प्वाल विम्ब र बेखबर योद्धाहरू- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

प्वाल विम्ब र बेखबर योद्धाहरू

समाज–दृष्टिले खुट्याएको ‘जाबो एउटा प्वाल’ हुनु महिला भोगाइको सबैभन्दा संवेदनशील र चोटिलो पक्ष हो । पितृवादको नजरले महिलालाई प्वालभन्दा अरु देखेन/देख्दैन । तिनका प्रहारले सख्त घाइते छन् महिला । प्वाल–चिन्तनको सिकार हुनुपूर्व महिलाहरु लडाकु थिए, स्वतन्त्र थिए ।
कुमारी लामा

प्वाल– महिला शरीरसँग जोडिने एक लिङ्गविभेदी विम्ब । यद्यपि त्यही सृष्टि प्वाल भई मानिस यस धर्ती टेक्छ । श्वास–प्वालबाट छाडिने अन्तिम निःश्वाससँगै उसको इहलीला समाप्त हुन्छ । यसबीच हरमानिस प्वालसँगको गहिरो नातामा रहन्छ । प्वालका अनेक आयाम छन् । चाहे ती भौतिक हुन् या लाक्षणिक, दुवै हाम्रै जीवन र विचार वरपर घुम्छन् । सांस्कृतिक मूल्य–मान्यताका अनगिन्ती प्वाल भई छिर्छ अनेक विचार या वाद, जसले नराम्ररी गाँजिदिन्छ हाम्रो मथिङ्गल । कुनै समय त्यसरी नै छिर्‍यो पितृवाद र सुरु भयो दमनपूर्ण समय । पितृतन्त्रको दोहन शृङ्खलामा धूलीमाटी भएका महिलाहरू अन्ततः प्वाल–विम्ब हुन पुगे ।

एक हूल अन्धा

उत्सुक छन्

आइमाईको स्वरूप थाहा पाउन

...

अर्को

सृष्टिको अगम्य– स्थल योनिको

अर्द्ध–रहस्य थाहा पाएर

उफ्रिँदै चिच्याउँछ–

‘ए सुन सुन

आइमाई भनेको जाबो एउटा प्वाल रहिछ’

(वानीरा गिरि, ‘आइमाई’ (‘अन्धा र हात्ती’ को कथामा आधारित)

समाज–दृष्टिले खुट्याएको ‘जाबो एउटा प्वाल’ हुनु महिला भोगाइको सबभन्दा संवेदनशील र चोटिलो पक्ष हो । पितृवादको नजरले उनीहरूलाई प्वालभन्दा अरू देखेन/देख्दैन, जसको प्रहारले सख्त घाइते छन् महिलाहरू । प्वाल–चिन्तनको सिकार हुनुपूर्व महिलाहरू लडाकु थिए । उनीहरू स्वतन्त्र थिए । योद्धा थिए । त्यसैको एक चोइटा उछुट्टिएको थियो लेसियाको अभिव्यक्तिमा– ‘हामीलाई सहानुभूति होइन हतियार देऊ ।’

युक्रेनी मित्र लेसियाले आफ्नो फेसबुक स्टोरीमा लेखेका यी शब्दले म स्तब्ध रहेँ । रसियाले युद्ध छेडेको केही दिनमै उनको यस्तो धारणा आएको थियो । सायद उनी वाक्क थिइन् सबैका सहानुभूतिपूर्ण शब्दले । प्रत्येक दिन उनी ध्वस्त पारिँदै गरेको आफ्नो सहरको तस्बिर राख्छिन् । मसँगको एक संवादमा उनले भनेकी थिइन्, ‘हामीभित्र आक्रोश, पीडा र क्षतविक्षतपना छ । देशको माया त कति छ कति !’

युद्धमय छ युक्रेनी वसन्त । उनीहरू विरोधाभासपूर्ण युद्ध लड्न बाध्य छन्, आफ्नैसँग । कोभिड–१९ को कब्जाअघि नयाँ वर्षको एक जमघटमा लेसियासँग मध्यरातसम्मै धूवाँदार वादविवाद चलेको थियो । गफगाफको विषयान्तर हुँदै अन्ततः रसियाली नरनारीले जर्मनसँग लडेको गौरवपूर्ण इतिहासका केही पाटा खोतलिएका थिए । युक्रेनी समाजमा रहेका कतिपय कट्टरपना र अवकाशप्राप्त सेनाधिकृत बाबुको अनुशासन–घेराभन्दा टाढा रहन उनले विदेशको बाटो पहिल्याइन् । केही वर्ष चीनमा काम गरी नेपाल पसेकी लेसियाका निम्ति युद्ध केवल इतिहास थियो ः एक बेखबर क्षेत्र । उमेरले उति काँचो नभए पनि लहडेपना भारी थियो उनीभित्र । सामाजिक सरोकारहरूबाट विच्छेदित केवल आफ्नो स्वतन्त्रतालाई केन्द्रमा राख्ने युवती थिइन् उनी । तथापि आज उनको समय फरक छ । उनी वर्चस्ववादी छिमेकको बलमिच्याइँको परिणति भोगिरहेको देशको नागरिक ! कोमलताका सारा लेपनबाट मुक्त एक खरो युवती ! र, पितृवादको ‘प्वाल’ विम्बबाट टाढा एक लडाकु भएकी छन् उनी ।

विस्मृतिमा ती योद्धा

महिला लडाकु प्रजाति होइन भन्छन् कोही भने अलिकति कुवादृश्यबाट आँखा उठाए पुग्छ (अभिलेखनमा नपर्नु फरक विषय हो) । हुन त वीरता, साहस र जितको वकालत गर्ने युद्ध केवल पुरुष क्षेत्र मानिन्छ । तर, महिलाहरूले पनि कैयौँ युद्ध लडेका थिए । ज्यान दिएका थिए उनीहरूले आफ्नो जन्मभूमिको रक्षार्थ । बगाएका थिए रगत । तथापि देशभक्ति र वीरगाथाबाट उनीहरू सधैँ विमुख भइरहे । युद्धको ग्लोरिफिकेसनमा महिला सधैँ बेवास्ताले डामिए । त्यसकारण लिङ्गपिभेदी छ युद्ध इतिहास । दोस्रो विश्वयुद्धमा हिट्लरको जर्मन फौजविरुद्ध वीरतापूर्वक मैदानमा उत्रिएका लाखौं रसियन महिलाको इतिहास गुमनामप्रायः छ । नोबल पुरस्कारबाट सम्मानित बेलारुसियन लेखक स्वेटलाना एलेक्सेइभिचको पुस्तक ‘द अनउमनली फेस अब वार’ भने एक गतिलो दस्तावेज बनेको छ ।

प्रत्येक युद्धसँग प्रत्यक्ष–परोक्ष रूपमा जोडिने महिलाका भोगाइ ज्यादै चोटिलो छ । तर, उनीहरू इतिहासका पानाबाट बेदख्खल छन् । सुस्यान आस्मानले उल्लेख गरेको ‘पोलिटिक्स अब मेमोरी’ जहीँतहीँ लागू हुन्छ । चाहेको कुरा सम्झनु र अन्यमा मौन रहनु हो सम्झनाको राजनीति । पितृसत्तात्मक मनोविज्ञानले महिलालाई भोगको क्षेत्र या सुन्दरताका अनेक उपमा भन्दा पर देख्दैन । उनीहरूका योगदानले खास अर्थ राख्दैनन्, तब किन कसैले सम्झिरहने झन्झट गरोस् । स्वेटलाना विस्मृतिको गर्तमा थन्क्याइएको युद्ध इतिहास खोतल्छिन् । चौथो इसापूर्वमा ग्रिकको एथेन्स र स्पार्टाको सैनिक भई महिलाहरू लडेका थिए । उनीहरूले एलेक्जेन्डर द ग्रेटको क्याम्पियनमा पनि भाग लिएका देखिन्छ । स्लाभिक महिलाहरू आफ्ना बाउ र लोग्नेहरूका साथ लागेर युद्ध लडेका प्रमाण भेटिएको दाबी गर्छन् रसियन इतिहासकार निकोलाई कारामजिन । इस्वी संवत् ६२६ मा कन्सट्यानटिनोपल हात पार्दा ग्रिकहरूले बग्रेल्ती स्लाब महिलाहरूको लास भेटेका रहेछन् । यसले युद्धमा महिला सामेल भएको प्रमाणित गर्छ ।

स्वेटलानाका अनुसार, आधुनिककालमा इङ्ग्ल्यान्डले पहिलो पटक सन् १५६० देखि नै अस्पतालहरूमा महिला सैनिकलाई खटाएका थिए । पहिलो विश्वयुद्धमा भने बेलायतले रोयल एयर फोर्समै महिलाहरू लिन थाले । रसिया, जर्मनी र फ्रान्समा पनि धेरै महिलाले सैनिक अस्पताल, एम्बुलेन्स र ट्रेनहरूमा काम गरेका थिए । दोस्रो विश्वयुद्धमा महिला सैनिकहरूले अस्पतालमा मात्र नभई युद्धमैदानको अग्रपङ्क्तिमै रहेर साहसपूर्वक लडेका थिए । युरोप र अमेरिकाको भन्दा दोब्बर, दसौं लाखको संख्यामा थिए रसियाली सेनामा महिला । महिला यौनिकतासँग जोडिएका सम्पूर्ण भ्रमलाई चिरेर रसियन महिलाले जर्मन सेनाविरुद्ध लडाइँ लडे । युद्धका जहाज उडाए, सार्प सुटर भए, मेसिन गनर, ट्याङ्क ड्राइभरदेखि, प्लाटुन सम्हाल्ने काम गरे । युद्ध मैदानको पहिलो पङ्क्तिमा उभिएर छातीमा गोली थापे देशका लागि । स्वेटलाना उप्काउँछिन् मारिया मोरोजोभाको युद्ध–समय, जो एक करपोरल स्नाइपर (सुटर) थिइन् ।

टाढा कतै लुकेर शत्रुमाथि निसाना लगाउनु थियो उनको काम । छलेर मार्नु थियो मानिस उनले । महिलाले यस्तो काम गर्न सक्छन् ? टाउको रन्थनिन्छ । सक्छन् । युद्धमा धेरै विषय सामान्य मानिन्छन् । उनी युद्धमैदानमा उत्रिने बेलासम्म उनको गाउँमा कुनै केटै बाँकी थिएन । उनका बुबा पनि लडाइँमै थिए । उनी अठार पनि पुगेकी थिइनन्, जब युद्ध सुरु भयो । र, एक दिन कोमसोमोल (कम्युनिस्ट युवा लिग) बाट उर्दी आयो, मातृभूमिको रक्षार्थ लड्न । त्यसबखत मस्को जर्मनले लिने खतरा बढिसकेको थियो । हिट्लरको फौज मस्को नजिक पुग्न लागेको थियो । उनी आफ्ना कलिला साथीहरूसँगै युद्धमा जान तयार भइन् । युद्ध मैदानको अग्रपङ्क्तिमा उत्रिएको केही समयपछि नै उनी खतरनाक निसानाबाज बनिन् । उनले धमाधम शत्रुलाई आफ्नो निसानामा पारिन् । युद्धविराम हुने बेलासम्म उनले निसाना लागाएकाहरूको संख्या पचहत्तर पुगिसकेको थियो ।

बाफ रे ! कल्पनाभन्दा पर छ उन्नाइस वर्षकी युवतीको अनुभव । तथापि युद्धकालमा सबै सम्भव हुने रहेछ । आफ्नै देशतिर फर्कौं अब । दसवर्षे ‘जनयुद्ध’ मा सामेल एक योद्धा हुन्– टोटला तामाङ (नाम परिवर्तन गरिएको) । काभ्रेकी टोटला तामाङ तेह्र वर्ष मात्रै टेक्दै थिइन्, जब उनी भूमिगत भइन् । देशमा दिनानुदिन दन्किँदै गरेको सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा नमोबुद्धलगायत काभ्रेका अन्य क्षेत्र विमुख रहने कुरै भएन । दिनमा आउने सेना र रातमा आउने लालसेनाको दोहोरो मारमा परेका गामवासीको जीवन मुस्किलको भूमरिमा पर्‍यो । समयसमयमा हुने सेनाको धरपकड, ज्यादती र आँखैअघि सुराकीका नाममा छिमेककै दिदीलाई टिपी लगेका घटनापछि त्यस गाउँका धेरै किशोर–किशोरी भूमिगत भए । त्यस निर्णयको पछाडि बेलाबखत जङ्गलबाट गाउँ छिरी विभेदपूर्ण निरङ्कुश शासन व्यवस्थाविरुद्ध गरिने भाषण र समानतामा आधारित न्यायपूर्ण समाज निर्माणको पक्षमा लाग्न गरिने आह्वानले निकै ठूलो भूमिका खेलेको थियो । भूमिगत अवस्थामा उनी पार्टीले खटाएका विभिन्न कामका लागि काभ्रे, मकवानपुर, दोलखा, ललितपुरतिर आउजाउ गर्थिन् । त्यसबीच उनले हतियार चलाउनेदेखि युद्धसम्बन्धी अनेक प्रशिक्षण पाइन् । उनको कलिलो दिमागमा युद्धको उच्छवास छचल्किन्थ्यो । समाज परिवर्तनका लागि मर्न–मार्न केहीजस्तो नलाग्ने भयो । उनी २०६१ साल असोज अघिसम्म जम्मा ६ वटा लडाइँमा सामेल भइन् । मकवानपुरको झुरझुरे, काभ्रेको पनौती, सिन्धुपाल्चोकको ठोकर्पा, चौतारालगायतमा भएका लडाइँमा उनी थिइन् । युद्धमैदानको रक्तमुछेल समय, मृत्युका अनेक रूप छायासरी आफैंसँग हिँडिरहने समयमा केवल उत्पीडनमा परेका जनताको मुक्तिको अभिलासा थियो । डर, त्रास, भय मनमा खेल्ने समय नै थिएन ।

मारियाको निसानामा पचहत्तर जना परे, अनि टोटलाको नि ?

भन्छिन्, ‘युद्धमा कति मारियो या घाइते पारियो भनेर गनी बस्ने समय कहाँ हुन्छ !’

...

माथि उल्लिखित पात्रहरू देशरक्षाका निम्ति या न्यायपूर्ण समाजका लागि लडेका आम महिला हुन् । आज त्यसै लहरमा सामेल हुने तरखरमा छिन् लेसिया । यदि समयमै रसिया र युक्रेनबीच युद्धविराम भएन भने उनी पनि देशरक्षाका लागि सेनासरह हतियार बोकी मैदानमा उत्रनेछिन् ।

युद्धमा सामेल महिलाका विषय उठाउँदा आम महिला मात्र नभई दरबारका महारानीहरूको पनि सम्झना गर्न आवश्यक छ । उनीहरू भौतिक युद्धमा मात्र नभई षड्यन्त्रकारी युद्धमा पनि उत्तिकै सामेल हुन्थे । नेपालका धेरै महारानीले बालकराजाको संरक्षक भई देशको वागडोर सम्हाल्नेदेखि दरबारभित्र सधैँ चलिरहने षड्यन्त्रसँग डटेर सामना गरेका थिए । तर, प्रायः रानीहरू दरबारिया भाइभारदारको शक्तिलिप्साको गोटी बनेका पाइन्छन् । आवश्यकतामा प्रयोग गरी काम तमाम भएपछि उनीहरूलाई निर्वासनमा लखेटिएका घटना प्रशस्त छन् । आफ्नै पति र भारदारबाटै रानीहरू षड्यन्त्रको सिकार हुन्थे । बेलायतकी रानी एनी बुलेनले सन् १५३६ मा आफ्नै प्यारा पति राजा हेनरी आठौँबाट मृत्युदण्ड पाएकी थिइन् । शक्तिको दुरुपयोगले निम्त्याएका जघन्य अपराधहरूमा बरम्बार महिला दपेटिएका छन् ः चाहे ती रानी हुन् या आम महिला । नेपालमा पनि कतिपय महारानीलाई सिध्याउने अनेक चालबाजी र दमनपूर्ण परिघटना भएका छन् । हेलम्बुतिर खाली खुट्टै लखेटिएकी महारानी राजराजेश्वरीलाई राजा रणबहादुरको मृत्युपश्चात् काठमाडौँ बोलाएर बाटैमा जलाइएको थियो, सती बनाएर (इतिहासकार बाबुराम आचार्य) । कूटनीतिक र साहसी महारानी राजराजेश्वरी भाइभारदारको झेलमा परेर पोलिएकी थिइन् । जगजाहेरै छ, सतीप्रथा पितृसत्तावादकै एक दमनकारी व्यवस्था थियो । हतियारसहितको युद्ध मात्र नभई संस्कारगत युद्धहरू लड्दै अघि बढेका महिला विजयी झन्डा फहराउन नपाउँदै पितृसत्ताको भासमा परिरहेका छन् ।

फेरि एक पटक स्वेटलानाले उप्काएको युद्ध इतिहास नियालौं– जर्मनबाट आफ्नो देश जोगाउन ६ वर्षे युद्धकालमा रसियन महिलाहरूले दिएको योगदान युद्ध सकिएसँगै ओझेलियो । सकियो उनीहरूको साहसको कथा । कसैले लिनै चाहेनन् उनीहरूका नाम । अझ दुःखलाग्दो त के भने युद्धमैदानमा उनीहरूका साहसको बखान गरी नथाक्ने पुरुष सहकर्मीहरूले युद्धपश्चात् उनीहरूतिर तिरस्कारपूर्ण नजर हुत्याउन थाले । वीरतापूर्वक लडेका ती महिला समाजको नजरमा अनेक पुरुषको संसर्गमा बसेकी बेकम्मा र बाइफाले आइमाईमा कायान्तरित भए । फेरि एक पटक नराम्ररी पितृसत्ता जुर्मुरायो र हमला गर्‍यो उनीहरूको अस्तित्वमाथि । पितृवादले निर्माण गरेको असल र इज्जतदार महिला छवि अघिल्तिर उनीहरूको राष्ट्रसेवा र बलिदानी केवल एक दागमा परिणत भयो । पुनः उनीहरू ‘प्वाल’ मा परिणत भए ।

अब तपाईंहरू नै छिनोफानो गर्नुस्, के राजराजेश्वरी, मारिया, लेसिया र टोटला केवल प्वाल–विम्ब हुन् ?

प्रकाशित : चैत्र १२, २०७८ ०८:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मधेस मर्म 

कथाकार श्याम साहका पात्रहरु भिन्न स्वभाव र चरित्रका साथै पृथक् पृष्ठभूमिका छन्, जोसँग मौलिक पीडा र आक्रोश छन्
कुमारी लामा

किनारीकृत समुदायका कथा लेख्छन्– श्याम साह । सीमान्तीय आवाजमा उनको कलमले बल प्रदान गर्छ ! उनी धूलोको कथा बटुल्छन्, मधेसको व्यथा उजागर गर्छन् ! दमन र उत्पीडनको कहर उप्काउँछन् । कथासंग्रह ‘अब्बा’ मा साहले ‘लाटीको छोरा’ जस्तो शक्तिशाली कथामार्फत हाम्रो सामाजिक मनोविज्ञानलाई उदाङ्गो पारेका थिए । साहको पछिल्लो कथासंग्रह ‘पथेर’ सिमानाका मानिसको रगत र पसिनाले सिञ्चित फरक सुवास बोकेका कथाहरूको संग्रह हो । 

‘पथेर’ को (इँटा बनाउने शिल्पी) रगत चुसी ढाडिने शिवनाथहरूका लागि साह पिनासे टाउको दुखाइ हुन सक्छन् । किनकि उनी भित्री गुदी खोतलखातल पारिदिन्छन् शिवनाथ एन्ड कम्पनीको भ्रष्ट मति र कुकृत्यहरूको । निजामको विद्रोह यसै पनि उनीहरूले धान्न सक्ने खाले पक्कै छैन । इँटाभट्टाको चिसो भुइँको बसाइले निमोनिया भई जीवन–मरणको साँधमा पुगेको छोरालाई जसरी पनि दिल्ली पुर्‍याउने ध्याउन्न बोकेका निजाम मालिकले पसिनाको कमाइ नदिँदा कसरी निदाउन सक्छ ? ऊ बरु आफैं महिनौ पसिना बगाई बनाएको इँटालाई माटै पारेर हिँड्छ । निजामको ठाउँबाट योभन्दा ठूलो अर्को प्रतिरोधको कल्पना गर्न सकिन्न । लेखकले उही गाँठी कुरा कथामा लेखेका छन् ।

‘हमर खुन पसिनासे त ई माटी सोना बनल । अभि पैसा मागतानी त ना मिली ?’ (मेरो खुन र पसिना परेपछि यो माटो सुन बन्यो । अहिले त्यसको मूल्य माग्दा नदिने ?) ‘ई माटीका इँटा बनादेम त इँटाको माटी भी बनादेम’ (पथेर १९५) ।

खासमा शोषकहरूको चेत खुलाउने उत्तम उपाय भनेकै निजामले लिएको विद्रोही बाटो हो । श्याम साहका अधिकांश कथामा भुइँमान्छेको जीवन, संघर्ष र केही हदसम्म प्रतिरोधको पुट भेटिन्छ । प्रतिरोध कतिपय कथामा शालीन र शान्तपूर्ण छन् । ‘जायठ’ कथामा भोला महतोको गिरेको पारिवारिक विरासतको साथमा नामेट पारिएको रैथाने संस्कृतिको विषय उप्काइएको छ ।

पोखरीबीच ठड्याइने खाँबो, जायठ एक सांस्कृतिक विम्ब हो । प्रत्येक समुदायको पहिचानसँग जोडिने सांस्कृतिक संस्कारले जीवनमा सरसता भर्छ । भोलाको बाजेले आफ्नो जिम्दारीको समयमा त्यस भव्य पोखरी खनाएका थिए । पूरै एक बिघा जमिनमा पाँच सयभन्दा बढी कामदार लगाएर बनाएको भव्य पोखरी थियो त्यो । जायठ गाड्ने दिन अझ विशेष हुने गर्थ्यो । तर, बाजेको निधनसँगै सबै मासिँदै गयो । अन्ततः नगरपालिकाले पोखरीलाई आफ्नो प्रशासकीय भवन निर्माणका लागि जग्गाको रूपमा छनोट गर्‍यो ।

सार्वजनिक उपभोगका लागि बनेको त्यस पोखरी अन्त्यमा नगरपालिकाको सम्पत्ति भयो । नगरपालिकाले पोखरी मासेर भवन निर्माणको तयारी गरेको छ । डोजर चलाएको छ । मधेसी समुदायको रैथाने संस्कृति माथिको अतिक्रमणको एक टुक्रा लेखकले उप्काएका छन् यस कथामा । जायठले राज्य र सत्ता कसरी सीमान्तीय जीवन र संस्कृतिमाथि धावा बोलिरहेछ त्यो स्पष्टै भन्छ । सामुदायस्तरमा सबैले उपभोग गरिरहेका पोखरी आदिको जगेर्ना गर्नुसाटो मास्नपट्टि लागेको छ स्थानीय सरकार । भोला निरीह छ । ऊ ठूलो कुरा केही गर्न सक्दैन सिबाय भत्काइएको पोखरीमा जानु, दायाँ ढल्केको जायठ हेरी टोलाउनु । तथापि ऊ फरक प्रकृतिको प्रतिरोधमा सामेल हुन्छ । एक्स्काभेटर पोखरीमा धस्सिएको चाल पाएपछि बिहानै भट्टी पस्छ र लोकल दन्काउँछ । लोकलको रमरममा ऊ च्याँठिन्छ, ‘ले, भेलौ ने आव ? भैरले पोखरी, बनाले बनाले बिल्डिङ । नगरपालिका कि बैन गेलौ तोरा सबके बापके राज चैल एलौ’ (१४) । खासै केही गर्न नसके पनि भोलाले मनभित्रको भँडासको निकास भने गर्छ । आफ्नो हजुरबाले बनाएको त्यस भव्य पोखरीको अन्तिम अवस्थाले ऊ रन्थनिएको छ । श्याम साहका पात्रहरू भिन्न स्वभाव र चरित्रका साथै पृथक् पृष्ठभूमिका छन्, जसका आफ्नै पाराको पीडा र आक्रोश हुन्छन् । पक्का कुरा के भने, उनीहरू भइरहेको बेथितिप्रति कुनै न कुनै प्रकारले असहमति भने जनाउँछन् । मधेसीपनाले भरिएको संग्रह हो– पथेर । कुरा उठ्ला– के हो मधेसीपना ?

अनेक कुरा छन्, जसले मधेसलाई चिनाएको छ । यस संग्रहमा समेटिएको कथाको रैथानेपन, सिरहा, लहान, गोलबजार, असनपुर वरपरको कथा, त्यहाँको जीवन, भाषा, संस्कृति, पीडा र खुसी सबै सबैमा मधेस बसाउँछ । पात्रदेखि ठाउँ या उनीहरूको भोगाइ सबै कुराले मधेसीपनाको वकालत गर्छ । राइसमिल, इँटाभट्टाका मालिक र मजदुरहरूको कथा ज्यादै चोटिलो छ । वर्गसंघर्षको सग्लो पाटो र राजनीतिक दाउपेचको गोलभुमरी उतारिएको कथा ‘नाकाबन्दी’ ले शक्ति संघर्षको फरक पाटो उजागर गर्छ । कुशेजस्ता युवाहरू सिर्फ आन्दोलनमा र राजनीतिक प्रयोजनका लागि गोटीसरह प्रयोग भइरहेका छन्— काम खतम् अनि ज्यान पनि खतम् ! सम्भवतः कुसेजस्तै धेरै नवजवना त्यसैगरी षड्यन्त्रपूर्वक मारिन्छन् ।

सोनेलालजस्ता श्रमीकवर्ग सधैं सुबलालजस्ता शोषकको सिकार भइरहन्छन् र जीवनभर दुःखजिलो गरी जम्मा पारेको रकम उसै ख्वाइपठाउँछन् । पुस्तौंपुस्ताले रगत पसिना बगाउँदा पनि गरिबका लागि एक टुक्रा जमिन जुर्दैन, ओत लाग्ने छानोको जोरजाम हुन्न कतै । सोनेलाल नाइको कति पुस्ता त्यही ठाउँमा सबैको सेवामै बिताइसकेका छन् । यद्यपि एक बित्ता जमिन आफ्नो नाममा कहिल्यै पार्न सक्दैनन् । के यो पृथ्वी धनीले पाएको बकस हो ? अनि गरिबलाई भने श्रम र पसिनाको बद्ला सधैं दमन र दलन मात्रै ? सोनेलालहरूको दिमाग किन नसड्कियोस् यस्तो माहोलमा ? उस्तै परे दारी बनाउने छुराले शोषकको घाँटी सफाचट पार्न केवल एक सनक काफी छ । सुबलालको सेखी झार्न केवल एक वाक्य भए पुग्छ ।

‘कि केलही तु ? देखाइ नै दै छेलौ ? सुबलालले घाँटी छाम्यो ।’

‘मन त तोहर पुरे गला काटके रह । ई त शुकर मनाब कि हमर दिमाग फिर गेल (सोनेलालको सैलुन, ९९) ।’

सुबलालको होस कता पुग्यो होला, कल्पना गरौं । पक्का ऊ एक निमेषमै हाम फाल्यो । पीडित सोनेलालको मनोविज्ञानलाई मिहिन ढंगमा खिपेका छन् लेखकले । मधेसका दुःखदर्द, रैथाने संस्कृति र समाज मात्र नभई समाजमा व्याप्त कुरीतिप्रति पनि लेखकको तिखो नजर परेको छ । दाइजोको पीडाले आक्रान्त समाजको एक फलक उतारेका छन् कथा ‘टु ट्वेन्टी’ मा भने ‘छठ’ कथामा छठको धार्मिक सांस्कृतिक पक्षको उजागरसँगै व्रत बसेको लोग्नेले व्रतभरिको सकसलाई श्रीमतीको व्रतको समयसँग तुलना गरी आफ्ना कमीकमजोरीको मूल्याङ्कन गर्ने मौका पाएका छन् । लोग्नेका स्वीकारोक्तिहरू आफैंमा विद्यमान कट्टर सांकृतिको विनिर्मित पाटो हो । बनिबनाउ र मानिआएको मान्यता र संस्कृतिको फरक विश्लेषण पनि हो ।

श्याम साह प्रस्तुतिमा रिस्क लिन नचाहने लेखक हुन् । शैली र प्रस्तुतिको नवीनतम प्रयोग उनले पिउने खाले चिया होइन भन्ने प्रस्ट हुन्छ । पुरानै शैलीको कथावाचन, हदैसम्मको चिरिच्याट्टै मिलेको कथा, अझ भनौं न कथामा यस्तो मोड आउला भनी लगभग आकलन गर्न सकिने अवस्था आदिले चाहिँ पाठकको दिक्दारी बढाउन सक्छ । एकाध कथा फिल्मी शैलीका पनि छन् । पढ्दा ठीकै लागे पनि सुनिआएको कथाकुथुङ्रीकै स्वादका छन् ।

‘जायठ’ कथामा पोखरीमा स्काभेटर भासिएको प्रसंगमा खोजिएको निदान र गरिएको विश्लेषण साथै ‘टु ट्वेन्टी’ कथाको अन्त्यमा दुलाहाको बाइक दुर्घटनाको प्रसंगलाई मनन गर्दा यसले लेखको वैचारिक दोधारेपनतिर संकेत गर्छ । त्यस बावजुद कुनै चटकबिनै पात्रको भोगाइ र व्यथाका कथाकै बलमा पाठकलाई तानिरहन सक्नु लेखकको असली खासियत हो, त्यसमा उनी अब्बल ठहरिएका छन् । शाहको समाज चिन्तन, वर्गीय चेत, समय चेतना, मधेसी रैथानेपनको प्रस्तुति आदि गजब छन् । दोहोरिएको ठाउँ, पात्र, क्लबको नाम आदिले कथामा रोचकताका साथै स्थानीय स्वादलाई तिख्खर पार्ने काम गरेको छ । बारबार आइरहने केही नितान्त स्थानीय स्वादमा पर्छन् : धमिनी क्लब, धमिनी नाच कम्पनी, गोलबजारको राइसमिल, गोलबजारको इँटाभट्टा, असनपुर, विसनाथ, रुदल, जितन, राजमार्ग आदि आदि ।

मधेसभित्रको समाजिक विविधता, वैचारिक उल्झन, फस्टाउँदो भ्रष्टाचार र बेथिति, वर्गसंघर्ष, सीमान्तीय समुदाय–क्षेत्रमाथिको सूक्ष्म विश्लेषण भएको ‘पथेर’ धेरै हदसम्म मधेसको मर्म पस्कन सफल छ ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७८ १०:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×