भोजपुरको धूलोमा शब्दको इन्द्रेणी- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

भोजपुरको धूलोमा शब्दको इन्द्रेणी

एक व्यक्तिको लगनशीलता र अनुसन्धानको महायात्रा हो यो ग्रन्थ 
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — कवि विप्लव ढकाल बिहानै एउटा मोटो किताब लिएर मेरो आँगनमा आइपुगे । तिनले हातमा बोकेको बृहत् ग्रन्थको रहस्य नखुलिन्जेल मैले अनेकौं कल्पना गरें । ‘भोजपुरको वाङ्मय’ भन्ने शीर्षक देखें । अनि सोचें, त्यो बृहत् ग्रन्थ एक जिल्ला परिचय होला । पछि थाहा भयो ८०६ पृष्ठको त्यो बृहत् ग्रन्थ विप्लवको दशकौं लामो एकल अध्ययन र अनुसन्धानको परिणाम रहेछ ।

त्यस्तो ग्रन्थ अमुक संस्थाहरूले निकाल्छन् । सोचें, भोजपुरजस्तो विविध संस्कृति, भाषा र जातजाति भएको जिल्लाको अध्ययनमा कोहीे लगानी गर्नेहरू भेटिन सक्छन् । यी कविले पनि केही प्रोजेक्ट लिएछन् र यो काम गरेछन् भन्ने लाग्यो । तर, तिनले कुरा गर्न थालेपछि मेरो उत्सुकता झन् गहिरियो । कविले त्यो ग्रन्थ मायाले बोकेका थिए । त्यो किताब ओल्टाइपल्टाइ गर्दै किताबबारे मलाई परिचय दिँदा तिनका औंलाहरू प्रफुल्ल मन र आह्लाद बोकेर सल्बलाइरहेका थिए । कुनै प्रोजेक्टको काममा यस्तो स्नेहको कल्पना गर्न सकिँदैन । अनि सोचें, यो कुनै अर्को शैलीको महाकाव्य होला । यी कविले प्रकारान्तरले अर्को महाकाव्य लेखे कि त ! लाग्यो, अहिले लगभग महाकाव्य हराइसकेको युगमा यी युवक कविलाई कस्तो सिर्जना गर्ने धुन चलेछ !

मेरा शृङ्खला नमिलाई राखेका किताबहरूमा फ्रान्सेली कवि चाल्स बोदलेयर र स्टेफन मलार्मे, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, एलेन गिन्स्वर्ग र अज्ञेयका कविताका किताब देखिए । अज्ञेयले भारतमा विभाजनका बेला हिन्दु–मुसलमानको दङ्गालाई मात्रै वर्णन गरिबस्ने काव्यलाई परपीडनको खुसी (‘स्याडिस्टिक ग्ली’) भनेको कुरा साहित्य एकादमीको समकालीन साहित्य सम्मेलन प्रकाशन १९७५ को लेखमा भर्खरै पढेको थिएँ । सोचें, कवि विप्लव ढकालले यत्रो कर्म एक्लै गरेर आत्मपीडनको बाटो त लिएका होइनन् ? थाहा हुँदै गयो उनले भोजपुर जिल्लाको समग्र अध्ययन गरेका रहेछन् । यो ग्रन्थ एक जना कविकै सपनाको रूपक रहेछ । सामाजिक, सांस्कृतिक, साहित्यिक, लोकजीवनजनिन, कलात्मक अनि आर्थिक अवस्थाका विषयको चित्रण भएको यो किताब एक महाकाव्यिक प्रयास रहेछ । मलाई लाग्यो, एक जना व्यक्तिको लगनशीलता र अनुसन्धान भएकाले यो एउटा महायात्रा हो, ‘ओडिसी’ हो । यसमा काव्यिक सामर्थ्य छ । कुनै संस्थाले गरेको भए यो एउटा राम्रो निर्वैयक्तिक अनुसन्धान हुने थियो । तर, एक जना कविको प्रयास भएकाले यो महाकाव्यिक संचेतनाले गरिएको काम हो ।

कवि विप्लव लेख्छन्, ‘स्कुलमा अन्तिम बेन्चमा बसेको आफ्नै कलिलो छाया फर्केर आउँछ र प्रश्न गर्छ– तिमीले गोठाले जाँदा, खेतालो जाँदा, मेलापर्वमा जाँदा सानो कपीमा टिपोट गरेका सुदूर जङ्गलका शब्दहरूप्रति न्याय गर्‍यौ त ?’, ‘यी प्रश्नहरू मेरा लागि कुनै विश्वविद्यालयका प्रश्नभन्दा कठिन छन् । उत्तरहरू खोज्दै जाँदा आधा जिन्दगी बितेछ ।’ तिनले काव्यिक मर्म बोकेका वाक्यहरू यसरी लेखेका छन्, अगाडि– ‘घाँस–दाउराको भारी बोकेका, शरीरभरि धूलो र हिलो लागेका, नाङ्गा कुर्कुच्चाबाट रगत बगिरहेका, च्यातिएको मैलो लुगाभित्र... सुकिला दुःखहरू छोपेका, निधारबाट तर्तरी पसिना चुहाइरहेका पात्रपात्राहरू आउँछन् । ती सोध्छन्– मैले कुल्चिएको धूलामा शब्दको इन्द्रेणी छोपिएको छ कि ?’ ढकालको खोजको एउटा आधार भोजपुरका साहित्यकारहरूको खोजी हो भन्ने प्रस्ट हुन्छ । यो कुरालाई उनले यसरी राखेका छन्, ‘भोजपुरका साहित्यकारहरू लाखापाखा लागिसके । ...खोजें । चौबाटोमा उभिएर सोधें– यो राजधानीमा भोजपुरका शब्दशिल्पीहरू कहाँ बस्छन् ?’

जिल्लाका कवि–लेखकहरू राजधानी आएर खोज्ने काल्पनिकी र अठोट मेरा निम्ति एउटा नौलो विषय हो । मैले तेह्रथुम छाडेर काठमाडौं आउँदा मेरो जिल्लाका साहित्यकारहरू खोजेको थिइनँ । मलाई उनीहरूलाई भेटेर केही गरुँला भन्ने थिएन । म त यहाँ केही कहिल्यै नदेखेका कुरा खोज्न आएको थिएँ । त्यस्तो खोजीका क्रममा मैले अनेकौं पात्र भेटें । त्यसमा पनि हिप्पी नामधारी युवायुवती भेटेको र तिनका विचार र तिनका जीवनदर्शन र केही शैलीले प्रभावित भएको थिएँ । धरान, मोरङ र तेह्रथुमतिर वामपन्थी राजनीतिका सपना जगाउने कुराले उचालिएको थिएँ । तर, अरूबाट अनुशासित र नियन्त्रित हुने चाहना नभएकाले म अराजकतावादी विचारले प्रभावित थिएँ । यसको अर्थ मेरो कुनै बाटो थिएन काठमाडौं आउँदा । म सबै कुरा रित्तिएको मन, पश्चिमी दर्शनमा भनिने ‘ट्यावुलारस’ वा रित्तो स्लेट लिएर यहाँ आएको थिएँ । त्यस मनलाई तिनै अपरिचित नरनारीहरू अनि नेपाल मण्डलको संस्कृति र कलाले बिस्तारै भर्न थालें । मैले आमाले दिनुभएको शिक्षाको संस्कार र लिम्बू काव्यिक लोकसंस्कृतिको प्रभाव बोकेको थिएँ । यहाँ मैले जिल्लाका खोज्नुपर्ने कुरा खासै केही थिएनन् । विप्लव भाइका यी आत्मस्वीकृतिमूलक वाक्यहरू पढेर रोमाञ्चित भएँ । यो किताब उद्घाटनका दिन कवि भूपाल राई भाइले भनेजस्तो यो फराकिलो दृष्टिले बनिएको भोजपुर जिल्लाको किताब नेपाल राज्यको सही चित्रको ‘मिनिएचर’ हो ।

विप्लव निष्कर्षमा भन्छन्, ‘तिनै सपनाहरू जोगाएर लगभग साढे तीन दशकपछि यो पुरानो झोला बिसाएको छु । भोजपुरको नासो फिर्ता गरेको छु ।’ कसलाई फिर्ता गरे थाहा भएन । म यहाँ आइपुगेपछि झन् रोमाञ्चित भएँ अनि ती सरल कवि, मजस्तै पढाएर दुई छाक टार्ने साहित्यिक मानिसको मेरोभन्दा अग्लो कर्मयोजना देखेर चकित भएँ । यो किताब मनले खाएका व्यक्तिहरूलाई दिएर विप्लव भाइले उद्गारहरू बटुलेका छन्, जस्मा सय वर्षलाई पछाडि पारेर सक्रिय रूपमा अगाडि बढिरेहेका सत्यमोहन दाइ पनि छन् । उनले भनेका छन्, ‘यो ग्रन्थ तमसोमा ज्योतिर्गमयको निर्देशिका हो ।’ योजनाभित्र पारेर यस्ता ग्रन्थ निकाल्नुपर्छ भनी योजना बनाउने संस्थाहरूका मानकलाई विप्लव ढकालकी जीवनसाथी डा. पद्मा अर्यालको यो भनाइले विनिर्माण गरिदिएको छ, ‘लामो समयदेखिको अथक परिश्रम र सिर्जनशील पागलपनको प्रत्यक्ष साक्षी र परोक्ष सहयोगी ...गर्व लागेको छ ।’ लामो लेखमा यो किताबले उठाएका र यसले दिएका कुराका छलफल हुनुपर्छ । यहाँ मैले लेखेका केवल विप्लवका कविताको एक पाठकका कुरा हुन् ।

भोजपुरका स्मृतिलोक र ‘डक्युमेन्टेड’ दुवै छन् । इतिहास लेख्ने पद्धति सबैतिर त्यही हो । इतिहासको आधुनिक मात्र होइन, लोकस्मृति पनि हुन्छ । अमेरिकी समीक्षक फ्रेडरिक जेमिसनको सिद्धान्त छ, इतिहासको अवचेतन मन हुन्छ । त्यसको प्रकट हुने बाटो त्यस्तै स्मृति र स्वप्नबाट पनि हुन्छ । यो किसिमको ग्रन्थ लेख्नुको पछिल्तिर त्यही मनको खोजी हुन्छ । एउटा राम्रो कवि जब यसरी काम गर्न थाल्छ ऊ त्यही इतिहासको अवचेतनको प्रभावमाथि काम गरिरहेको हुन्छ । त्यसैले यो ग्रन्थले लिएको परिचित पद्धति छ– भौगोलिक परिचय, लोकवाङ्मय, अभिलेख वाङ्मय, भेटिएका र सहजप्राप्त पत्रपत्रिका, विविध वाङ्मयमा नाटक मञ्च, साहित्यिक आन्दोलन, कविहरू अनि वाङ्मय कर्मीहरू । त्यसपछि मातृभाषाका वाङ्मयकर्मीहरू इत्यादि शीर्षकमा विभाजित यो ग्रन्थले चकित पारेको छ ।

विप्लवले स्कुलको, गाउँले स्मृतिको कुरा गर्दा पोलो फ्रेरको ‘पेडागोजी अफ्दी अप्रेस्ड’ किताब सम्झना हुन्छ । गाउँका स्कुल चउरमा हुन्छन् । मैले पनि तेह्रथुमको साबला गाउँका एकाध चउरका यस्ता स्कुलमा पढेको छु । स्कुल सकिएपछि सबै घर जान्छन् । त्यहाँ कोही रहँदैनन् । उनी जाँदा त्यहाँ केवल रित्ता बाँसका खबटामा दिउँसो बालकले लेखेका अक्षर सुनसानमा हावासँग खेलिरहेका थिए । पलो फ्रेरको त्यही यात्रा पनि छ ‘भोजपुरको वाङ्मय’ मा । समग्रमा यो किताबको अनुसन्धान, लेखन, प्रकाशन, छलफल, स्मृति र क्षेत्रीय वाङमयलाई मोडेलको रूपमा राखे हुन्छ । यो कुशल र सिर्जनशील कविले गरेको प्रयोग हो । र, त्यही अर्थमा यो एक महाकाव्यिक कर्म हो ।

प्रकाशित : वैशाख ३१, २०७९ १२:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पर्वतको 'प्रेत'

स्यालरले लेखेका छन्, ‘उच्च–हिमाली भेगका थुप्रै जीवजन्तु भेटेको छु । तर, हिउँचितुवाले झैं कुनै जीवले पनि मलाई प्रभाव पारेनन् । बिरलै देख्न पाइने यस दुर्लभ र रहस्यमयी जन्तुले मलाई लोभ्याइरहन्छ ।’ 
नरेश कुसी

काठमाडौँ — सन् २०१३– अक्टोबर, सोलुखुम्बुबिहानको पारिलो घाममा फोर्चे गाउँको फापरबारीतिर यत्रतत्र चरिरहेका डाँफे हेर्दै मग्न थिएँ । गाउँबाट अलि परको गोठतिर देखाउँदै एक जनाले भने, ‘यतातिर हिउँचितुवा बिरलै भेटिन्छ । धेरैपछि हिजो बिहान ऊ त्यो भीरसँगैको गोठ नजिकै गोठालाले एउटा माउ हिउँचितुवा र त्यसका डमरु देखेको भन्थे !’ 

ती मान्छेले ‘ऊ’ भनेर औंला तेर्स्याएको गोठवरपर दुई दिनअघि हामीले झारल गनेका थियौं । सोचें, ‘एक–दुई दिन यतै बसेर हिउँचितुवा खोज्नुपर्ला । देखियो भने गजबै हुन्छ ।’ तर, मुख्य अनुसन्धान कार्य एकातिर थाती राखी हिउँचितुवा खोज्ने आँट र स्रोत दुवै थिएन मसँग । त्यो ‘रोमाञ्चक’ सोच दबाएर मुख्य काम झारल गन्न गोक्योतिर लागें । गोक्यो ब्लकको अध्ययनपछि फोर्चे गाउँ आइपुगेको भोलिपल्ट सबेरै गाउँलेले देखाएको गोठतिर लाग्यौं । हिउँचितुवा देखिने कुरै भएन । पुराना पदछाप भने भेटिए ।

सन् २०१४– अप्रिल, लिमी, उपल्लो हुम्ला

भारतमा हिउँद काटेर आफ्नो गाउँ फर्कंदै गरेका लिमिवा (लिमिका बासिन्दा) सँगै सहपाठी जीवन राई र म हिल्साबाट लिमी जाँदै थियौं । बाटैभरि थिए– हिउँचितुवाका नयाँ–पुराना विष्टा र स्क्रेप (खोस्रेको चिह्न) । अनुवांशिक अध्ययनका लागि हिउँचितुवाका विष्टाका नमुना संकलन गर्दै हिँडेकाले हामी निकै पछि परेका थियौं । बिहान ११ बजेतिर हामीले हिउँचितुवाको आलो पदछाप भेट्यौं ।

‘यसपालि हिउँचितुवा देखिन्छजस्तो छ !’ मनमनै खुसी भएँ । १२ बजेतिर झोम्पाल्यामा पुग्दा लिमिवाहरू हामीलाई पर्खिरहेका थिए । ‘आधा घण्टाअघि त्यो डाँडामा एउटा चेन (हिउँचितुवाको स्थानीय नाम) देख्यौं हामीले,’ १०० मिटरजति माथिको डाँडातिर देखाउँदै पासाङले भने । तर, दुर्बिनले पटक–पटक चियाए पनि त्यो हिउँचितुवा फेरि देखिएन ।

चार दिनपछि हाल्जी गाउँमा पोब्सां चाड सुरु भयो । ११ औं शताब्दीमा बनेको रिन्चेनलिङ गुम्बाको प्रांगणमा गाउँभरिका मान्छे भेला भएका थिए । तीन दिनसम्म चलेको चाडअन्तर्गत एउटा प्रस्तुतिका लागि गाउँलेले विभिन्न वन्यजन्तुका आखेटोपहार निकाले । त्यो प्रस्तुतिमा हिउँचितुवाको छाला पनि देखियो ।

सन् २०१६–मे, शे गुम्बा, उपल्लो डोल्पा

हिउँचितुवा र हिमाली ब्वाँसोका संकेत खोज्दै साथीहरू जेराल्दिन वेरहान र छिरिङ ल्हामु लामा, स्थानीय पथप्रदर्शक टासी र म कोङमोचे गुम्बा पछाडिको खर्क पुग्यौं । एक गोठालो चौंरी चराउँदै थिए । उनले भने, ‘एक घण्टाअघि बाच्छाहरूलाई बीचमा पारेर वयस्क चौंरीहरू गोलो घेरा बनाएर उभिएको देखेपछि म त्यतातिर लागें । २०–३० मिटर पर एउटा साबु (हिउँचितुवा) झाडीमा लुकेर बसेको रहेछ । मलाई देखेर

आफ्नो बाटो लाग्यो ।’ दिउँसो दुई बजेतिर त्यहाँ पुगेका हामी हिउँचितुवा देखिने आसमा सुर्यास्त नहुन्जेल बसिरह्यौं, तर अहँ देखिएन । उपल्लो डोल्पाको दुई महिने अनुसन्धान सकेर छार्का भोट हुँदै हामी मुस्ताङ निस्कियौं । छुसाङ गाउँबाट घाइते अवस्थामा उद्दार गरेर ल्याइएको एउटा हिउँचितुवा जोमसोममा उपचारका क्रममा मरेको समाचार पत्रिकामा छापिएको रहेछ । मरेकै भए पनि हिउँचितुवा हेर्न उत्साहित थिएँ । तर, त्यो उत्साह एक छिन पनि टिकेन । हामी जोमसोम पुगेको अघिल्लो दिन मात्रै हिउँचितुवाको लास जलाइएको रहेछ ।

000

त्यसैबीच पिटर म्याथिसनको विश्वप्रसिद्ध पुस्तक ‘द स्नो लेपर्ड’ हात पर्‍यो । सन् १९७३ मा उपल्लो डोल्पाको शे गुम्बावरपर नाउरको आनीबानी अध्ययन गर्न आएका जीव वैज्ञानिक जर्ज स्यालरसँग पदयात्रामा आएका म्याथिसन बीचैमा फर्केकाले उनले हिउँचितुवा देखेनन् । महायान बौद्धमार्गी म्याथिसनले पुस्तकमा ब्यक्त गरेका मनोभाव असाधारण छन् । पुस्तकको सबभन्दा धेरै साभार गरिएको एउटा अंशमा उनले लेखेका छन् ।

‘के तिमीले हिउँचितुवा देखेका छौ ?’

‘छैन । के त्यो कुरा सुन्दर छैन ?’

अत्यन्त आत्मिक मनोवृत्ति प्रस्तुत गर्दै उनले लेखेका छन् :

‘म हतोत्साहित छु पनि र छैन पनि । हिउँचितुवा यहाँ छ र उसका तुसारो–जस्ता आँखाहरूले हामीलाई हेरिरहेको छ भन्ने महसुस गर्नु नै पर्याप्त छ !’

मैले पनि म्याथिसनले जस्तै हिउँचितुवा नदेखीकनै सुन्दर अनुभूति गर्न सक्थें हुँला त ?

सन् २०१६ को अक्टोबरमा जर्ज स्यालरसँग काठमाडौंमा भेट्ने मौका जुर्‍यो । उनी ४३ वर्षपछि पुनः उपल्लो डोल्पाको पदयात्रा गरेर फर्किएका थिए । अगस्ट महिनामा संयुक्त राज्य अमेरिकाको स्मिथसोनियन–मेसन स्कुल अफ कनजर्भेसनमा दुई हप्ते तालिममा सहभागी हुन गएको मौकामा स्यालरको ‘तिबेत वाइल्ड’ पुस्तक किनेर ल्याएको थिएँ । स्यालरको हस्ताक्षर लिने सोचले मैले सो पुस्तक सँगै लिएर गएको थिएँ । हिउँचितुवा नदेखेको बारे म्याथिसनले अघि सारेका मनोभावमाथि स्यालरको सोच कस्तो होला ? यसबारे सोध्दा स्यालरले भर्खरै हस्ताक्षर गरेर दिएको ‘टिबेट वाइल्ड’ पुस्तकको ‘द स्नो लेपर्ड’ शीर्षकको अन्तिम अध्याय पल्टाए र त्यसको पहिलो हरफ पढ्न भने । त्यहाँ लेखिएको थियो, ‘पिटरको जस्तो मनोभाव हासिल गर्न म असमर्थ छु ।’

000

त्यस भेटमा हामीले हिउँचितुवाबारे विशेष चर्चा गर्‍यौं । एसियामा गरेका अध्ययनहरूमा आधारित भएर लेखिएका सबै पुस्तकमा स्यालरले हिउँचितुवा–मोह स्पष्ट भाषामा पोखेका छन् । ‘द स्टोन्स अफ साइलेन्स’ पुस्तकमा उनले लेखेका छन् ः

‘मैले फ्याउमुसा, ब्वाँसा, उच्च–हिमाली भेगका पन्छीहरूलगायत थुप्रै जीवजन्तु भेटेको छु । तर, हिउँचितुवाले जस्तो कुनै जीवले पनि मलाई प्रभावित गरेको छैन । बिरलै मात्र देख्न पाइने यस दुर्लभ र रहस्यमयी जन्तुले मलाई लोभ्याइरहन्छ ।’ हिउँचितुवा कहिल्यै नदेखेको भए पनि मभित्र हिउँचितुवा–मोह अनौठो प्रकारले जाग्दै थियो । स्यालरका पुस्तकहरूले त्यसलाई थप मलजल गर्ने काम गरे । सन् २०१७ को जुन महिनामा मैले दाहिने हातमा हिउँचितुवाको ट्याटु खोपें । कहिल्यै नदेखेको जन्तुप्रति यो हदसम्मको आकर्षण कसरी पलायो, सोचेरै बेलाबेला आफैं अचम्मित हुन्छु ।

000

सन् २०१८ मा बेलायतको अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयमा अन्तर्राष्ट्रिय वन्यजन्तु संरक्षण अभ्यास पढिरहँदा सहपाठीसँग स्कटल्यान्डको हाइल्यान्ड वाइल्डलाइफ पार्क घुम्न गएको थिएँ । पहिलो पटक हिउँचितुवा मैले त्यहीँ देखें । तर, प्राकृतिक बासस्थानमै निर्वाध घुमिरहेको हिउँचितुवा हेर्ने चाहना पूरा हुन अर्को साढे तीन वर्ष लाग्यो । सन् २०२२ फेब्रुअरीमा मनाङका नागरिक वैज्ञानिक टासी राप्ते घलेले दिनदिनै सामाजिक सञ्जालमा हिउँचितुवाका नयाँनयाँ तस्बिर पोस्ट्याइरहेका थिए । २३ फेब्रुअरीको दिन जीवनसाथी सविता गुरुङ र मुस्ताङका भाइ बाबु गुरुङका साथ मनाङ पुगेर टासीकै ‘होटल माउन्टेन लेक’ मा बस्यौं । पाँच दिनदेखि नियमित हिउँचितुवा देखिरहेका उनले त्यस दिन ११ घण्टासम्म अवलोकन गरेछन् ।

भोलिपल्ट बिहानै चाम्पा खाएर टासीको पछिपछि हिँड्यौं । गाउँको बीचबाट सजिलो र छोटो बाटो भए पनि उनी सधैं मुख्य बाटो छोडेर लामै बाटो हिँड्ने गर्दा रैछन् । यसरी हिँड्दा स्याल, रातो फ्याउरो, नाउरलगायत वन्यजन्तु देखिने सम्भावना हुने रहेछ ।

एक घण्टापछि उनले सधैं हिउँचितुवा देखेको ठाउँमा पुग्यौं । अलि परैबाट हिउँचितुवा कराएको सुनिएको थियो । हिउँचितुवाको आवाज सुनेर तीनवटा कुकुर भुक्दै त्यतै दौडेका थिए । एकाएक हिउँचितुवाको आवाज आउन छोड्यो । मध्याह्न १२ बजेसम्म कुर्दा पनि केही संकेत नपाएपछि होटल फर्कियौं ।

दिउँसो चार बजेतिर सोही ठाउँ पुग्यौं । बाटोमा भेटिएका बाख्रा गोठालोले आधा घण्टाअघि ४–५ पटक हिउँचितुवा कराएको बताए । नभन्दै हामी पुगेको केहीबेरमै आवाज आउन थाल्यो । सबैका आँखा आवाज आइरहेको दिशातिर मोडिए । पाँच मिनेटपछि टासीले हामी उभिएको ठाउँबाट ७००–८०० मिटर उत्तर–पूर्वको चोटीमा उभिएर पोथीलाई बोलाउँदै गरेको एउटा भाले हिउँचितुवा देखे र हामीलाई पनि देखाए । जीवनमा पहिलोपटक प्राकृतिक बासस्थानमा हिउँचितुवा देखेको त्यो क्षण मेरो मनमा आएको अनुभूति यहाँ व्यक्त गर्न गाह्रो छ । निकै भाबुक भएको थिएँ म । ५–१० मिनेटपछि त्यो हिउँचितुवा चोटीको पछाडि गयो । आवाज पछ्याउँदै निकै टाढासम्म गयौं, तर त्यस दिन हिउँचितुवा फेरि देखिएन । अर्को दिन टासीले हामीलाई याकखर्कसम्म पुर्‍याए । अघिल्लो दिन हामीले हिउँचितुवा देखेको ठाउँमा एक जना स्थानीय गाउँलेले दुईवटा अरू हिउँचितुवा देखेछन् । एकदम नजिक गएर तस्बिरहरू खिच्न खोज्दा ती भागेछन् । हामीसँगै याकखर्क आइपुगेका होटलवालाबाट यो सुनेपछि टासी जंगिए, ‘वन्यजन्तुलाई माया गर्छु भन्नेहरूले उनीहरूलाई सम्मान पनि गर्नुपर्छ । त्यस्तो हैरानी भोगेपछि उनीहरू फर्केर नआउन सक्छन् ।’ साँझ आवाज पछ्याउँदै निकै नजिक पुगे पनि निस्पट्ट अँध्यारो भइसकेको थियो । त्यस दिन हिउँचितुवा देखिएन ।

तेस्रो दिन साँझ १६ः४० तिर आवाज आएपछि हामी माथितिर उक्लियौं । एक छिनपछि टासीको मोबाइलको घन्टी बज्यो ।

‘दाइ, बाघ यता छ’, अर्को टोलीले ४००–५०० मिटर तल हिउँचितुवा देखेछन् ।

उनीहरू भए ठाउँ पुगेर दुर्बिनले हिउँचितुवा खोज्न थाल्यौं । पाँच मिनेटपछि मेरा आँखाहरू लहरे धुपीको झाडी पछाडि बसेको हिउँचितुवाका आँखासँग जुधे । पूरै शरीरमा ऊर्जा सञ्चार भएजस्तो लाग्यो । एकाएक आँखा रसाए । पश्चिमतिर १२० मिटरजति पर डाँडामा बसेको त्यो हिउँचितुवालाई हामीले धीत मरुन्जेल हेर्‍र्यौं । क्यामेरा वा दुर्बिनबाट एकै छिन आँखा हटाउँदा त्यो जन्तु क्षणमै विलुप भइसक्थ्यो । फेरि भेट्टाउन आँखालाई उस्तै कसरत पर्थ्यो । हिउँचितुवाले ‘पर्वतको प्रेत’ उपनाम उसै पाएको होइन रहेछ ।

आँखैअघि एउटा वयस्क पोथी हिउँचितुवा शानसँग बसेको थियो । माथितिर भाले कराउँदै गरेको सुनिन्थ्यो । बीचबीचमा पोथीले पनि आवाज दिन्थी । तर, उसको आवाज निकै दबिएको थियो । सायद भालेलाई समागमका लागि तयार भएको संकेत गर्दै थिई । बिस्तारै माथितिर उक्लिरहेको त्यो हिउँचितुवा ४५ मिनेट जति पछि डाँडा पछाडि हरायो ।

000

होटल पुगेर केही साथीलाई आफैंले खिचेको एउटा तस्बिर पठाएँ । ‘वाह, कस्तो भाग्यमानी तिमी’, सबैको साझा प्रतिक्रिया थियो । मैले पनि सबैलाई साझा जवाफ पठाएँ, ‘यसमा भाग्यको कुनै भूमिका छैन । सही समय र अनुभवी नागरिक वैज्ञानिकको मिहिनेतको प्रतिफल हो यो । आठ वर्षसम्म पटकपटक अभागी भएको मान्छे एकाएक कसरी भाग्यमानी हुन्छ ?’

प्रकाशित : वैशाख ३१, २०७९ १२:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×