ । तर, मृत्युको यो विडम्बनाको कालमा यसमाथि लेख्नुपर्ने कारणमध्ये सबैभन्दा प्रमुख हो मानिसको जीवनमा मृत्यु होइन, मृत्यु जित्ने उसको काल्पनिकी र सिर्जनाको सामर्थ्य बलियो र अविजेय छ भनेर केही कुरा राख्नु ।

धेरै मानिसको मृत्युको कारण मानिसकै कर्म हो भन्ने एउटा सत्य छ । मानिस आफ्नै मानवको यो जगत्मा हत्या गर्छ । ऊ दानव र मानवका प्रकृतिबारे दर्शन छाँट्छ, तर मृत्युको कारक उही हुन्छ । मानिसको मृत्युको विषय हाम्रो इतिहास हुन्छ, संस्कृति हुन्छ र रीतिरिवाज हुन्छ । प्रकृतिको प्रकोपले पनि मानिसको मृत्यु हुन्छ । त्यसको लेखाजोखा गर्ने तरिका मानवेतर हुन्छ । महामारी कोभिड–१९ ले मान्छेको मृत्यु भएको कुरा जतिसुकै अनुभवजन्य भए पनि त्यसको लेखाजोखा, टाढा र चिसो हुन्छ । यति मानिसको यस्तो प्राकृतिक प्रकोपले मृत्यु भयो भन्ने मात्र त्यसको इतिहास हो । तर, मानिसले मारेका मानिसको लेखाजोखा हुन्छ ।

अर्को कुरा, मृत्यु नित्य र स्वाभाविक हुन्छ । मानिसहरूकै परिवेश अनि तिनकै स्नेह, शोक र माया मण्डलमा मृत्यु घटिरहन्छन् । मृत्यु हुनेको सम्झना हुन्छ वा हाम्रा भाषामा भन्दा पूजा र सम्झना हुन्छ, ती अनेकौं धर्मजनिन हुन्छन् । तर, मृत्युका कथाको अर्को पाटो छ । हामीले पछिल्लो समयमा रेकर्डमा राखेर इतिहासको चरित्र बुझ्ने भनेको मानिसकै कामबाट निःसृत मृत्युका कथा हुन् । जस्तो हामीसँग भएका रेकर्ड बोल्छन्– पहिलो विश्वयुद्धमा साढे दुई करोड मानिस मरे । दोस्रो विश्ययुद्धमा सातदेखि साढे आठ करोड मरे । सत्तरी लाख मानिस हिटलरका क्याम्प र स्तालिनको निर्वासन अनि अत्याचारमा मरे । अहिले पनि केही शासक र पागलका लहडमा गरिने मानिसका हत्याको शृंखला जारी छ ।

मानिसले मानिसको हत्या गरेको विषयका इतिहास बन्छन्, बनेका छन् । तर, साथसाथै त्यसको प्रतिरोधमा पनि मानिसकै क्रियाकलापको इतिहास बन्दै आएको छ । अहिले पनि युरोपमा युक्रेनमाथिको रुसी हमलाले विशाल युद्ध भड्किँदैन भन्न सकिँदैन । हत्यालाई सम्झना गर्ने थलोहरू बनिएका छन् । मैले पनि केही देखेँ । कम्बोडियामा खमेरुजले लाखौंका हत्या गरेका किलिङ फिल्ड देखें । राजधानी न्होमपेनमा यातना र हत्या गरेको थलो नै तुओल सेङ म्युजियममा परिणत गरेको देखें । तिनको हत्याका तरिका र इतिहास, चित्र र रेकर्ड देखें ।

वाणनाथ भन्ने एक व्यक्ति कलाकार भएकाले ती कसरी त्यो यातना र हत्याको थलोबाट निस्केर बाँचे भनेर थाहा पाएँ । तिनको भयावह वर्णन सुनें । खमेरुज नेता खिउ सामपानको चित्र बनाउनुपर्ने भएकाले वाणनाथ बाँचेका रहेछन् । ती वाणनाथसँग म एउटा कम्बोडियाली अखबारको चित्रमा सँगै देखिन्छु । उनले भनेका लामा वर्णन नेपाली अखबारमा लेखेँ । वाणनाथको मृत्यु भएको खबर बीबीसीमा सुनेपछि ‘काठमाडौं पोस्ट’ (सेप्टेम्बर २८, २०११) मा ओबिचुअरी लेखें । यस्ता घटनाका केही रेकर्डहरू नेपालमा पनि देखें । बंगलादेशको ‘जादुघर’ भनिने युद्ध म्युजियममा र वासिङ्टनको होलोकास्ट म्युजियममा देखें हत्याका रेकर्ड र चित्रहरू । अरू पनि अनेकौं देशमा देखें ।

मृत्युको मुखैबाट उम्केकाहरूका कथामा काव्यिक तीव्रता हुन्छ । एकाध महिनाअघि प्रिन्स चार्ल्सको आयोजनामा हिटलरको होलोकास्टबाट बाँचेका नब्बे वर्षमाथिका सात जना नरनारीका कलाकारले चित्र बनाएको हेरें । कलाकारसँग तिनीहरू जीवन र मृत्युका गोधूलिमा पुगेका आफ्ना कथा भन्दै थिए । तिनका स्मृतिहरू कसरी सिर्जना र मानिसको इतिहासका भयावह पक्षलाई जोडिरहेका थिए, त्यो देखें । गुगल खोलेर त्यो अहिले पनि देख्न सकिने रहेछ । तल मृत्यु र जीवनको विषयमा अरू केही कुरा राख्छु ।

मृत्यु जीवन र जिउनुको अर्को पाटो हो । यो अवसान हो । यो विषयमा जति मीमांसा सायद अरू केही विषयमा भएका छैनन् । त्यसको मूल कारण मृत्यु जीवनको पर्याय हो । यसो भन्नु अनौठो होजस्तो लाग्छ, तर हामीले एकाध सरल विषयबाट यो छलफल गर्नुपर्छ । यसलाई व्याख्या गर्न यसो भनौं– मृत्यु दैहिक अवसान हो । परिचत परिवेशबाट दैहिक रूपमा छुट्टिएर जानु मृत्यु भएकाले यसको सम्बन्ध जीवन्त परिवेशसँगै छ । मृत्यु भनेको एकाएक कहाँ–कहाँ टाढा हराउने घटना होइन । जीवनजस्तै मृत्यु घर परिवेश र परिचित थलोसँग जोडिएको हुन्छ । मृत्यु वा अगोचर हुने यो अवस्थाको लय जीवनबाटै बनिएको हुन्छ । त्यसैले मृत्युसँग जोडिएका चलन, रीतिहरूमा जीवनसँग छुट्टिनुको झस्का र त्यो अवस्थाको तीव्र बोध भएकाले मृत्युलाई जीवनकै लयबाट सम्मान गरिन्छ । मृत्यले भावना र विचारलाई प्रभावित गर्छ । ती जीवनबाटै बनिएका तरंग हुन् ।

छुट्टिएर जानेलाई जीवनबाटै हेरिने हुनाले मृत्यु एउटा रीति हो । रीति र चलनका विशेषज्ञहरू त्यसलाई ‘लिमिनल’ वा सीमामुखी मोड, एउटा अवस्थाबाट अर्कोमा जाने अनुभव मान्छन् । तर, यो जीवनबाट जीवित मान्छेको पो एउटा अवस्थाबाट अर्कोमा जाने अवस्थाका अनुभव हुन्छन्, पीडा र सुखका अनुभव हुन्छन्, मृत्यु हुनेका केका अनुभव हुनु ? तर, मानिसहरू मृत्युलाई पनि ‘लिमिनल’ मोड वा एउटा अवस्थाबाट अर्कोमा जाने अनुभवको रूपमा हेर्छन् । अनेकौं संस्कृति र चलनमा यस्ता विश्वास छन् । तिब्बती विश्वासमा यस्तो परिवर्तनको प्रदोषकालीन अवस्थाको चर्चा बलियो हुन्छ ।

एउटा चर्चित विषय छ– मृतकबारेका तिब्बती किताब । अंग्रेजीमा पनि ती ‘द टिबेटन बुक अफ् द डेड’ नामले निकै प्रसिद्ध छन् । दैहिक रूपमा अवसान हुनु वा मृत्यु हुनुदेखि अर्को देह लिएर जन्मनु पहिलेको अवस्थालाई अनुभवको रूपमा तिब्बती मृतकका किताबमा चर्चा गरिएको मलाई किञ्चित् काव्यिक काल्पनिकी लाग्छ । तर, मृत्युपछि अर्को देह नलिएसम्मको अवस्था एउटा यात्रा हो भन्ने विश्वास अरू धर्म र संस्कृतिमा पनि छन् । हिन्दुहरूको किताब ‘गीता’ मा कृष्णले भनेका विषयको कोमलनाथ अधिकारीले गरेको अनुवादमा सलल बग्ने भाषामा राखिएको छ । ‘लुगा पुराना जसरी त्यजेर/यो जीवले लिन्छ नयाँ शरीर ।’ यसरी मृत्युलाई अवसान र अन्त्य नमानेर यात्रा मान्ने विषय हामी मृत्युलाई जीवनबाट अलग अवस्था नै मान्दैनौं भन्ने विश्वासबाट जन्मेका हुन्छन् ।

सबैभन्दा पुरानो सुमेर अथवा सुमेरियालीको विश्वासमा नै मानिसको यो आदिम विश्वास र स्पन्दन देख्न सकिन्छ । इसापूर्व तीन हजार वर्षको सुमेरियाली संस्कृति र विश्वास हामीसँग भएको एक प्राचीन सभ्यताको रेकर्ड हो । झन्डै पाँच हजार वर्षपहिलेको उरमा भएको राजकीय चिहानमा मृतकले आफूसँग भौतिक कुरा लिएर जान्छ भन्ने सुमेरियाली विश्वास झल्काउने कुराहरू छन् । प्राचीन चिनियाँ चिहानहरूका उत्खनन गर्दा त्यहाँ भेटिएका मूर्तिहरूका मृतकसँगै जाने भनिएका मानिस, जनावर र सामानका भीड अहिले पर्यटकका आकर्षण भएका छन् । यसरी मृतकले सँगै लिएर जाने धन, गरगहना, अनि आफ्ना मानिसहरूका चिहान त हुन इजिप्टका पिरामिडहरू । मृतकको देह कहिल्यै केही नहुनेगरी ‘इम्बाम’ गरी राखेका इजिप्ट देशका ममीहरूले भन्छन्– मानिसको मृत्यु हुन्छ र यसले देह लिएर जान्छ ।

यी विषयमाथि पनि विश्वास गर्न नमान्ने ग्रन्थिका प्रमाण हुन् ती । ब्रिटिस म्युजियमको एउटा ठूलो खण्ड टन्नै मृत्युको विषयले ओगटेको छ । त्यहाँ पहिलो पटक मैले इजिप्टका ममीहरू देखें । मेक्सिकोको तेम्पिकोका अमेरिकी इन्डियनहरूका पिरामिडमा जेठ २०६१ मा मृतकका स्मृति र शैली देखें । मृतकको देहबारे हिन्दु संस्कारसँग परिचित मेरा निम्ति पनि मृत्यु जित्ने दैहिक नैरन्तर्यताको काल्पनिकी अनौठो लाग्छ । मृत्युले मानिसको जीवन अन्त्य गर्न सक्दैन भन्ने विश्वासले बनिएका हुन् मिथक, रीति, विश्वास, कला, साहित्य र मूर्तिहरू । सुमेरुवासीले गिल्गमेसको बहादुरीको कथा माटाका चक्कामा लेखे । ती आदिम अक्षर हुन् मानवजातिका ।

योगेश राजले लेखेको चर्चित किताब ‘सन्ध्या संरचना : हिन्दु नेवारको मृत्युचेतना’ (२०७०) मा वर्णित मृत्युको मीमांसामा ‘हिन्दु नेवार’ हरूका संस्कारको नृतत्वशास्त्रीय र शास्त्रीय वर्णन छ । यो किताब पढ्दा मभित्र एउटा तरंग पैदा भएको थियो किनभने किताबमा हिन्दु मृत्युको वर्णन विस्तृत र सूक्ष्म छ । योगेश राजले ‘वर्तमान नेवार समाजमा मृत्यु कहाँ र कसरी देखा पर्दछ भन्ने थाहा पाउन केही मृत्युको वर्णन’ गरेका छन् । उनले ‘मृत्युप्रति संवेदनशील हुन घचघच्याउन’ केही मृत्युका वर्णन गरेका हुन् । यसरी उनको यस किताबमा मृत्युको निर्वैयक्तिक मीमांसा मात्रै नभएर, त्यसमा लेखकको निजत्व पनि आएको कुरा महत्त्वपूर्ण छ । उनले लेखेका छन्, ‘यो मृत्यु आतंक अंशतः परम्परानिःसृत थियो । अंशतः भने अथाहका अगाडि मनमा उब्जिने जैविक भय थियो ।’ एक नृतत्वशास्त्रीको यो बोध अत्यन्त वाचाल छ । यस अध्ययनमा लेखकको निजत्वले प्रवेश गरेको विषय ध्यान दिनलायक छ । योगेश राज भक्तपुर संस्कृतिका विद्वान् हुन् । मेरो एउटा अनुभव यहाँ राख्न उपयुक्त ठान्छु । भक्तपुर नाट्य र रंगमञ्चसम्बन्धी मेरा अनुभवहरू मार्टिन चौतारीबाट योगेश राजको यो किताब प्रकाशित हुनुपूर्वका हुन् । तर, भन्न सक्छु– यो किताब पहिल्यै निस्केर पढेको भए पनि अहिले मलाई लाग्छ, भक्तपुरका कला र स्पेसमा कुनै ‘मृत्यु–आतंक’ को प्रभावभन्दा भक्तपुरको मृत्यु काल्पनिकीभित्रका जीवनमुखी प्रभाव नै टड्कारो हुने थिए ।

भक्तपुरका नेवारको मृत्यु संस्कार मात्रै होइन, मैले भक्तपुरको संस्कृति र कलालाई नैरन्तर्यताको दृष्टिले हेरेको रहेछु । मलाई युवावयमै कवि सिद्धिचरण श्रेष्ठले पहिलोपटक भक्तपुर दरबार देखाएका थिए । उनले दरबारको काष्ठकला देखाए । एउटा पालेले कविलाई त्यहाँ कहिलेकाहीँ नाचगान गर्नेहरू आउँछन्, मयजुहरूको विवाह हुन्छ, यस्तै अनेकौं तमासा हुन्छन् अनि बिहानपख ती सबै विलाएर जान्छन् भन्ने अनौठो कथा सुनाए । कविले भित्र सुकेको पोखरी देखाए अनि भने, ‘यो अन्तपुरमा यहाँ रूखहरू हुन्थे ।’ मैले त्यो बेला त्यहाँ नभएका रूखहरू हावामा लहराएको सुनेँ । सुक्खा पोखरीमा पानी चलेको सुनेँ । मैले त्यहाँ जीवन देखें । त्यसको निकै वर्षपछि आधुनिक कवि र मित्र कृष्णभक्त श्रेष्ठको ‘जित्छ–हार्छ, जित्छ–हार्छ’ भन्ने प्रसिद्ध कविता एउटा साहित्यिक पत्रिकामा प्रकाशित भयो । त्यसमा उनले त्यही भक्तपुरको विम्ब राखेर यस्ता हरफ लेखे, ‘यो ऐतिहासिक भक्तपुर सहर हो/यहाँका प्रत्येक कलात्मक झ्याल–ढोकामा/मूर्ति–मूर्तिमा/एक लामो मृत्यु छ/यहाँका सडक र गल्लीजस्तै मरेको/एक लामो मृत्यु छ ।’ यो अत्यन्त राम्रो कविता हो ।

मैलेचाहिँ ती सबै मूर्ति र झ्यालहरूमा एउटा अविच्छिन्न जीवनको प्रवाह देखें । मलाई कवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ, पछि अंग्रेजी कवि जोन किट्स, डब्लूबी यिट्स र यस्तै कविको बलियो प्रभाव परेको हो । मैले यही भक्तपुरको अन्तपुरमा आधारित गरेर ‘आरुका फूलका सपना’ (२०५८) शीर्षक काव्यिक नाटक लेखें ।

यो नाटक सुनील पोखरेलको निर्देशनमा गुरुकुलले नेपाल र बाहिर अनेकौं पटक देखायो । यो मृत्युइतर चेतनाले लेखिएको हो । त्यसपछि मलाई भक्तपुरको मृत्यु काल्पनिकीले छाडेन । म मृत्युको विषय खोज्दै फेरि भक्तपुर फर्कें । त्यहाँको बिस्केट जात्रासँग सम्बन्धित मृत्युसँग जोडिएको मिथकको खोजी गर्दा मलाई लेखक तेजेश्वरबाबु ग्वंग दाइले एउटा कथा दिए । त्यसमा राजदरबारको अर्को पाटो आयो । दरबारमा एउटी राजकुमारीको हेरक दिन विवाह हुन्छ अनि राति त्यो दुलाहाको मृत्यु हुन्छ । बिहान त्यसको दाहसंस्कार हुन्छ अनि दिनमा फेरि बिबाह हुन्छ र राति मृत्यु हुन्छ । आखिरमा एउटा युवक आइपुग्छ जोसँग उनको विवाह हुन्छ । त्यो युवकले राति निद्रामा राजकुमारीको नाकको प्वालबाट निस्केर दुलाहालाई टोकेर मार्ने सर्पहरूको हत्या गरेपछि राजकुमारी र उसको जीवन आरम्भ हुन्छ ।

मैले त्यो कथामा आधारित गरेर ‘चिरिएका साँझहरू’ (२०६८) शीर्षक नाटक लेखें । घिमिरे युवराज र शिव रिजालको निर्देशनमा त्यो नाटक पनि प्रस्तुति भयो । नाटक लेख्ने सिलसिलामा म भक्तपुरको ल्यासाङ्खेल र मृत्यु संस्कारसँग जोडिएका ठाउँहरूमा अनेक पटक गएँ । त्यो मृत्युको कथाको पछिल्तिर पनि मैले जीवनको जीत देखें । त्यो बचाउने बहादुर युवकलाई मैले त्यहाँ रोकिनँ । ऊ अघि बढ्छ अनि राजकुमारी एक विद्रोही युवतीको रूपमा जीवन आरम्भ गर्छे । जीवन र मृत्युको नाटकीय द्वन्द्व भक्तपुर संस्कृतिमा गहिरो छ ।

बृहत् विषय हो मृत्यु । फ्रेडरिक नित्सेले ईश्वरको मृत्यु भयो भनेकामा मानव मृत्युको मानव चेतनाजनिन अर्थ लाग्छ । मार्क्सले मृत्यसँग ईश्वरलाई जोड्ने कामै गरेनन् । अहिले साहित्य सिद्धान्तमा लेखकको मृत्यु भन्ने चलेको छ ।

फ्रान्सेली लेखक रोलाँ बार्थले यो विषय अघि ल्याए । अहिले लेखकको मृत्यु भएकाले पाठक जीवित भयो भन्ने धारणा बलियो भएको छ । लेखक र कलाकारको मृत्यु हेर्ने दृष्टिमा मृत्यु छ, तर त्यो विनाश नभएर नैरन्तर्य हो । यो लेख केवल मृत्यु संकथनभित्रको सानो जीवनमुखी उच्चारण हो ।

प्रकाशित : चैत्र २६, २०७८ १०:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×