नामको राजनीति- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
कोसेली

नामको राजनीति

मान्छेको सभ्यतामा नामको प्रचलन एकसँग अर्को छुट्याउन र व्यक्तिको उपस्थितिलाई आमबाट विशिष्ट बनाउन सुरू भएको हो । सुदूर अतीतमा यो एक सांस्कृतिक कर्म थियो । के मेरो नाममा मेरै सांस्कृतिक उत्तराधिकारीको अंश छ ? वास्तवमा म नामको राजनीतिमा हारेको एक मनुष्य हुँ । आफ्नै नामप्रति घोर आपत्ति छ मलाई । र, सोच्छु– ‘नाममा के छ ?’ भन्नु एउटा भयंकर जालसाजी हो ।
भूपाल राई

नामबारे यो लेखोट सुरु गर्नुअघि, चार कुरा घोषणा गरिहालूँ । एक, प्रकारान्तरले यो मेरो आफ्नै नामको पृष्ठभावमा निर्मित लेखोट हो । दुई, मेरो नाम मेरै लागि एक असम्मत नाम हो । तीन, मलाई लाग्दैन कि यो मेरो आनुवांशिकतालाई विम्बित गर्ने आफ्नै नाम हो । चार, न म यतिखेर मेरो नामलाई आत्मसात गरिरहेको छु न यसको अविच्छिन्नताबाट टाढा भाग्नै सकिरहेछु ।

त्यसो भए के म नामको कथित राजनीतिबाट ग्रस्त एक सर्वसुलभ सिकार हुँ ?

पख्नुस्, यस विषयको निचोडमा पुग्नुअघि एकछिन केही ख्यातिप्राप्त नामका विषयमा विमर्श गरौं । किनभने नामको प्रसंग आउँदा दुई जना विश्वप्रसिद्ध मानिसका नाम नसम्झी नहुने हुन्छ । नामको विषयमा ती नाम सन्दर्भस्रोतजस्तै हुन् । त्यसैले एउटा सानो औंला र स्विचको प्रतिघातबाट बिजुलीको बल्ब झलक्क बलेजस्तै प्रसंगमा ती झुल्किहाल्छन् । थाहा छैन ती प्रसंग कति प्रामाणिक छन् । तर, कतै श्रुतिमा र कतै पठनको क्षीण स्मृतिमा रहेका ती प्रसंग बिजुलीकै गतिमा बल्ने गर्छन् । तीमध्ये एक नाम हो– थोमस एडिसन, जसमाथि एक बहुचर्चित कहावत छ– ‘उनी अक्सर आफ्नै नाम बिर्सन्थे रे ।’ र, अर्को नाम हो– विलियम सेक्सपियर, जसले भनेका थिए– ‘चीजहरू नामले भन्दा तिनका कर्मले चिनिन्छन् । जस्तो कि गुलाबको फूल नामले भन्दा आफ्नै रङ र वास्नाले चिनिन्छ । आखिर के छ र नाममा त्यस्तो ?’

अब सोचौँ, थोमस एडिसनले के साँच्चै त्यसो गर्थे त ? यदि साँच्चै त्यसो गर्थे भने मलाई लाग्छ, ठीक गर्थे । मानिसहरू यसलाई उनको एकाग्रता र ध्यान–केन्द्रणको हवाला दिएर ‘ग्लोरिफाई’ गर्ने गर्छन् । तर, मलाई लाग्छ– कारण त्यति मात्रै नहुन सक्छ । हुन सक्छ, त्यो नाम उनकै लागि एक असम्मत र असम्पृक्त लागेको होस्, जसलाई कहिलेकाहीँ बिर्सन सकियोस् । अथवा यस्तो कि त्यो बिर्सनलायक ठानियोस् । के यस्तो सम्भव छ ? सायद छ ।

अनि सेक्सपियर ? जो खुद ‘नाममा त्यस्तो केही छैन’ भन्थे, उनकै नाम सेक्सपियर किन रहन गयो होला ? किन उनको नाम शेखर कोइराला या भानुभक्त आचार्य यस्तै केही रहन सकेन ? के यो विचारणीय कुरा होइन ? गुलाबको रङ र वास्ना संसारभरै समान छ, तर किन संसारैभरि त्यसको नाम बेग्लाबेग्लै छ ? किन एउटै चीज दुनियाँभर छुट्टाछुट्टै नामले चिनिन्छ ?

मलाई लाग्छ, नामको दुनियाँमा यति धेरै बहुविध नाम हुनु स्वयंमा एउटा विशेष परिघटना हो । जसरी एउटै गुलाबको नाम छुट्टाछुट्टै हुनु विषेष हो, त्यसरी नै सेक्सपियरको नाम सेक्सपियर नै हुनु पनि अर्को विशेष कुरा हो । अथवा ‘नाममा त्यस्तो के छ’ भन्नु पनि अर्को विशेष हो ।

र, यही विशेष विषयको त्यान्द्रो समाउँदै जाने हो भने सम्भवतः भेटिनेछ त्यो चीज, जसलाई मैले यहाँ नामको राजनीति भनेको छु ।

...

विषय विस्तारको क्रममा अब म माथिको स्वघोषित पहिलो र दोस्रो बुँदातिर फर्किन चाहन्छु, जहाँ मैले यसलाई आफ्नै नामको कथा भनेको छु । र, आफ्नै नामलाई असम्मत पनि ठहर गरेको छु ।

सत्य हो, नामको राजनीतिबारे थोरबहुत संकेत पाउन थालेपछि मैले सबैभन्दा बढी आफ्नै नामबारे सोच्न थालेको हुँ । यो नजानिँदो किसिमले त्यतिखेरदेखि सुरु भएको थियो, जतिखेर म स्कुलमा एसएलसीको तयारी गर्दै थिएँ । म यदाकदा सोच्ने गर्थें– कसरी मेरो नाम यस्तो रहन गयो, जो सरासर मेरो आनुवंशिक परम्पराको खिलाफमा छ ? मलाई आफ्नै नाम असम्मत या कुनै अपरिचित मान्छेझैँ लाग्थ्यो ।

यसो हुनुका केही कारण थिए । पहिलो, एउटा छुट्टै र विशिष्ट सभ्यता, संस्कृति र भाषिक समुदायको किराती केटालाई संस्कृत भाषाको विशुद्ध हिन्दु सांस्कृतिक नाम भिराइएको थियो, जसले गर्दा मलाई आफ्नै नाम आफ्नोजस्तो लाग्दैनथ्यो । दोस्रो, मेरो नाम यति सामान्य र साझा किसिमको थियो कि देशभरिको तथ्यांक जम्मा गर्ने हो भने लाखौँ मानिसको नाम जुध्न सक्थ्यो । मलाई कसोकसो लाग्थ्यो नाम भनेको सकभर विशिष्ट हुनुपर्छ, मान्छेजस्तै, मान्छेको अनुवंशजस्तै । जसरी प्रत्येक मान्छे विशिष्ट हुन्छ प्रत्येकभन्दा ।

खासमा मानव सभ्यतामा नामको प्रचलन नै सम्भवतः यही प्रयोजनका लागि सुरु भएको हो । एकसँग अर्कोलाई

छुट्याउन । व्यक्तिको उपस्थितिलाई आमबाट विशिष्ट बनाउन । सुरुसुरुमा नामको प्रचलन सायद एक विशुद्ध सांस्कृतिक कर्म थियो । व्यक्तिलाई विशिष्ट चिनारी प्रदान गर्नबाहेक यसका अरू केही अघोषित उद्देश्य थिए । जस्तो नामको चयनमार्फत उसको सांस्कृतिक, सामुदायिक उत्तराधिकारी बोध गराउन । अथवा आफ्नो आनुवंशिक इतिहासको निरन्तरता कायम गर्न । त्यसो भए के मेरो नाममा मेरै सांस्कृतिक उत्तराधिकारीको अंश छ त ? के यसले मेरो सुदूरइतिहासको कडीको काम गर्न सक्छ ? मलाई ठीक यही प्रश्नले घरीघरी चिमोटिरहन्थ्यो । मलाई

आफ्नो नामसँग आपत्ति यहीँबाट सुरु भएको थियो ।

धेरै पछि राज्यको उत्पत्तिसँगै जब राज्य विस्तृतिको अभियान चल्न थाल्यो, तब सायद नामको राजनीति सुरु भयो । राज्य विस्तृतिसँगै नयाँनयाँ ठाउँ, नयाँनयाँ मानिसहरूलाई आफूभित्र समाहित गर्ने लोभ पलायो । यसले विजातीय तत्त्वहरूलाई आफूभित्र विलोपीकरण गर्न र त्योउपर शासन गर्न सहज तुल्यायो । त्यसैले शासकहरूले अतिक्रमण गरेका हरेक ठाउँ, हरेक मानिसको नाम उनीहरूकै सुविधा र शक्ति स्वार्थअनुसार बदल्न थालियो ।

नेपालमा पृथ्वीनारायण शाहको राज्य विस्तार र महेन्द्रको एकात्मक हिन्दु राष्ट्रवादी अभियानले गरेका यस्ता अतिक्रमण र बदलावका अनगिन्ती उदाहरण भेटिन्छन् । तिनको फेहरिस्त दिन थालियो भने अर्को छुट्टै आलेख तयार हुन्छ । त्यतातिर नजाऊँ । यति बुझौँ, मौलिक र रैथाने स्थाननाम र व्यक्तिका वंशानुगत नामहरूलाई बलात ढंगले हिन्दूकरण गरेरै तिनीहरूले आफ्नो सिंहासन खडा गरेका हुन् । अझ पूर्व किरात प्रदेशमा त झन् यो प्रक्रिया सेनकालदेखि नै सुरु भइसकेको भेटिन्छ ।

अनुसन्धाता भोगिराज चाम्लिङका अनुसार, ‘किरात राईहरूको नाम कहिलेदेखि संस्कृत भाषामा राख्न थालियो भनेर अध्ययन गर्दा ११ पुस्तादेखि सुरु भएर पाँच पुस्ताअघिसम्म पूर्णतः संस्कृतकरण भएको स्पष्ट हुन्छ । एक पुस्तालाई औसतमा २५ या ३० वर्ष मान्दा लगभग ३०० वर्षदेखि किरात राईहरूको नाम संस्कृत भाषामा रहन थालेको हो ।’ यसबाट बुझ्न सकिन्छ, करिब ३०० वर्षदेखि यता किराती मौलिक नाममाथि प्रहार हुन थालेको हो । त्यही बेलादेखि, अझ मलाई त लाग्छ त्योभन्दा धेरै अगाडिदखि निरन्तर चलिरहेको हो यहाँ– नामको राजनीति ।

...

नामको यस राजनीतिक पृष्ठभूमिमा मेरो नामचैँ कसरी रहन गयो र यसबाट मैले कालक्रममा के कस्ता अनुभूतिहरू सञ्चय गर्नुपर्‍यो ! अब त्यसबारे पनि थोरै चर्चा गरौँ ।

आमाले हामीलाई हाम्रो घरमा जन्म दिनुहुन्थ्यो । तर, हाम्रो नामांकन कार्य हाम्रै मावली बोजू, जसलाई हामी मुमा भन्ने गर्थ्यौं, उहाँको क्षेत्राधिकारभित्र पर्थ्यो । हामी जन्मेको सूचना पाउनासाथ मुमा दौडेर हाम्रो न्वारानमा आइपुग्नुहुन्थ्यो । कदाचित उहाँ आउन असमर्थ भइहाले पनि उहाँबाटै जुराइएको नाम भने अनिवार्य आइपुग्थ्यो ।

यता हाम्रो मामा–गाउँ वरिपरिबाट क्षत्री, बाहुन, नेवार र दलित समुदायका प्रभावक्षेत्रले घेरिएको गाउँ थियो । किराती मौलिक भाषा र संस्कृति लगभग ध्वस्त भएको गाउँ । त्यही भएर मुमालाई त्यस प्रभाव–क्षेत्रभित्र चलेका सामान्य चल्तीका वर्णसंकर नाम र हिन्दु देवी–देवताका नामबाहेक अरू केही आउँदैनथ्यो । मुमाको रूपमा त्यहाँ एकैचोटि दुई विरोधाभासपूर्ण हैसियत बाँचिरहेको भान हुन्थ्यो । एकातिर उहाँमा आफ्ना भावी सन्ततिहरूको नामकरण आफैंबाट हुनुपर्छ भन्ने किराती समुदायमा व्याप्त मातृसत्ताको अवशेष पनि बाँचिरहेको थियो भने अर्कोतिर बाह्य प्रभावी संस्कृतिको चर्को दबाबले पनि गालिरहेको थियो । मुमा त्यही दुईतर्फी दबाबको बीचबाट आफ्नो भूमिका अदा गर्नुहुन्थ्यो ।

उहाँले सबभन्दा पहिले हाम्री आमाको पहिलो छोरा अर्थात् हाम्रा जेठा दाजुको नाम शानका साथ राखिदिनुभयो– गोपाल ।

उहाँभित्र एउटा विशेष आग्रह यो थियो कि त्यसपछि जन्मिने अरू भाइहरूको नामको लय–सम्मति अघिल्लो नामसँग अनिवार्य मिलेकै हुनुपर्छ । अंग्रेजी बोर्डिङ स्कुलका शिशुहरूको ‘राइम’ मिलेजस्तै या खस नेपाली काव्य परम्पराको छन्दविज्ञान अनुसार अन्त्यानुप्रास मिलेजस्तै ।

निकैपछि म जन्मिएँ । त्यसैले उहाँले भनिदिनुभो– दाजुको नाम गोपाल, यसको नाम भूपाल !

अन्तिममा भाइ जन्मियो । तर, दुःखद कुरा भाइको देहान्त नाबालकमै हुन गयो, जसको दुःखद कथा मैले अन्तैतिर लेखिसकेको छु ।

एवंरीतले मेरा दुई दिदीहरूको नाम क्रमशः यस्तो

रह्यो– जेठी दिदीको लक्ष्मी । कान्छीको भगवती ।

यसरी हामी चारै जना जीवित सन्तानहरूले मुमाको मातृसत्तात्मक अनुकम्पा प्राप्त गर्‍यौं । उहाँबाट प्राप्त नामसँगै हुर्कियौँ, चिनियौँ । मामाघर बसेर मुमाकै छत्रछायामा बढ्नु, पढ्नुपर्ने हुनाले विद्यालयको औपचारिक खातामा तिनै–तिनै नाम चढ्न पुगे । तिनै–तिनै नाम बोकेर काठमाडौँ तर्‍यौं ।

आ–आफ्नो जीवन यात्रामा होमियौं । अद्यावधि होमिइरहेकै छौं ।

यतिसम्म त ठीकै थियो । तर, बीचमा आएर कता–कता लाग्न थाल्यो– मेरो नामले मेरो स्वत्वको भारवहन गर्न सक्दैन । माथि नै भनिसकेँ, यो त्यस्तै एसएलसीको उम्मेदवारीताकादेखि सुरु भएको असन्तुष्टिको प्रारम्भिक झिल्को थियो । सायद म दसौँ कक्षाको अन्तिम महिनातिरको विद्यार्थी थिएँ । एक्कासि मलाई लाग्यो कि यो जुन नाम म बोकिरहेछु यो मेरो आफ्नै नाम होइन । तर, म विवश थिएँ । किनभने म यसलाई बदल्न सक्दिनथिएँ । यसकारण कि योसँग एकातिर मुमाको मातृत्वको सवाल जोडिएको थियो भने अर्कोतिर दसौँ वर्षदेखि यो स्कुलमा रजिस्टर्ड भएको नाम थियो । म आफू आफैंसँग संवाद गर्थें । दोष कसलाई दिने ? मुमालाई ? जो, तर आफैं पनि त्यही असम्मत पृष्ठभूमिको एक निरीह सिकार हुनुहुन्थ्यो !

यसैको प्रतिक्रियास्वरूप हुन सक्छ, एकपल्ट मैले कक्षामा साथीहरूसँग नामका पछाडि उपनाम या टाइटल झुन्ड्याउने प्रस्ताव राखेँ । यो मेरो नाम बदल्न नसके पनि सायद त्यसबाट भाग्ने पहिलो प्रयास थियो । सबैले सहमति जनाए । कसैले लेकाली राखे । कसैले जंगली, अभागी, बेहोसी यस्तैयस्तै । मैले ‘विवश’ झुन्ड्याएँ । अब म ‘भूपाल राई’ बाट ‘भूपाल विवश’ भएँ । एसएलसी दिएर त्यही टाइटलसाथ म काठमाडौं आइपुगेँ । काठमाडौं आएर ३४/३५ सालतिर तत्कालीन ‘छहरा’ द्वैमासिक र ‘कोङ्पी’ मासिक पत्रिकातिर त्यही उपनामधारी नाममा मैले आफ्नो पहिलो–पहिलो कविता पनि छपाएँ । तर, मलाई छिट्टै यस्तो लाग्यो कि यो मैले चाहिरहेको निकास होइन । मानौं म एकातिर जान खोजिरहेथेँ, तर गइरहेको थिएँ अर्कैतिर । मैले त्यो पुच्छरलाई तुरुन्तै छाडिदिएँ ।

काठमाडौं आएपछि भने मभित्रको त्यो असन्तुष्टि पूरै वयस्क भएर हुर्कियो । स्कुल छँदा टुसाएको असम्मतिको सानो टुसा हुर्किएर ठूलो वृक्ष बन्यो । कहिलेकाहीँ म रातभरि सुत्दिनथेँ आफ्नै नाम सम्झेर । ठीक यसै बेलादेखि मैले आफ्नो नामको कारणले अनेक तीता–मीठा अनुभूति पनि सञ्चय गर्न थालेँ ।

त्यसपछि मैले नामका पछाडि ‘छाङ्छा’ लेख्न सुरु गरेँ । छाङ्छा मेरो बान्तवा थरको पाछा थियो । यो यसकारणले पनि कि मभन्दा धेरै पहिलेदेखि नै मेरा दाइले आफ्नो नामपछाडि छाङ्छा लेख्नुहुन्थ्यो । गोपाल छाङ्छा । त्यसैको प्रभावस्वरूप नै भनौँ अब म पनि भूपाल विवशबाट भूपाल छाङ्छा भएँ । फेरि त्यो नामबाट तिनै दुई पत्रिकातिर केही कविताहरू छपाएँ । केही समय यस्तो लाग्यो अब म आफूले खोजेको निकासको नजिक छु । तर, कुनै कारणवश त्यो नामले पनि स्थायित्व पाउन सकेन । मैले छिट्टै त्यसलाई पनि छाड्नुपर्‍यो ।

घटना के भयो भने म त्यतिखेर रेडियो नेपालको गायक हुने धुनसवारले पागलझैँ भएको थिएँ । त्यसैले ०३९ सालतिर स्वर परीक्षा पास गरेर पहिलो गीत रेकर्ड गरेँ । रेकर्ड गरेको भोलिपल्ट रेडियोमा प्रसारण भइरहेको गीत सुनेर भाउजूले भनिन्, ‘हैन रेडियोमा त तिम्रो नाम भूपाल हैन गोपालजस्तो पो सुनियो त... !’

भाउजूको टिप्पणीले म एक किसिम खङ्रङ्गै भएँ । जुन नामका लागि म त्यत्रो विधि कसरत गरिरहेको थिएँ त्यही नाम दाइको नामसँग मिल्न जाँदा त्यस्तो हुनु स्वाभाविकै पनि थियो । किनभने म आफ्नो नाममा एक छुट्टै विशिष्टता चाहिरहेको थिएँ । साथसाथै आफ्नो नाम मार्फत आफ्नै सांस्कृतिक इतिहासको खोज पनि गरिरहेको थिएँ । त्यसैले मलाई भाउजूको त्यति सानो टिप्पणीले पनि यस्तो असर पुर्‍यायो कि मैले चुपचाप छाङ्छा पनि लेख्न छाडिदिएँ । फेरि म उही पुरानै स्कुलको दर्तावाला वा नागरिकताको फोटोवाला भूपाल राईमा फर्किएँ ।

...

अब आफ्नो नामको साझापन र सर्वप्रचलित विशेषताबाट प्राप्त केही तीता–मीठा अनुभूति पनि बाँडिहालौँ ।

५३/५४ सालतिर हुनुपर्छ । सिक्किमका एक जना त्यतिखेरका चल्तापुर्जा गीतकार/साहित्यकार एक साँझ मलाई भेट्न आएका थिए । साथमा नेपालकै एक जना संगीतकारलाई सम्बन्ध सूत्र बनाएर । म त्यतिखेर डिल्लीबजार चारखालअगाडि बस्थेँ । पहिलो भेट थियो । सामान्य औपचारिकताको आदान–प्रदानपछि साँझको खानपिनको माहोल जम्ने नै भयो । कुरैकुरामा मैले भनेँ, ‘मेरो नाम म आफैंलाई पटक्कै मन पर्दैन । यो अत्यन्तै कमन भयो ।’ तुरुन्तै उनले भने, ‘हो हो सारै कमन । तपाईंको जस्तो नाम त हाम्रो गाउँमा दसौँ जनाको छ ।’

यो थियो मेरो नामबारे मैले आफ्नै कानले सुनेको पहिलो टिप्पणी । सुन्दा सामान्य लाग्न सक्छ यो । तर, मेरा लागि यो त्यस्तो सामान्य थिएन । त्यसले त मभित्र सुषुप्त अवस्थामा रहेको औडाहालाई अरू झन् भयंकर बनाइदियो । झन् असन्तुष्ट, झन् विरत । पूरै मोहभंगको स्थितिमा पुर्‍याइदियो । उनी गइसकेपछि पनि म त्यो साँझ निकै बेर सोचमग्न भइरहेँ । त्यसपछि उनको र मेरो दोस्रो भेट फेरि कहिल्यै भएन । बरु एक्कासि सिक्किमबाट उनको असामयिक निधनको खबर आइपुग्यो । आज यत्तिका वर्षपछि पनि मेरो कानमा त्यो टिप्पणी उसरी नै गुन्जिरहन्छ । त्यो यस्तो टिप्पणी थियो, जसले पहिलोचोटि मेरो मोहभंगको अमूर्त रूपलाई आकारमा ढाल्न सघाउ पुर्‍याएको थियो ।

एउटा अर्को घटना । सायद त्यसैको एकाध वर्षपछि हुनुपर्छ । शुभेच्छुक साथीहरूले आउँदै हात मिलाउँदै मलाई भने, ‘लौ बधाई, तपाईंको उपन्यास आएछ ।’

भेटेजत्तिका साथी भाइले त्यसो भनेपछि म छक्क परेँ । किनभने पहिलो कुरा त भर्खरै मात्र मेरो ‘सुम्निमाका तस्बिर’ नामको प्रथम कवितासंग्रह छापिएको थियो । लगत्तै अर्को किताब छाप्ने ल्याकत मसँग हुँदै हुँदैनथ्यो । दोस्रो, म कविता लेख्ने मान्छे उपन्यास मेरा लागि कल्पनाभन्दा बाहिरको कुरा थियो । त्यसैले मैले भनेँ, ‘हैन, मैले कुनै उपन्यास लेखेको छैन ।’

उनीहरूले भने, ‘अनि भूपाल राईकै नामको एउटा उपन्यास आएको छ त बजारमा ।’

– के छ नाम उपन्यासको ?

– लाहुरे

उपन्यास मेरो होइन भन्ने टुंगो लागिसकेपछि केही साहित्यकार/पत्रकार भाइहरूले आएर मलाई आफ्नो नाम फेर्ने सुझाव दिए । तर, एक जना गीतकार भाइले त्यसको प्रतिवाद गर्दै भने, ‘हुँदैन, नाम फेर्ने हो भने पछि आउने नयाँहरूले फेर्नुपर्छ । दाइले फेर्ने हैन ।’

मैले खै किन हो त्यही गीतकार भाइको प्रतिवादमाथि सहीछाप गरिदिएँ । पछि नाम जुधेको जानकारी दिनका लागि ती उपन्यासकारलाई भेट्न धेरै कोसिस गरेँ । उनको किताब छापिएको छापाखाना खोज्दै पुगेँ । उपन्यास झुन्डिरहेको हरेक पुस्तक पसल पुगेर मैले भेट्न खोजिरहेको समाचार छाडेँ । फोन नम्बर छाडेर हिँडेँ । तर, उनी कहिल्यै पनि मकहाँ आएनन् । मेरै नामका ती उपन्यासकार को हुन् ? आजसम्म हाम्रो भेट हुन सकेको छैन ।

अर्को एउटा चाखलाग्दो घटना । ०६५ सालमा तत्कालीन संस्कृति मन्त्रालयले ज्ञानेन्द्र शाहको ‘कू’ पछि रिक्त रहेका तीनवटै प्रज्ञा प्रतिष्ठान गठन गर्‍यो । यो गणतन्त्र नेपाल बहालीपछिको पहिलो प्राज्ञ सभा थियो । यसमा भाषा तथा साहित्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानको उपकुलपतिको रूपमा मेरो नाम अनुमोदित भएको थियो । तर दुर्भाग्य, प्रक्रिया नपुर्‍याई गठन गरिएको नाममा भोलिपल्टैदेखि यसलाई विवादमा तानियो । प्रत्याशी व्यक्तिदेखि विरोधी व्यक्तिसम्म, पक्षधर दलदेखि प्रतिपक्षी दलसम्म सडकमा उत्रिए । पत्रपत्रिकाहरू आग्रह र पूर्वाग्रहका खबरहरूले रंगिए । अदालतमा उजुरी पर्‍यो । मैले नौ दिनसम्म उपकुलपतिको हैसियतमा हाजिर गरेर अन्त्यमा कमलादीस्थित प्रज्ञा प्रतिष्ठानको कार्यकक्ष छाडेँ ।

यो बीचमा अनेक पर्चाबाजी भए । सबभन्दा अनौठो त मेराबारे अनभिज्ञ केही व्यक्तिहरूले मलाई पञ्चायतकालको राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य, सोलुनिवासी भूपाल किराती भन्ठानेर दरबारिया र राजावादी भएको प्रचार गरे । एउटा दैनिक पत्रिकाको एक स्वनामधन्य पत्रकारको कलमले मेरो नामको हवाला दिँदै ठीक त्यही आशयको एक ‘कन्स्पिरेसी’ समाचार छाप्यो । मैले त्यो समाचारको खण्डनस्वरूप परिवर्तन र गणतान्त्रिक मूल्यका लागि आफूले लडेको लडाइँ सम्झाउँदै जीवनमै पहिलोचोटि पत्रिकाका लागि खण्डन–पत्र लेख्नुपर्‍यो ।

यसरी नामकै कारणले वा अरू कसैसँग नाम मिलेकै कारण मैले अनेक खाले जोखिम मोल्नुपर्‍यो । जीवनमा कहिल्यै नगरेको कर्मको आक्षेपसमेत सुन्नुपर्‍यो । यसबाट पुष्टि हुन्छ कि कुनै विचार, संकथन र सृजनाभन्दा शक्तिशाली हुँदो रैछ कुनै स्थापित नाम । म सम्झिन्छु, यही सेरोफेरोमा उहिले कुनै पत्रिकासँगको वार्तामा मैले भनेको थिएँ– मेरा यावत् कविता/गीतभन्दा कैयौँ गुणा सुन्दर छन्, अरू कसैको नाम ।

...

अन्तिममा, अब माथि स्वघोषित चौथो वा अन्तिम बुँदातर्फ फर्कौं, जहाँ मैले आफ्नो नामबाट च्युत हुन नसक्नुको दुःख संकेत गरेको छु ।

सोचौँ, त्यत्रो असहमति र घटनाका बावजुद पनि मैले आफ्नो नाम फेर्ने हिम्मत गर्न किन सकिनँ ? सायद यसका केही कारण छन् । पहिलो त म अलि बढी नै कायर छु । नयाँ–नयाँ परिस्थितिद्वारा सृजित नयाँ–नयाँ जोखिम मोल्ने कार्यमा उदासीन । दोस्रो म आवश्यकताभन्दा बढी औपचारिक र विनयी छु । पुराना कुरा र सम्बन्धहरूको मर्यादा नाघ्ने कार्यमा कमजोर । सायद मसँग नयाँ नामको जगबाट सुरु हुने अनेक झमेला र चुनौतीप्रति डर पनि थियो । साथसाथै साबिक नामसँग जोडिएका सम्बन्ध र कमाइप्रति थोरै मोह पनि । यही कमजोरीका कारण म अहिलेसम्म एउटा वर्णसंकर जिन्दगी बाँच्न अभिशप्त छु ।

यति हुँदाहुँदै पनि तर म एउटा कुरामा भने प्रस्ट छु । म ठान्छु– ‘नाममा त्यस्तो के छ ?’ भन्नु एउटा जालसाजी हो । एउटा भ्रमको खेती हो । यदि त्यसो होइन भने संसारभरीका मानिसको नाम समान किन छैन ? गृसेली होमरको नाम नेपाली होमप्रसाद हुन किन सकेन ? पीबी सेलीको नाम पीताम्बर शर्मा, भिक्टर ह्युगोको नाम भीष्म हुमागाईं या म्याडम क्युरीको नाम मनकुमारी किन राखिएन ? त्यस्तै डोलेन्द्रप्रसादको नाम डोनाल्ड ट्रम्प, जोगेन्द्रबहादुरको नाम जोन किट्स, तारादेवीको नाम तेरेस्कोभा किन भएन ?

अरू होइन, हाम्रै आन्तरिक कुरा गरौं न ! हामी निःसंकोच गोपाल, भूपाल, लक्ष्मी या भगवती भइरहँदा अरू कोही पारस नामधारी मानिस पारुहाङ हुन किन सकेन ? एकराजहरू एलम्बर, खड्गप्रसादहरू खम्बुहाङ, निर्मलादेवीहरू निनाम्मा, मीनाकुमारीहरू मिन्छ्यामा हुन किन सकेनन् ? के यो संयोगको कारणले मात्र नभएको हो ? अवश्य होइन ।

त्यसैले ‘नाममा त्यस्तो के छ ?’ को एउटै उत्तर हुन्छ– नाममा धेरै थोक छ । नाममा खास किसिमको मानव सभ्यताको खास कडी छ । संस्कृति, भाषा, जाति, वाङ्मय, ज्ञान परम्परा, इतिहास धेरै थोक छ जुन विषयदेखि मेरो नामको जरा पूर्णतः टुटेको छ ।

सत्य भन्छु, आज पनि मलाई त्यही कारणले आफ्नो नाम आफ्नोजस्तो लाग्दैन । मलाई आफ्नै नामप्रति आपत्ति छ । कसैले मेरो नाम बोलाउँदा म त्यो कारणले मात्र प्रतिक्रिया जनाउँछु किनभने त्यसका लागि मेरो कान अभ्यस्त छ । बल्कि त्यो कारणले होइन कि त्योसँग मेरो स्वामित्वबोध छ । अवश्य हो, स्वामित्वबोधले मात्र कुनै चीज आफ्नोजस्तो लाग्छ ।

यतिखेर म सेक्सपियरकै जस्तो कुरा त गर्न चाहन्नँ । तर, थोमस एडिसनजस्तो कहिलेकाहीँ आफ्नै नाम भने अवश्य बिर्सन चाहन्छु । किनभने आज पनि मलाई आफ्नो नाम मन पर्दैन । दुःखको कुरा, यी सब भएर पनि म आफ्नो नाम बदल्न सक्दिनँ । अब त सायद त्यो सम्भव पनि छैन । म थाकिसकेको छु । यसर्थ कि म नामको राजनीतिमा हारेको छु ।

प्रकाशित : चैत्र २६, २०७८ १०:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘आदिकवि’ कविते कामी र ‘राष्ट्रकवि’ सोतांगे जेठालाई सम्बोधन

समाजका अरु सदस्यले आ–आफ्ना काम गरेजस्तै कविहरु कविता लेख्छन्, बस् त्यति हो ! कविता छुट्टै केही होइन । ‘कविता छुट्टै केही हो’ भन्ने विचारले कविहरुलाई समाजको इपिसेन्टरतिर होइन, दायित्वको ग्राभिटीभन्दा बाहिर धकेल्छ ।
कविते कामी र सोतांगे जेठा समाजकै जराबाट उम्रिएका अलिखित अक्षरहरू थिए । उनीहरूको जस्तो जीवन वा प्रत्यक्ष आजीविकाद्वारा लेखिएको कविता मैले आजसम्म पढेकै छैन ।
भूपाल राई

म्याक्सिम गोर्कीले संस्कृतिमाथि दिएको परिभाषा कतै पढेपछि कवितालाई हेर्ने मेरो आँखामा दोस्रो चस्मा फेरिएको हो । उनी भन्छन्, ‘संस्कृति भनेको मानव श्रमद्वारा निर्मित दोस्रो प्रकृति हो ।’ पहिलो प्रकृति प्राकृतिक हो, जसलाई पृथ्वीका सारा जीवजन्तुले जस्ताको तस्तै उपभोग गर्छन् । प्रकृतिबाट प्राप्त आजीविकाका सारा कच्चा वस्तुलाई उनीहरू कच्चा अवस्थामै प्रयोग गर्छन् । तर, मान्छे मात्रै त्यस्तो जीव हो, जसले प्रकृतिलाई आफ्नै अनुकूलतामा ढाल्छन् ।

सजिलोका लागि यसो भनौं, उनीहरू प्रकृतिबाट प्राप्त वस्तुलाई वस्त्रमा बदल्छन् । प्रकृतिको कच्चा खाद्यान्नलाई आफ्नो रुचिअनुसारको तयारी परिकारमा बदल्छन् । प्रकृतिलाई भाषामा, ज्ञानमा, संज्ञानमा बुझ्छन् । उनीहरू सोच्छन्, चिन्तन गर्छन् । यो नै मानवनिर्मित दोस्रो प्रकृति हो, जो संस्कृतिको रूपमा विकसित भयो । यसरी संस्कृति प्राकृतिक होइन, निर्मित हो ।

यसबाट सारतः दुई मजबुन निकाल्न सकिन्छ । पहिलो, संस्कृति निरन्तर मानव चिन्तन प्रणालीको उपज हो । दोस्रो, यो सामाजिक श्रमको निर्मिति हो । र, कविता पनि मानव निर्मित संस्कृतिकै एक अंश भएको हुनाले यसलाई माथिका दुई मजबुनकै सारतत्त्वमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ । लामो समयको संज्ञानात्मक परिणाम हुनाले कविता मानव चिन्तन प्रणालीभन्दा पर छैन । साथसाथै समाजले निर्माण गरेका कच्चा भाषा र कच्चा अन्तरवस्तुलाई नै व्यक्तताको तयारी परिकारमा बदल्ने कार्य हुनाले कविता सामाजिक श्रमको कडी पनि हो । त्यसैले कुनै कविता त्यतिखेर मात्रै बोधगम्य हुन्छ, जति त्योभन्दा अगाडि त्यसको सामाजिकता बुझिएको हुन्छ । त्यसको समाजशास्त्र केलाइएको हुन्छ ।

आँखामा दोस्रो चस्मा फेरिएपछि मैले देखेको कविताको यथार्थ यही सामाजिकता हो, जसबारे त्यसभन्दा अगाडि सम्भवतः केही भिन्न खालको बहस हुन्थ्यो । सुनिन्थ्यो, कविहरू समाजको सरोकारक्षेत्रभन्दा नितान्त बाहिर विचरण गरिहिँड्ने त्यस्ता काट्टिएका पखेटाहरू हुन्, जसको सरोकारको विषय केवल आकाश हो, धर्ती होइन । सम्भवतः कवितालाई हेर्ने अघिल्लो चस्माद्वारा निर्मित यो धारणाले कविहरूलाई असामाजिक ठहर गरेको थियो । तर, दोस्रो चस्माले भन्छ, मान्छेका सारा चिन्तन प्रणाली सामाजिक श्रमकै उपज हो । र, कविता चैतनिक श्रमकै उपदान हुनाले त्यो समाजभन्दा बिलकुल भिन्न छैन । यहि अभिन्न बोधका कारण आजसम्म बनेका सबै शास्त्र र शास्त्रीय व्याख्याभन्दा थोरै छेउ लागेर अचेल म कवितालाई सम्बोधन गर्छु । त्यसैले कविता मेरा लागि अब छुट्टै साधनाको विषय रहेन । समाजमा एउटा डाक्टरले जति श्रम गरेर डाक्टर बन्छ मेरो साधना त्यति हो, वा त्यस्तै त्यस्तै हो । एउटा इन्जिनियरले वा कुनै मजदुरले जति समय लगानी गरेर त्यो बनेको हुन्छ मेरो तपस्या त्यति हो । अर्थात् अर्को शब्दमा भन्ने हो भने समाज निर्माणको तराजुमा तिनीहरूको योगदान जति छ कविहरूको त्योभन्दा कम छैन । समाजका अरू सदस्यले अरू अरू काम गरेजस्तै कविहरूले कविता लेख्छन्, बस् त्यति हो । त्यो छुट्टै केही होइन । यसले कविहरूलाई दायित्वको ग्राभिटीभन्दा बाहिर होइन, समाजको इपिसेन्टरतिर धकेल्न मद्दत गर्छ । अब म प्लेटोले आफ्नो गणराज्यबाट निष्कासन गरेको दुई हजार वर्षपछाडि कविहरूलाई उनीहरूकै समाजमा फर्काउन चाहन्छु ।

कविताको चस्मा विवेचनापछि अब भने आजको शीर्षस्थ विषयतिरै लागूँ, जसको सांकेतिक खाता शीर्षकमै खोलिसकिएको छ । सन्दर्भ छ, मेरो पहिलो कविताको । यद्यपि मलाई थाहा छैन कुनै कविको पहिलो कविताको चर्चा समाजका लागि कति आवश्यक छ ? अर्थात् त्यसको भ्रूणकथाले कसैका लागि महत्त्व कति राख्छ ? तैपनि यस्तो प्रश्न अक्सर सोध्ने गरिन्छ । मलाई पनि अनेक पटक सोधिएको छ । त्यही प्रश्नको जवाफहेतु अब म शीर्षकको विषयतिर केन्द्रित हुन चाहन्छु ।

...

कुरा सुरु गर्नुअघि सर्वप्रथम दुई कुरा प्रस्ट पारिहालौं ।

एक, यो दशकौं पुरानो चिहानबाट उठेको एक निस्चेष्ट उद्बोधन हो । अर्थात् चिहानबाट पैदा भएको एउटा क्षीण आवाज । चिहान– एक अनाम कविताको । अर्थात् मेरो जीवनकै पहिलो कविताको, जो कतै सुषुप्त अवस्थामा मभित्र चिरस्थापित छ । अर्थात् मेरो मानसको धूमिल पत्रभित्र, जसको अक्षर तथा कागजरूपी भौतिक अवशेष कतै छैन ।

दुई, त्यो चिहानबाट सुरु हुने कथामा त्यस्ता दुई अभियुक्त छन्, जसले मेरो त्यो पहिलो कविताको निर्माणमा निस्फल योगदान दिएर एक अक्षम्य अपराध गरेका छन् । त्यसैले मेरो पहिलो कविताको सन्दर्भ उठ्नासाथ उनीहरू हठात सम्झनामा आइहाल्छन् । उनीहरू मेरो बाल्यकालको सामाजिक–सांस्कृतिक साक्षीहरू हुन । उनीहरूले अनजानमै मेरो बाल मानसभित्र सुषुप्त अवस्थामा रहेको कवित्वको टुसालाई कोट्याउने काम गरेका छन् । म आफैंलाई थाहा थिएन न उनीहरूलाई नै थाहा थियो, कविताको त्यो अनजान टुसा, जुन आगामी दशकभित्रै कलिलो बेर्नाको रूपमा प्रकट हुनेवाला थियो, त्यसैलाई उनीहरूले हावाको सानो झोक्काले हिर्काएका छन् । उनीहरूले यसरी एक अन्तर्मुखी, तर सुखी केटोलाई कविताको शुष्क र दुःखद मार्गतिर अभिप्रेरित गर्ने जघन्य अपराध गरेका छन् । उनीहरू मेरो जीवनको निर्दोष अपराधीहरू हुन् । त्यसैले उनीहरूलाई मैले यहाँ अभियुक्त करार गरेको छु ।

यति कुरा प्रस्ट पारिसकेपछि मान्नोस्, मेरो यस यात्राको ढोका अब खुल्यो ।

...

– ‘तपाईंको पहिलो कविता कुन हो ?’

– ‘र, कुन उमेरमा लेख्नुभयो ?’

यात्राको ढोका बस् यिनै दुई प्रश्नबाट खोलूँ, जुन अक्सर मलाई सोधिएको छ/सोधिने गरिन्छ । अर्थात् म आज जुन आलेखको यात्रामा छु, खास यिनै प्रश्नको कारणले छु । नचाहँदा नचाहँदै पनि कैयौं पटक सोधिने यिनै प्रश्नले मलाई यति लेख्न बाध्य पारेका छन् । सोचिरहेछु, अब मैले यिनीहरूको एकमुष्ट उत्तर दिनैपर्छ ।

एकछिन गम खानोस्, एक कवि हुनुको हैसियतमा अनेक पटक सामना गर्नुपर्ने प्रश्न के यही हो ? जसको सामना अरू धेरैले पनि गरेका होलान् । तर, अरू धेरैसँगजस्तो प्रश्नको बनिबनाउ उत्तर मसँग कहिल्यै थिएन । अध्यावधि छैन । किनभने प्रश्नले उत्खनन गर्न खोजेको त्यो पहिलो कविताको कुनै नाम मसँग सम्झनामा छैन । न छ त्यसको कुनै आदि अन्त्य । न कुनै पाउ वा पंक्तिको अवशेष । मात्र बाँकी छ आफ्नै मानसभित्र त्यसको भत्किसकेको चिहान र त्यही चिहानको धूमिल याद । यसरी आफैंभित्र एक जर्जर चिहानको धूलोबाहेक जसलाई प्रमाणित गर्न मिल्ने अक्षर र अर्थको कुनै भौतिक अवशेष छैन, त्यसको एक थान सग्लो उत्तर हुने कुरै भएन । बरु अनेक ठाउँ अनेक पटक त्यसका अनेक उत्तरहरू भए होलान् । अनेकचोटि मैले कपोलकल्पित उत्तरको सहारा लिएँ होला ।

कहिलेकाहीँ लाग्छ, यस्तो प्रश्न किन गरिन्छ ? के यो त्यति आवश्यकीय प्रश्न हो ? अथवा के यो त्यस्तो प्रश्न होजस्तो कि कसैलाई सोधियोस्– तिम्रो जीवनकै प्रथम पाइला कुन हो ? के आमाको काखबाट निवृत्त प्रथम पाइला र कुनै कथित पहिलो कविता एउटै हो ? प्रथम पाइलाबाट सुरु भएर बाँचुन्जेल नछुट्ने जीवनको नैरन्तरताजस्तै हो र कविता ? के कुनै कविलाई जस्तै कुनै सिकर्मीलाई यो सोधिन्छ कि तिमीले बनाएको पहिलो कुर्सी कुन हो ? या कुनै सर्जनलाई सोधिन्छ कि तिमीले चिरेको पहिलो पेट कसको थियो ? यदि सोधिँदैन भने एक कविमाथि मात्र यत्रो भार किन ? किन कविलाई अरूभन्दा छुट्टै डिलमा राखेर हेरिन्छ ? मलाई लाग्छ, यही छुट्टैपनको बरतावले कवितालाई अरू सबै मानव श्रमबाट अलग राखेको छ । यही भावले कवितालाई लामो समयसम्म समाजबाट टाढा राख्ने काम गर्‍यो । जनताको सम्बन्धबाट च्युत गरेर जनताकै हुनबाट त्यसलाई रोक्यो ।

अर्को कुरा, ल ठीक छ, कसैको पहिलो कविता या त्यस्तो कुनै दुर्लभ कर्म पत्ता लाग्यो रे ! तर, त्यो पत्ता लागेको दुर्लभ कुरासँग समाजले राख्ने अर्थ के हुन्छ ? र, कसैले कवितादि कर्म कुन उमेरबाट लेख्न सुरु गर्‍यो भन्नेसँग समाजले के सरोकार राख्छ ? मानूँ, कसैले कविता सानै उमेरमा लेख्यो रे ! महाकाव्य या उपन्यास (जुन काम गर्नेलाई अचेल सेलिब्रेटी मानिन्छ) नै तयार गर्‍यो रे ! के त्यसो भए ऊ समाजभन्दा माथिको चीज भैगयो ? माथिको दोस्रो प्रश्नको उत्तर नढाँटी दिने हो भने आफ्नो कथित पहिलो कवितासँग मेरो पनि १२/१३ वर्षकै उमेर जोडिन गएको हो । र, सम्भवतः कविताका लागि यो सानै उमेर पनि हो । के त्यसो भए म अरू धेरै मान्छेभन्दा विशेष भैगएँ ?

बुझ्नुपर्ने कुरा, उमेरको सानोपनसँग परिपक्व कविताको कुनै साइनो छैन । कच्चा उमेरले लेख्ने विषय समाजको परिपक्क कविता हुँदै होइन । यो ‘अन्डर नाइन्टिन क्रिकेट टुर्नामेन्ट’ जस्तो विषय होइन । यो त परिपक्व उमेर र समाज विमर्शले उत्पादन गर्ने विचारको फसल हो । त्यसैले म अब माथिको त्यो दोस्रो प्रश्नलाई यहीँनिर खारेज गर्न चाहन्छु । आफ्नै कथित सानो उमेरलाई समेत खारेज गरेर मेरा सम्पूर्ण कवितालाई छुट्याउन चाहन्छु ।

भनिसकेँ मसँग मेरो पहिलो कविताको आफैंले खुट्याउन सक्ने कुनै अनुहार छैन । कुनै नाक नक्सा छैन । शब्द र वाक्यरूपी हड्डी–मासुको सानो अवशेषसम्म छैन । एउटा कपालको केस्रासमेत बँचेको छैन । छ त मात्र त्यसको असामायिक मृत्युको विषाद र आफैंभित्र रहेको त्यसको चिहानको क्षीण आभास छ । त्यसले बयान गर्न खोजेको दुःखको झल्को छ । शब्द र अर्थभन्दा धेरै पर कतै धूवाँजस्तो उडिरहेको आफ्नै बालापनको कथा छ । र, सबभन्दा बढी, सबभन्दा टड्कारो त्यही पहिलो प्रश्न छ– ‘तपाईंको पहिलो कविता कुन हो ?’

आउनोस्, अब फेरि कुनै फुटकर उत्तरको दरकार नपर्ने गरी त्यसको अन्तिम उत्तरतिर जाऊँ ।

...

उत्तर तयारि गर्नुअघि, पहिले ती दुई पात्रको परिचय नदिई नहुने हुन्छ, जसलाई मैले सुरुमै अभियुक्त करार गरेको छु । ती दुई अभियुक्त, जसले मेरो पहिलो कविताको भ्रूण निर्माणको काम गरेका छन्, तिनीहरूको चर्चा नगरी यो आलेख अपूर्ण मात्रै होइन अर्थहीनसमेत हुन जान्छ । त्यसैले आउनोस् पहिले ती दुई अभियुक्तसँग चिनापर्ची गरौं ।

पहिलो अभियुक्त : कविते कामी

तीसको पूर्वार्द्ध दशकको एक वयस्क मान्छे । तर, ‘कविते’ उसको सक्कली नाम होइन । उसको सक्कली नाम रघुवीर विश्वकर्मा । तर, सबैले भन्थे– केवल ‘रघे’ । भोजपुर जिल्लाको पूर्वोत्तर कुनामा एउटा पुरानो गाउँ छ, याकु जिमिगाउँ । मेरो मामाली गाउँ, जहाँ बसेर म पढ्ने गर्थें । त्यहाँ एउटा ठूलो डम्म बसेको मलिलो फाँट छ । त्यसमा राईहरूको घना बस्ती छ । त्यही राई बस्तीको उत्तरी सिरानमा अवस्थित छ– एउटा भिरालो पाखा, जसलाई ताकमारे पाखा भनिन्छ । त्यही पाखाको रैथाने बासिन्दा थियो ऊ । त्यो भिरालो पाखामा उसको सानो फुसको घर थियो । केही भुराभुरीहरू थिए । फलाम र आरनको कारिन्दा थियो ऊ । फुर्सदमा स्वास्नी पछाडि लाएर राई गाउँतिर झर्नु उसको सधैंको दिनचर्या बन्थ्यो । ऊसँग एउटा रेडिमेड जवाफ थियो– ‘बिष्टको घर, दुःखीको भर ।’

अँ त ‘कविते’ उसको सक्कली नाम थिएन । त्यो उसले आफ्नै खुबीले आर्जन गरेको नाम थियो । ऊसँग यस्तो एउटा खुबी थियो जस्तोसुकै विषयलाई पनि ऊ तत्कालको तत्काल एक किसिमको लयात्मक छन्दमा ढाल्न सक्थ्यो । उस्तै परे मानिसहरूसँग त्यही छन्दमा सवाल–जवाफ गर्न सक्थ्यो । हरेक घटना र परिस्थितिलाई ऊ तुरुन्तै त्यस्ता पंक्तिहरूमा बयान गर्न सक्थ्यो । मानिसहरू त्यस्ता पंक्तिलाई कविता भन्ने गर्थे । ताकमारेबाट झरेको बेला बिष्टहरूको प्रत्येक घरमा ऊ हाजिर भएकै हुन्थ्यो । र, प्रत्येक घरको तत्कालीन स्थिति आकलन गरेर हिँड्ने बेला प्रत्येक पटक एउटा न एउटा कविता छाडेर हिँड्थ्यो । यही विशिष्ट खुबीको कारण उसले नाम पाएको हो– ‘कविते’ । न्वारानमा उसको नाम रघुवीर थियो । समाजले रघुवीर बिर्सेर ‘रघे’ बनाइदियो । अलि पछि रघे पनि बिर्सेर कविते बनाइदियो । झन्पछि ‘कविते’ माथि ‘कामी’ थपिदियो । अब ऊ ‘कविते कामी’ भयो । यही नामसँग ऊ तत्कालीन समाज व्यवस्थाले बनाएको एउटा ‘हाइरार्की’ बाँचिरह्यो । स्वाभाविक थियो, समाजले उसको कवितालाई पनि उसकै दर्जामा राखेर हेर्ने भैगयो । उसको कविता वा टुक्का मानिसहरूका लागि हास्य प्रसाधन थियो । तर, अनौठो संयोग, यही ‘कविते कामी’ मेरो लागि भने छुट्टै भएर निस्क्यो । ऊ मेरो पहिलो कविताको भ्रूण–कथासँग जोडिन पुग्यो ।

दोस्रो अभियुक्त : सोतांगे जेठा

राई गाउँको बीचमा घर थियो निजको । उमेरले ऊ पहिलो अभियुक्तभन्दा अलिक प्रौढ । तर, ‘सोतांगे जेठा’ उसको पनि असली नाम थिएन । उसको असली नाम चन्द्रबहादुर राई थियो । सम्भवतः उसको पुर्खा सोलुको सोताङतिरबाट त्यो गाउँमा आएर बसेको हुनाले उसलाई सोतांगे भनिएको थियो । तर, उसको नामलाई विद्रूपीकरण गरेर ‘चन्द्रे’ भनिएको कहिल्यै सुनिएन, जसरी कसैलाई सजिलैसँग ‘रघे’ भनिन्थ्यो । बरु उसले सम्मानका साथ ‘सोतांगे जेठा’ भन्ने अर्को वैकल्पिक नाम पाएको थियो । यो किनभने ऊ समाज–पिरामिडको एक तलामाथिको मान्छे थियो । ऊ राई थियो । विश्वकर्मा थिएन ।

उसका एक जोडा छोरा थिए । तत्कालीन समाजको विश्वासअनुसार, धेरै छोराछोरी मरेर गए भने नराम्रो र हेय नाम राख्दा बाँकी सन्तान बाँच्नेछन् । जस्तै ः गुहे, गन्धे, धार्ने, डल्ली, ओख्ली इत्यादि । यस्तो नाम राख्यो भने कालले पनि घिनाएर छुँदैन भन्ने विश्वास थियो । त्यसैले उसको ठूलो छोराको नाम ‘गुहे’ राखिएको थियो । ऊ भन्थ्यो– छोराको नाम ‘गुहे’ राखेपछि बाँकी दुई सन्तानहरू रहेका हुन् । मानिसहरू उसलाई यदाकदा ‘गुहेको बाउ’ वा ‘गुहेम्पा’ पनि भन्थे । यो उसको अर्को सम्मानित नाम थियो ।

ऊ हिउँद हिउँदमा फेरवाले काम गर्न मधेस झर्ने गर्थ्यो । फेरवाले भन्नाले यताको सामान उता लगेर बेच्ने र उताको सामान यता ल्याउने । कहिलेकाहीँ झापाको माईबेनी मेलामा झरेर खोर्सानी, सिद्रा आदि बेचेर घरको खाँचो टार्ने गर्थ्यो । उसको सानो छोरा गनेस मसँगै पढ्थ्यो, मेरै वयको । अक्सर स्कुल छाड्ने/जोडिने गरिरहे पनि गनेस मेरो मिल्ने साथी थियो । त्यसैले उसको घरको आँगन मेरो नियमित खेल्ने मैदान थियो ।

सोतांगे जेठा कवितेजस्तै टुक्काबाज त थिएन, तर संयोगले यस्तो गरायो कि ऊ पनि मेरो पहिलो कविताको दोस्रो सूत्रधार बन्न पुग्यो । एउटा अनौठो कुरा, दुवै अभियुक्त सामाजिक हैसियतको तराजुमा समान थिएनन् । पहिलोलाई समाजले अछुत मान्थ्यो दोस्रोलाई छुत । तर, कविता यस्तो विषय थियो, जसको लागि ती दुवैको भूमिका समान थियो । बराबर थियो । कविताले समाजको त्यो कथित भेद मान्दैनथ्यो ।

...

दुई अभियुक्तको संक्षिप्त परिचय त लगभग सक्कियो । तर, तिनीहरूको अपराध के थियो ? अब त्यो पनि हेरूँ ।

भनिसकेँ सोतांगे जेठाको आँगन मेरो नियमित खेल मैदानजस्तै थियो । स्कुल बिदाका दिन उसको सानो छोरा र मेरो भेट अनिवार्यजस्तै हुन्थ्यो । यस्तैमा एक दिन हामी खेलिरहेका थियौं । अचानक कविते अर्थात् मेरो पहिलो अभियुक्त सोतांगेको सिकुवामा आएर टुक्रुक्क बस्यो । निकै बेरसम्म दुई बीच भलाकुसारी चल्यो । केके वार्तालाप भयो त्यतातिर फुच्चे खेलाडीहरूको चासो जाने कुरै भएन । तर, हिँड्ने बेला कवितेले जे भन्यो, त्यसले अचानक मेरो ध्यान खिच्यो ।

भनिरहेको थियो– ‘हजुर, एउटा टुक्का यस्सो सुनाउँ कि ?’

‘सुना... सुना...’– सोतांगे जेठाले अनुमति दियो ।

तब कवितेले उसको नैसर्गिक खुबीअनुसार तत्कालै भट्याइहाल्यो–

‘पहाडैबाट ‘गुहेको बाउ’ झर्‍यो माईबेनी मेलैमा

जति फूल फुल्छ त्यति फूल झर्छ नहुने बेलैमा’

त्यो सुनेर सोतांगे जेठा यस्तो क्रुद्ध देखियो कि अचानक ट्रिगर दबाएको बन्दुकझैं पड्क्यो– ‘साला गधा, अन्त्यमा कोही नपाएर मलाई नै छ्याँस्ने काम गरिस् !’ त्यसपछि उसले कथित तल्लो जातका लागि समाजले निर्माण गरेको सबै गाली फलाक्दै कवितेलाई त्यहाँबाट लघार्‍यो । लगत्तै कविते त्यहाँबाट सुइँकुच्चा ठोक्यो ।

घटना हेरिरहेको मैले त्यहाँ अरू के भइरहेको थियो, त्यो त खास बुझिनँ । तर, मलाई किन हो किन कवितेको त्यो टुक्काले भने अनौठो ढंगले आकर्षण गर्‍यो । मलाई केही थाहा थिएन खास त्यो के थियो ? या त्यसले भन्न खोजेको के थियो ? के त्यो कुनै कविता नै थियो ? थाहा थिएन त्यसमा वर्णित गुहेको बाउ, माईबेनी मेला, फूल आदिले संकेत गर्न खोजेको के थियो ? तैपनि किनकिन त्यसले मभित्रको अन्तरमा कताकता केके हल्लाएझैं महसुस हुन गयो ।

अहिले सम्झिन्छु, सोतांगे जेठाको पारिवारिक स्थिति, उसको आर्थिक अवस्था, बाध्यताले निर्देश गरेको उसको जीवनचर्या मात्र एक पंक्तिमा कति सजिलै उसले चित्रण गर्न सकेको ! दुई छुट्टाछुट्टै अर्थमा अभिव्यक्त फूलको त्यो बिपर्यास विम्बको प्रयोग, त्यो अर्थ–सामाजिक व्याख्या । ओहो ! त्यो एउटा सानो पंक्ति कहिल्यै नमेटिने छिपा भएर बस्यो मेरो मानसपटलमा । त्यसले साँच्चि नै पहिलोचोटि म आफैंभित्र पनि त्यस्तै केही छ भन्ने बोध गराएरै छाड्यो । कवितेले अनजानमा यही एउटा अपराध गर्‍यो ।

त्यसपछि कति समय बित्यो हेक्का रहेन । त्यो बीच फेरि कविते त्यो घरमा फर्क्यो, फर्केन पत्ता भएन । कतिऔँ हप्ता या कतिऔँ महिनापछि फेरि म उसै गरी त्यही आँगनमा खेलिरहेको थिएँ । अचानक फेरि कविते टुप्लुक्क आइपुग्यो ।

उसलाई देखेर पुरानै गालीमिश्रित लवजमा सोतांगेले भनिहाल्यो– ‘फेरि आइस् तँ साले, कविते ?’

उसले पनि आफ्नो पुरानै लवजमा जवाफ फर्कायो– ‘नआएर के गर्नु हजुर ! बिष्टको घर, दुःखीको भर...।’

त्यसपछि फेरि उही गलफत्ती । उही भलाकुसारी । उही सुर्ती बिँडी, उही जाँड पानी । निकै बेरपछि ऊ बिदा भएर हिँड्यो । खै किन हो यसपटक उसले टुक्का जोडजाड गर्ने जाँगर देखाएन ।

घरदेखि माथिल्लो बारीको डिलमा ऊ के पुगेको मात्र थियो, अचानक केही सम्झेझैं गरेर सोतांगेले उसलाई बोलायो– ‘ए कविते, यता आइज आइज ।’

‘किन हजुर’– भन्दै ऊ फेरि आँगनमा झर्‍यो ।

ऊ छेउमा पुगेको मात्रै के थियो त्यतिबेलै सोतांगेले हतारहतार भन्यो– ‘लौ सुन् तेरो अस्ति... को जवाफ ।’

ऊ आज्ञाकारी भएर ध्यानमग्न भयो । सोतांगेले कति दिन, कति महिना लगाएर बुनेर राखेको जवाफ पोखाइहाल्यो–

‘हिमालै चुली त्यो पल्लोपट्टि नाग र नगेनी

ताकमारेबाट ओरालो झर्छ रघे र रघेनी ।’

त्यो सुनेर कवितेले बिना कुनै प्रतिक्रिया फेरि उही पुरानै कुरा दोहोर्‍यायो– ‘नझरेर के गर्नु हजुर ! बिष्टको घर, दुःखीको भर ।’ त्यसपछि भने ऊ साँच्चि नै उकालो लाग्यो ।

सोतांगे जेठाले त त्यसरी एक टुक्का जवाफद्वारा कति दिनअगाडिदेखिको उकुच शान्त पारेको थियो । तर, उसको जवाफले मलाई भने झन् अशान्त, झन् आन्दोलित गर्‍यो । मभित्रको कविताको सुषुप्त टुसालाई पछिल्लो शृंखलाले झन् बेस्सरी हल्लाइदियो । मलाई त्यतिबेलै लाग्यो यदि यस्तै कुरालाई कविता भनिन्छ भने यो काम मबाट पनि सम्भव कसो नहोला ! किनभने ती दुई जीवन्त पात्र, जसलाई मैले आफ्नै आँखाले भोगेको थिएँ, उनीहरूले नै मेरो मार्ग सहज बनाइदिएका थिए, जसको हेक्का तर उनीहरू स्वयंलाई थिएन । उनीहरू मेरा लागि त्यस्ता ज्युँदा कविहरू थिए, जो कलमको सट्टा जीवनको निबले कविता लेख्थे । ठीक माछाजस्तै, पानीमा खेलेर पानीमै तैराकी कला छाड्ने, तैपनि आफैंलाई थाहा नहुने । उनीहरू समाज दर्शन मात्र होइन समाजकै जराबाट उम्रिएका अलिखित अक्षरहरू थिए । सत्य हो उनीहरूको जस्तो जीवन वा प्रत्यक्ष आजीविकाद्वारा लेखिएको कविता मैले आजसम्म पढेकै छैन ।

यसरी उनीहरूले पालैपालो मलाई भित्रैदेखि हल्लाउने काम गरे । उनीहरूले गरेको अपराध बस् यही थियो । उनीहरूकै अपराधको कारण मलाई कहिल्यै नहिँडेको बाटोतिर पाइला चाल्ने एक किसिमको आँट पलाएर आएको थियो ।

फलस्वरूप मैले त्यो पहिलो कविता लेखेँ । तिनै दुई महान् गुरुहरूकै बान्कीमा, ठ्याक्कै त्यही लय, त्यही छन्दमा– मैले त्यो लेखेँ ।

...

कविता बारे दुइटा भनाइ बहुप्रसिद्ध छ ।

एउटा हो– उमेरमा जो पनि कवि हुन्छ । अर्को हो– मानिसको पहिलो कवितायात्रा प्रेमबाट सुरु हुन्छ । तर, संयोगले यी दुइटै कुरा ममाथि चरितार्थ भएन । पहिलो कुरा कविता लेख्न मलाई कुनै खास उमेर पर्खिनु परेन । दोस्रो, मेरो पहिलो कविता प्रेमबाट सुरु भएन । बरु मेरो कविता आफ्नै समयको दुःखबाट सुरु भयो । संकष्ट र भयको बयान अनि आफैंले भोगेको भौतिकीबाट सुरु भयो । त्यो कविता, जसलाई मैले आफ्नो पहिलो कविता मानेको छु, अब हेरौँ, त्यसको भावभूमि ठ्याक्कै यस्तो छ ।

३०/३१ सालतिरको कुरा । कक्षा आठतिरको विद्यार्थी थिएँ । भनिसकेँ लगभग १२/१३ वर्षको किशोर । याकु जिमिगाउँस्थित मेरो मामाघरबाट कम्तीमा डेढ घण्टा दूरीमा थियो स्कुल । स्कुलको नाम थियो– विश्वप्रेमी हाइस्कुल । त्यतिखेर दस कक्षासम्म पढाइने स्कुललाई हाइस्कुल भनिन्थ्यो । र, विश्वप्रेमी सारै थोरैमध्येको एउटा पुरानो हाइस्कुल थियो । स्कुल जाने दिन जहिले पनि म बिहानैदेखि चिन्ताग्रस्त हुन्थेँ । त्रसित हुन्थेँ । यसका दुई कारण थिए ।

एक, स्कुल एकदमै टाढा थियो । ठीक दस बजे हुने ‘प्रेटाइम’ मा पुग्न जहिले पनि हम्मे पर्ने । गाउँको ठाउँमा अक्सर समयमा खाना पाक्न गाह्रो हुन्थ्यो । खाना पाक्नासाथ भारी पेटमा झोला टिपेर दौडिहाल्नुपर्थ्यो । मेरो चिन्ता अक्सर बिहानको नौ बजेबाट सुरु हुन्थ्यो । घडी हुँदैनथ्यो । आँगनमा तेल पेल्न राखेको ठूलो ढुंगामा धुरीबाट चियाएको घाम झरेपछि मेरो नौ बज्थ्यो । त्यसपछि मलाई एकदमै हतार हुन्थ्यो र हरेक बिहान पसिना पुछ्दै पाखाघरको ठाडो उकालो चढ्नुपर्थ्यो । यसरी जाँदा डेढ घण्टा र आउँदा डेढ घण्टा गरि दैनिक तीन घण्टा लाग्ने त्यो लम्बेतान बाटो मैले पूरै दस वर्ष हिँडेर नापेको छु ।

दुई, बाटो एकदमै अत्यासलाग्दो थियो । पाखाघरको उकालो चढेपछि गाउँ सिद्धिन्थ्यो । त्यसपछि सुरु हुन्थ्यो अनकन्टार जंगल । गहिरो र अँध्यारो खोला खोल्सी । छाबुक (मृत बच्चाहरू राख्ने ठाउँ) को कहालीलाग्दो भीर । बीचमा थियो बाटैमा जोडिएको एउटा ठूलो चिहानघारी । हतारका कारण स्कुल जाने साथीहरू प्रायः कहिलै पनि सँगै पर्दैनथे । रातभरि भूत–प्रेत, तर्साउने र मरेको मान्छेको कथा सुन्नुपर्ने परिवार/समाज । म हरेक दिन त्यो एक्लो र एकलास बाटोमा पर्ने चिहानघारी पुगेपछि सास न बास हुन्थेँ । केही कुराको सानो आहट या पात खसेको आवाजले समेत तर्सिन्थेँ । अक्सर कहिलेकाहीँ त्यहाँ आलो चिहान पनि थपिएको हुन्थ्यो । त्यहाँ पुगेपछि म कहिले सासै नफेरी दौडिन्थेँ । कहिले आलो चिहान हेर्दै उल्टो पाइला चालेर पछाडि सर्थें । यसरी जसोतसो एक दिनका लागि त्यो डरलाग्दो चिहानघारीबाट मुक्त हुन्थेँ । म सम्झिन्छु, मेरो त्यतिखेरको दैनिकी पठनपाठनको अलावा त्यही अत्यास, डर र मुक्तिको खोजमा बित्ने गर्थ्यो । ठीक त्यही डरलाग्दो कथ्यको जमिनमा, त्यही भौतिक दुःख या कष्टप्रद बाटोको बयानबाजीमा मैले त्यो पहिलो कविता लेखेको थिएँ । यतिखेर, जतिखेर मसँग त्यसको कुनै नाम निसाना छैन, अहिले लाग्छ, त्यसको शीर्षक ‘स्कुल जाने केटो’ या ‘स्कुलको बाटो’ यस्तै केही हुनुपर्ने हो । तर, त्यस्तो नाम पनि मैले उबेला राखेँ कि राखिनँ त्यो पनि मलाई याद छैन । यत्ति याद छ, मैले त्यो कविता पहिलो र अन्तिमचोटि छेउघरका भरिमान मामालाई सुनाएको थिएँ । मलाई थाहा छैन ती मामा अहिले जीवित छन् कि छैनन्, तर उनी नै मेरो कविताको पहिलो श्रोता हुन्, यति थाहा छ । त्यसपछि त्यो कविताको अक्षर–कपी के भयो ? कहाँ हरायो ? केही सम्झना छैन । न कहिल्यै मैले त्यसलाई सम्झेँ । न खोजी नै गरेँ । लाग्छ, कतै त्यो हराउनुको पछाडि ती दुई अभियुक्तहरूकै सजीव छाया त कारक थिएन ! जसको अगाडि मैले सायद आफूलाई खरो उतार्ने आँट गरिनँ । के उनीहरूकै छायाका कारणले मलाई आफ्नै कविताको चैं आधा पंक्ति पनि याद रहेन ? या यस्तो पनि हुन सक्छ, म आफ्नै निकट आगत बारे जानकार थिइनँ, जसले गर्दा मैले त्यसको भावी मूल्यलाई आँक्न सकिनँ ।

जे होस्, मैले लेखेको तर आफैंसँग नरहेको त्यो पहिलो कविताको भावभूमि हुबहु यही हो । यति भएपछि मान्नोस्, त्यो सक्कली कविता पनि यही हो । त्यो पहिलो प्रश्नको अन्तिम र एकमुष्ट उत्तर पनि यही हो । बस् यही नै हो ।

र, अब आजको यो आलेख–यात्रा पनि यत्तिमै सक्कियो । मात्र त्यसको धूमिल चिहानसँग जोडिएका दुई कुरा भने मेरो मानसपटलभित्र सधैंलाई बाँकी रहने भयो ।

एक, त्यो डरलाग्दो चिहानघारी, जसले मलाई आज पनि यत्रो समयको अन्तरालपछि पनि सपनामा अक्सर तर्साइरहन्छ । सपनामा त्यो चिहानघारी देखेको दिन अझै पनि ब्युझँदा मलाई खलखली पसिना छुटिरहेको हुन्छ ।

दुई, ती दुई अभियुक्तहरू, जो आफैं तत्कालीन समयका जीवित कविताहरू थिए र जसलाई बुझ्न कुनै किताबी ज्ञान होइन त्यही समाजको पाठ्यक्रम काफी थियो । उनीहरूमध्ये एक कविते कामी मेरो जीवनकै पहिलो आदिकवि थियो । र, अर्को सोतांगे जेठा थियो पहिलो राष्ट्रकवि !

प्रकाशित : माघ १, २०७८ ०९:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×